13 ماۋسىم, 10:50 393 0 كولىك اسەل انۋاربەك

قوعامدىق كولىك ءھام قاۋىپسىزدىك

قوعامدىق كولىك. جولاۋشى قاۋىپسىزدىگى. بۇل تاقىرىپ تالاي مارتە جازىلدى، ايتىلدى. دەگەنمەن، بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ تۇر. ويتكەنى قازاقستاندا جىل سايىن اۆتوبۋستارعا قاتىستى 500-گە جۋىق جول اپاتى بولىپ، سونىڭ سالدارىنان ونداعان ادام كوز جۇمادى ەكەن. سوندىقتان ەلىمىزدە اۆتوبۋسپەن جولاۋشى تاسىمالداۋ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ارنايى جول كارتاسى ازىرلەنۋدە. ال بۇل باستاما قانشالىقتى ناتيجەلى بولۋى مۇمكىن؟

جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستاردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى مەن اۆتوپارك باسشىلىعى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى ورىندا بولۋى ءتيىس. بىراق بۇگىنگى كۇنى جولاۋشىلاردىڭ مۇنداي تىلەگى ورىندالماي تۇرعان ءتارىزدى. وسىنى ەسكەرگەن ەل ۇكىمەتى جاڭا باستامانى قولعا الماق. جۇزەگە اسىرىلعالى وتىرعان جول كارتاسى وسى ايدا كۇشىنە ەنۋى ءتيىس. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە تىركەلگەن 90 مىڭداي اۆتوبۋستىڭ جارتىسىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 15 جىلدان اسىپ كەتكەن ەكەن. سول ءۇشىن دە ەسكى تەحنيكاعا شەكتەۋ قويىلىپ، جۇرگىزۋشىلەرگە دەگەن تالاپ كۇشەيتىلمەك. ايتپەسە اۆتوبۋستاردىڭ كەسىرىنەن بولاتىن جول اپاتتارىن ازايتۋ مۇمكىن بولمايتىن ءتارىزدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سەنسەك، جىل سايىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كىناسىنەن بولاتىن 500 جول اپاتىنان 50 ادام قازا تاۋىپ، 700 جولاۋشى جارالانادى. جىل باسىنان بەرى قوعامدىق كولىكتە 7 مىڭعا جۋىق زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالىپ ۇلگەرىپتى، ونىڭ ىشىندە 3 مىڭ جۇرگىزۋشى جىلدامدىقتى اسىرعانى ءۇشىن جازالانعان. ال 1300 اۆتوبۋس مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتپەستەن، جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىسىپتى. ودان بولەك 800 اۆتوبۋستىڭ زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالداعانى انىقتالدى.

جۇرگىزۋشىلەر قايدا اسىعادى؟

رەسمي دەرەكتەر جول اپاتتارىنىڭ 90 پايىزدان استامى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزاتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. كوبىنەسە جۇرگىزۋشىلەردىڭ جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىرۋى جول اپاتىنىڭ سەبەبى رەتىندە تىركەلەدى. ال جىلدامدىقتى ارتتىرىپ، جول ەرەجەسىن قاپەرگە المايتىنداردىڭ قاتارىندا قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە بار. پوليتسەيلەر دە كوبىنە كوشەلەردە جارىس ۇيىمداستىراتىن قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كەسىرىنەن جول-كولىك اپاتى ورىن الاتىنىن جوققا شىعارمايدى. ايالداماعا وزگە قوعامدىق كولىكتەردەن بۇرىن جەتۋ، ادامدى كوپتەپ جيناۋ، جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزۋ سەبەپتەرىنەن ادام ءومىرى مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگى سوڭعى ورىنعا ىسىرىلىپ قالعانى دا جولاۋشىلاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىراتىنى بەلگىلى. جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزىپ، زاڭدى بەلشەسىنەن باسىپ جۇرگەن قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ۇستىنەن شاعىمداناتىن جۇرتتىڭ نارازىلىعى ازايدى دەي المايمىز. ەسەسىنە، قوعامدىق كولىككە وتىرعان كەز كەلگەن جولاۋشى جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، دىتتەگەن جەرىنە امان-ەسەن جەتۋىن تىلەپ وتىرادى. ولاي ەتپەسكە امال دا جوق. ماسەلەن، بيىلعى ناۋرىز ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا جول اپاتى كوپتىڭ ەسىنەن شىعا قويماعان بولار. بۇل اپاتتىڭ دا سەبەپكەرى بولعان جولاۋشىلار اۆتوبۋسى ەدى. ءبىر-بىرىنە سوقتىعىسقان 3 اۆتوبۋس جانىنداعى بىرنەشە تەمىر تۇلپار پەن جەدەل جاردەم كولىگىنە دە زاقىم كەلتىردى. ەڭ وكىنىشتىسى، ادام شىعىنى بار. اپات سالدارىنان 1966 جىلى تۋعان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى مەن 26 جاستاعى جولاۋشى كوز جۇمىپ، 27 ادام زارداپ شەككەن. وسى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك جول اپاتىنان كەيىن سەنات دەپۋتاتى گەورگي كيم ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداپ، جولاۋشىلار تاسىمالىن، سونداي-اق تەحنيكالىق جانە مەديتسينالىق تەكسەرىستەردى جۇزەگە اسىراتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى سۇراعان بولاتىن. ۇكىمەت جاڭا باستامانى قولعا الۋعا نيەت بىلدىرگەنىمەن، ءالى سەڭ قوزعالا قويماعان-دى.

جالپى، قوعامدىق كولىكتەردىڭ ءجيى سوقتىعىسۋى حالىقتى الاڭداتپاي قويمايدى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ وتە جوعارى جىلدامدىقپەن قالا كوشەلەرىندە جۇيتكىپ جۇرگەنىن كورگەندە، يمانىڭدى ءۇيىرىپ، اماندىق تىلەۋدەن وزگە شاراڭ دا قالمايدى. سەبەبى جۇرگىزۋشىلەردىڭ كوبى جولاۋشىلاردىڭ نارازىلىعىنا نازار دا اۋدارمايدى. ءتىپتى، بۇل ماسەلەنى كوتەرۋدەن قاراپايىم جۇرتشىلىق تا ابدەن قاجىدى.

اسىرەسە، ۇزىن جولدىڭ بويىنداعى جول اپاتتارىنىڭ ورىن الۋىنا دا سەبەپكەر بولاتىن – جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى. ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان جولدا بوستاندىققا شىققانداي ەركىنسىگەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول قىسقارتۋ ماقساتىندا جىلدامدىق شەكتەن تىس اسىراتىنى جاسىرىن ەمەس. كۇرە جولدا اۆتوجارىسقا تۇسكەندەي جوعارى جىلدامدىقپەن جۇيتكيتىن جۇرگىزۋشىلەرگە قاشان تىيىم سالىنباق؟ ستاتيستيكا مالىمەتتەرى جول-كولىك وقيعالارىنىڭ 70 پايىزى تىكەلەي جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولاتىنىن كورسەتۋدە. جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ تالاپتارىن ساقتاماۋدىڭ كەسىرىنەن جول اپاتى بولىپ، ادامدارعا دا، مەملەكەتكە دە ايتارلىقتاي شىعىن كەلتىرىلۋدە. تاياۋدا عانا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا بولعان جول اپاتى سوزىمىزگە دالەل. اپات سالدارىنان وقيعا ورنىندا سەگىز ادام كوز جۇمدى، 32 ادام اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى، العان جاراقاتىنان تاعى ءۇش ادام جان تاپسىردى. جامبىل وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، 44 جاستاعى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى تۇتقىندالعان. وعان ەكى جانە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوققان اپاتتى جاعدايدا جول ەرەجەسىن بۇزدى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ازامات سوت سانكتسياسى بويىنشا ەكى ايعا قاماۋعا الىندى.

ەڭ اۋىرى – جول ۇستىندە اپاتقا ۇشىراپ، سونىڭ سالدارىنان ومىردەن وتكەن قانشا جان، قانشا وتباسى قارا جامىلدى؟! قانشا جان مۇگەدەك بولىپ، ارباعا تاڭىلدى؟! ال سول اپاتتان العان جاراقاتىنان ازاپ شەگىپ جۇرگەندەرى قانشاما؟! مۇنىڭ ءبارىنىڭ وتەۋى كىمنەن بولماق؟ ءاربىر جول-كولىك وقيعاسىنىڭ ارتىندا ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى، تاعدىرى تۇرعاندىعىن ەستەن شىعارىپ العانىمىز با؟!

مادەنيەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دە قارجى كەرەك پە؟

 قوعامدىق كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىن الاتىن اپاتتاردى ءسوز قىلماعاندا، جاي عانا كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى مەن كوندۋكتورلاردىڭ اسا تومەن مادەنيەتى دە جۇرتشىلىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزاتىنى جاسىرىن ەمەس. قاراپايىم حالىق ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى قوزعالىس قۇرالى – قوعامدىق كولىكتەر ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا قوعامدىق كولىكتەردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ كۇننەن كۇنگە قاۋىپتى بولا ءتۇسىپ، ولاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى حالىق تالابىنان تومەن بولۋدا. جولاۋشىلار ايالدامالاردا قوعامدىق كولىكتەردى ۇزاق كۇتۋگە ءماجبۇر. ونىمەن قوسا، كولىكتەرگە مەديتسينالىق جانە تەحنيكالىق تەكسەرۋلەر دۇرىس جاسالمايدى. اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جولدا كەلە جاتىپ تەمەكى شەگىپ، تەلەفونمەن سويلەسەتىنى تاعى بار. كولىك تىزگىنىن ۇستاپ كەلە جاتسا دا، ۇيالى تەلەفونمەن ايقايلاي سويلەسۋى، اۆتوبۋستا ءوزىن قوجايىن سەزىنىپ، جولاۋشىلارعا دورەكىلىك تانىتۋى ەل-جۇرتتىڭ ابدەن جۇيكەسىن جۇقارتقانى دا شىندىق.

رەسپۋبليكانىڭ بارلىق قالالارىندا دەرلىك اۆتوبۋستار جاڭارتىلىپ، ترانسپورتتىق جۇيەگە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىمەن، مۇنىڭ ءبارى وزبىرلىققا ەتى ۇيرەنگەن كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەردى تارتىپكە شاقىرا الماي تۇر. بىراق اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنە مادەنيەتتىلىكتى ۇيرەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن قارجى ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق بولار؟! ارينە، تاڭمەن تالاسىپ جول بويىندا جۇرەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە جۇمىسى وڭاي ەمەس. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق جولاۋشىلاردى سىيلاماعان جۇرگىزۋشىگە كىم تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەيسىز. كەي جاعدايدا شەكتەن شىعىپ كەتەتىن جولاۋشىلار دا كەزدەسىپ جاتادى. كوپكە توپىراق شاشا المايمىز. دەسەك تە، قوعامدىق كولىكتەگى جۇرگىزۋشى مەن جولاۋشى اراسىنداعى تەكەتىرەستى رەتكە كەلتىرىپ، ءتارتىپ ورناتۋ قيىن ءىس بولىپ تۇر.

قوعامدىق كولىكتەردەگى كەمشى-لىك رەتىندە ءسوز بولاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – اۆتوبۋستار مەن تروللەيبۋستاردا مەديتسينالىق قوبديشالاردىڭ جوقتىعى. بۇل تاقىرىپ تا تالاي ءجۋرناليستىڭ قولىنا قالام الۋىنا سەبەپ بولعان. بىراق ناتيجەسى كوڭىلگە قونىمدى ەمەس. اۆتوبۋس ىشىندە ءوزىن جايسىز سەزىنگەن ادامعا ەشقانداي كومەك كورسەتىلمەيتىندىگىنىڭ سەبەبى دە مەديتسينالىق قوبديشانىڭ جوقتىعىنان. ءتىپتى، قوعامدىق كولىك ىشىندە ەسىنەن تانىپ نە بولماسا جاعدايى ناشارلاپ قالعان جاندارعا كومەك كورسەتپەك بولعان جولاۋشىلاردىڭ جۇرگىزۋشىدەن ءسوز ەستىگەنىن دە تالاي مارتە كوزىمىز كوردى. اۋىرعان ادامدى ايالدامادا ءتۇسىرىپ كەتىپ، «جەدەل جاردەم كەلگەنشە ءوزى كۇتسىن» دەپ تەپسىنەتىن جۇرگىزۋشىلەر مەن كوندۋكتورلار دا جەتكىلىكتى. جالپى، ەرەجەگە ساي قوعامدىق كولىكتەردە مەديتسينالىق ماقساتتاعى ءدارى-دارمەكتەردىڭ بولۋى مىندەتتى. سەبەبى جولدا قانداي جاعداي ورىن الاتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان. سونداي كەزدەردە قوعامدىق كولىكتەردە العاشقى كومەك كورسەتۋگە قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر بولۋى ءتيىس. وكىنىشتىسى، بىزدە زاڭمەن بەكىتىلگەن تالاپتاردىڭ ءبىرى دە ورىندالمايدى. سوندىقتان، كەز كەلگەن قالاداعى اۆتوپارك باسشىلارى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى ترەنينگتەر وتكىزىپ، ماماندارىن دايىندىقتان وتكىزىپ وتىرۋ قاجەت سەكىلدى.

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار