13 ماۋسىم 2019, 10:06 1305 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

جاقسى، جايساڭ قادىرىن كەتىرگەنشە كىم اسىق؟

...قازاقتا ءبىر عالامات اقىن بولدى. ول ۇلتىن بولمەي سۇيەتىن، ۇلتىنىڭ ۇلى تۇلعالارىن اسپەتتەيتىن، بايتاق دالانىڭ بار ولكەسىن توبەسىنە كوتەرەتىن. وعان تۋعان ەلىنەن ۇلى ەل، تۋعان حالقىنان ۇلى حالىق جوق ەدى. وسىنشا جۇرەگى ۇلكەن، قۇشاعى كەڭ اقىندى ەلى دە ەمىرەنە سۇيەتىن. ونىڭ جىرلارىن اۋزىنان تاستاماي، اسقاقتاتا وقيتىن.

 و، ادامدار، بىرگەمىن مەن سەندەرمەن،

ىقىلاسىڭا ەش نارسەنى تەڭگەرمەن.

سەندەر مەنىڭ باقىتىمنىڭ بۇلاعى،

سەندەر مەنىڭ دارىنىما جەل بەرگەن.

وزدەرىڭمەن ءومىر شىڭىن بىرگە استىم،

جارتى قۇرتتى ءبولىپ جەدىم، سىرلاستىم.

دۇنيەگە كەلگەنىم جوق شەت ءجۇرىپ،

راقاتىن ويلاۋ ءۇشىن ءبىر باستىڭ.

گۇلستانعا اينالدىرعان تاقىردى،

بولات قولدار، العىر ميلار اقىلدى،

سۇيەمىن مەن، سۇيەمىن مەن سەندەردى

الار دەمىم قالعانىنشا اقىرعى...

دۇنيەنى وسىلاي بار كەڭدىگىمەن قابىلدايتىن، ونداعى بارلىق ادامداردى تۋعان باۋىرىنداي قادىرلەيتىن اقىن تۋرالى «ول كىم»، «نەسىمەن مىقتى» دەپ سۇراپ وتىراتىن قازاق از بۇگىندە، تەك ونىڭ، تولەگەن ايبەرگەنوۆ ەكەنىن ايتساڭ بولدى، ارجاعىن ەشكىم سۇراپ وتىرمايدى.

ارينە، اقىننىڭ تىلدەن گورى جۇرەكتە ءومىر سۇرگەنى ارتىق، ويتكەنى ءبىر جۇرەك ءبىر جۇرەككە شىنايى سەزىمىن جەتكىزۋ ارقىلى جاقسىلاردىڭ اتىن ساقتايدى، زاتىن تانىتادى. بىراق بەلگىلىنى تىلگە تيەك ەتپەي ءسوز سويلەمەيتىن قوعامنان ەشكىم دە سىرت ءومىر سۇرە المايتىندىقتان ءبىزدىڭ ساناساتىن نارسەمىز كوپ. سوندىقتان اينالاداعىلاردىڭ قالاۋىنا دا نازار اۋدارامىز.

ەلگە ءۇردىس نارسەنىڭ ءبىرى – حالىققا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اتىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ شاراسى. ءبىر كەزدە (كسرو ءداۋىرى عوي) ونى مەملەكەتتىڭ ءوزى كەسىپ، ءپىشىپ، شەشىم شىعارىپ – ورىنداتىپ جاتاتىن. ال قازاق ەلى تاۋەلسىز ەل بولعالى مەملەكەت جەر-سۋ اتاۋلارىنا، كوشە، مەكتەپتەرگە ات بەرۋدە حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىمەن تالاسىپ، ولاردان تۇسكەن ۇسىنىستاردى ەسكەرىپ جۇمىس ىستەيتىن بولدى. جاسىراتىنى جوق، باسىندا بۇل ءىس دۇرىس كەلە جاتقان، بىراق نە بولسا سونى دۇرمەككە اينالدىرىپ، شاڭداتىپ جۇرەتىن قازەكەم تىم جاقسى باستالعان ءىستىڭ ءىزىن سيىرقۇيىمشاقتاتىپ، ءبۇلدىرىپ تىندى.

جەر-جەردە شەجىرەشىلەر قاپتاپ، ءار رۋدان شىققان قيساپسىز بي-باتىرلار تۋرالى اڭىزدار مەن تۋىستىق جالعاستىقتى كورسەتەتىن كەستەلەر باسىلعان كىتاپتار كوبەيىپ، اركىم وزىنە جاقىندار تۋرالى مالىمەتتەر باسىلعان ليتسەنزياسىز كىتاپتاردى جاستىعىنىڭ استىنا جاستاپ جاتاتىن بولدى. جاي وقىپ، ءبىلىپ قويسا مەيلى عوي، شەجىرەلەر دارىپتەيتىن «ەل قورعاندارى» مەن «ءسوز كيەلەرى» تاريحتان ورىن الۋى ءۇشىن جانتالاساتىندار كوبەيدى. ال تاريحتان ورىن الۋ ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ ماڭدايىنا اتى جازىلىپ، كوشەلەردىڭ دۋالدارىنا ەسىمى شەگەلەنۋى كەرەك.

وبالى نە، تۋىن ەندى جەلبىرەتىپ جاتقان جاس مەملەكەت ەشكىمنىڭ بەتىنەن قاقپادى. ءسويتىپ، ەلدىڭ كوزى تۇسەتىن جەردىڭ كوبىندە اتى ءبىر تايپا ەلگە عانا ءمالىم تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى اسپەتتەلىپ تۇراتىن كەزەڭ دە ءوتتى باسىمىزدان. بىراق بۇل نارسەنىڭ تايپالىق ينستينكتتى قوزدىرىپ بارا جاتقانىن سەزگەن بيلىك باسىنداعىلار جەر-سۋ اتاۋلارىنا كىسى ەسىمىن بەرۋگە ءبىراز ۋاقىتقا موراتوري جاريالادى. ءسويتىپ ءبىر كوتەرىلىپ، باسىلدىق. باسىلعانى نە كەرەك، اناداي دۇربەلەڭ كەزىندە تالاي تۇلعالىمىزدىڭ اتتارى اسپەتتەۋدەن سىرت قالعانىن ءبىر-اق بىلدىك. سونىڭ ءبىرى – تولەگەن ايبەرگەنوۆ ەدى. جالعان دۇنيەدە 30-اق جىل ءومىر سۇرسە دە، ءوزىنىڭ اقىندىق تالانتىمەن حالقىنا كەڭ تانىلعان ونىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن الماتىدا ۇزاق ۋاقىت بويى مەكتەپ نە كوشە بولمادى. (1997 جىلى تۋعان جەرى قاراقالپاقستاندا ءبىر مەكتەپكە، 2001 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا تاعى ءبىر مەكتەپكە ت.ايبەرگەنوۆتىڭ اتى بەرىلگەن-ءدى. سونداي-اق شىمكەنت، سارىاعاش قالالارىندا اتىندا كوشە بار). ءوزىنىڭ اقىندىعى تانىلعان جەردە اتى اسپەتتەلمەي كەلگەنىنە ونىڭ شىعارماشىلىعىن قادىرلەيتىن جۇرت نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتاتىن. دەگەنمەن جۇرتتىڭ تالاپ-تىلەگىنە وراي انا ءبىر جىلدارى الماتىنىڭ سىرتىنداعى قالقامان پوسەلكەسىندەگى قىسقالاۋ ءبىر كوشەگە اتىن بەرگەن بولاتىن. ەندى مىنە...

بەلگىلى ءانشى، سازگەر روزا القوجا 7 ماۋسىم كۇنى ساعات 23:24-تە ءوزىنىڭ فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا بىلاي دەپتى:

«ءسۇيىنشى باۋىرلار!

الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنا قاراستى ەكپىندى اۋىلىنىڭ نومەرى 48-مەكتەبىنە تابىننان شىققان اقيىق اقىنىمىز تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتامىزدىڭ اتى بەرىلدى. قۇتتىقتايمىز». (جازۋ ءستيلى ساقتالدى).

ارينە جاقسى حابار جان جادىراتادى، وعان قۋانباساق ادامشىلىعىمىز قايسى؟ بىراق... «تابىننان شىققان» دەپ كوزگە شۇقىپ كورسەتۋدىڭ نە كەرەگى بولدى ەكەن؟ وعان ارينە بىزدەن باسقا كىسىلەر دە تىكسىنىپ قالعان سياقتى. جازبانىڭ استىندا قالماحانبەت مۇقامەتقالي دەگەن كىسى «تابىننان شىققانى» نەسى؟» دەپ سۇراسا، ودان ءسال تومەندە اقىننىڭ قىزى سالتانات ايبەرگەنوۆا «يا، ءبىراز ادامدار نەگە تابىننان شىققان اقىن دەگەن دەپ رەنجىپ جاتىر، اكەمنىڭ تابىننان شىققانى راس، بىراق اكەم رۋلىق دەڭگەيدەن ءوتىپ، قازاقتىڭ اقىنى بولىپ كەتكەنى وتىرىك ەمەس» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

تىرناق استىنان كىر ىزدەيىن دەمەيسىڭ عوي، بىراق وسىنداي جاعىمسىز نارسە ءبىر ادامعا قاتىستى قايتا-قايتا الدىڭنان شىعا بەرسە تەمىردەن جاسالماعان جۇيكە جارىقتىق سىر بەرمەي قالمايدى ەكەن. راسىن ايتساق، سوڭعى كەزدە تولەگەندەي عازيز اقىننىڭ اتىنا كىر كەلتىرەتىن جوعارىداعىداي جازبالاردى از كەزدەستىرمەيمىز.

بىردە فەيسبۋكتە بىرەۋ اقتوبەنىڭ بايعانين اۋدانىنا قاتىستى جاسالعان باننەردىڭ سۋرەتىن جاريالاپتى. سول اۋداندا دۇنيەگە كەلگەن بىرنەشە قالامگەردىڭ اراسىندا تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ دە بەينەسى ءجۇر. «بۇل قالاي، ايبەرگەنوۆتىڭ بۇل اۋدانعا نە قاتىسى بار؟» دەپ سۇراساق، الگى باننەردى جاريالاپ وتىرعان سابازىڭ: «تولەگەننىڭ اتا-باباسى وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن، وسى اراداعى تابىنداردان شىققان عوي» دەپ قاراپ وتىر... كۇللى حالىققا ورتاق تالانتتى رۋلىق تەگىنە قاراي جاقىن تارتۋدان ءجۇزى جانبايتىن بەتپاققا نە دەرسىڭ؟..

تاعى بىردە ماڭعىستاۋلىق ءبىر جىگىت سول فەيسبۋكتە «ادايلار ماڭعىستاۋدى قالاي سۇيسە، مەن دە ادايلاردى سولاي ءسۇيدىم. اداي اعايىننىڭ باستان كەشكەنىن تابىن اعايىننان ارتىق ەشكىم بىلمەس...» تولەگەن ايبەرگەنوۆ 1965 جىل، قوڭىرات قالاسى» دەگەن جازۋدى ءبولىسىپ وتىر. «مىنا جازبا قايدان الىنعان؟ تولەگەن اقىن رۋ ماسەلەسىندە («قاتەلەسسەڭ تارتىپ وتىرعان كۇيىڭنەن، كەرىلدەسىپ قالادى ەكەن ادايلار» دەگەن «ماڭعىستاۋ سازدارى» تسيكلىندا ءبىر جول ولەڭىن ايتپاعاندا) ءسوز قالدىرعان اقىن ەمەس قوي» دەسەم، «ينتەرنەتتە Əلي بالتا بالۋان تۋرالى مالىمەت ىزدەگەنىمدە كەزدەستى» دەگەننەن باسقا دەرەك بەرە المادى. ال فەيسبۋكتەگى «تابىن رۋى» توبىندا ت.ايبەرگەنوۆتىڭ «تابىننان شىققان تالانتتى اقىن» ەكەنى بىرنەشە جەردە ايتىلادى...

انا ءبىر جىلى قاراقالپاقستاننان اقتوبەگە كوشىپ بارعان، كەزىندە اقىنمەن بىرگە دوس-جولداس رەتىندە ارالاسقان ايلادىر وتاليەۆ دەگەن كىسى «ايبەرگەنوۆ الەمى» جۋرنالىنىڭ ەڭ العاشقى سانىنا بەرگەن سۇحباتىندا «تولەگەن ءوزىن اقتوبەلىكپىن دەپ سانايتىن ەدى...» دەپ قالعانى بار. ارتىق ءسوز ەكەنىن بىلسەك تە، اقىننىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن قۋانا تويلاپ جاتقان جۇرتتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالمايىق، ءارى ۇلكەن كىسىنىڭ جاعاسىنا جارماسپاي-اق قويايىق، جۇرت ەلەڭ قىلا قويماس دەپ ويىمىزدى سىرتقا شىعارا قويماپ ەدىك. باقساق-كورسەك، بۇگىنگى كوپ اڭگىمەنىڭ ءتۇپ-توركىنى مارقۇم ايلادىر وتاليەۆتىڭ ءبىر ىشكى ماقساتپەن ايتقان سوزىنەن تۋىنداپ جاتقان سياقتى...

ءبىز، ارينە، اقىننىڭ الگىندەي سوزدەردى ايتقان-ايتپاعانىنا كوزىمىز جەتپەيدى. بىراق ودان قالعان اقىندىق مۇرانىڭ ءمان-ماڭىزىنا قاراپ، ونىڭ رۋلىق، تايپالىق سەزىمنەن الدەقايدا بيىك تۇرعانىنا سەنگىمىز كەلەدى. نەگە دەسەڭىز، ونىڭ بىرەۋدى رۋىنا نە جەرىنە قاراپ باعالاعانىن، جاقىن تارتقانىن ەستىمەدىك. ول تۋرالى جازىلعان قانشاما ارناۋ جىرلار مەن ماقالا، ەستەلىكتەردە ونداي ۇساقتىق تۋرالى ايتىلمايدى. دەمەك، بۇگىنگىلەردىڭ بىقسىتىپ جۇرگەنىندە نەگىز جوق. تولەگەن – ۇلتتىڭ اقىنىنا اينالعان تۇلعا!

اقىننىڭ 2017 جىلى وتكەن 80 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيالار مەن ادەبي كەشتەر اقتاۋ، شىمكەنت، الماتى، استانا، ماسكەۋ (رەسەي), نوكىس (قاراقالپاقستان) قالالارىندا ءوتتى. بىرنەشە كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. مۇنىڭ ءبارى دە – تولەگەن ايبەرگەنوۆ دەگەن عاجايىپ تالانتتىڭ كۇللى قازاققا ورتاق اقىن ەكەنىنىڭ دالەلى. ەندەشە ونى «رۋ-تايپالىق» ينستينكتپەن ءومىر سۇرەتىندەردىڭ قولجاۋلىعى ەتە المايمىز. ماقتاساق – اقىننىڭ تۋعان جەرى نە اتا تەگىنە ءمان بەرىپ ەمەس، ونىڭ قازاق دەگەن حالىقتىڭ جىرىنا ءسان بەرگەنىن ايتىپ ماقتايىق.

بۇكىل الەم ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، حالىق بولىپ تولىسىپ جاتقاندا، ءبىزدىڭ تۇلعالارىمىزدى «تايپانىڭ شاپانىنا» شاقتايمىز دەپ تىراشتانۋىمىزدان اسقان سوراقى نارسە جوق. ەستى ەل جاقسىلارى مەن جايساڭدارىنىڭ قادىرىن كەتىرۋگە اسىق بولماي، دارىنى مەن ارىنىن تانۋعا عاشىق بولسا كەرەك-ءتى.

 

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار