13 ماۋسىم, 10:45 682 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جولبارىسپەن جەكپە- جەككە تۇسكەن قازاقتار

 (بابالارىمىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى ومىرىنەن ۇزىك حيكايا)

ارحيۆتەن وسى جولداردا ايتىلاتىن دەرەكتەر كەزدەسكەندە كوز الدىما ورىس سۋرەتشىسى ۆاسيلي ۆاسيلەۆيچ ۆەرەششاگيننىڭ (1842-1904) سولداتتاردىڭ جولبارىستى قورشاعان سۋرەتى كوز الدىما ەلەستەي كەتتى. ەكى كىسى بويى بيىك جولبارىس الدىڭعى اياقتارىن كوتەرىپ، اۋزىن ارانداي اشىپ ايبات كورسەتىپ تۇر دا، توڭىرەگىن ىستىكتى مىلتىقپەن قارۋلانعان سولداتتار جاپىرلاپ قورشاپ العان. ورىستاردىڭ تاريحي مەكەنى مەن جاۋلاپ العان باسقا دا جەرلەرىندە (ۋسسۋري تايگاسىنان باسقا ايماقتاردا) وسى ءبىر الاپات ايبىندى جىرتقىشتىڭ جوعى بەلگىلى. رەسەيدىڭ جولبارىستان دا جىرتقىش كوزى ءى پەتر پاتشا قازاق جەرىن «ورتا ازيا مەن ۇندىستانعا بارار جولداعى كىلت پەن قاقپا» دەگەنىنەن بەرى، وسى جاققا قاراي تۇسۋدە. سونى ىسكە اسىرۋ ءساتى ءحىح عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنان تورعاي (1845 جىلى), ىرعىز (بۇل دا), رايىم (ارال، 1847 جىلى) بەكىنىستەرىن سالۋدان باستالدى. ءسويتىپ ارال تەڭىزىنەن دە اتتاپ ءوتىپ، سىر بويىن يەمدەنە باستاعان. ۆەرەششاگين كەنەبىندە بەينەلەنگەن وقيعا وسى تۇسقا كەلەدى. ويتكەنى ول كەزدە ارال قامىستارىندا جولبارىس جويقىن جورتىپ جۇرگەن.

سولداتتار ۇيىمداسقان مول كۇش – جالعىز-جارىمنان كەزدەسەتىن قامىس جىرتقىشىن قاۋىپسىز-اق جويىپ جىبەرە الادى. ال سول حايۋانمەن كورشى قونعان جالعىز ءۇيلى قازاقتار قايتپەك؟ بۇل سۇراعىمىزعا ارحيۆتەن ۇشىراتقان دەرەكتەردى ارتىق تۇسىنىك بەرمەي-اق (تەك «كيرگيز» دەگەن ءسوزدى قازاق دەپ وتىرىپ), ورىسشادان اۋدارىپ قانا ۇسىنساق جاۋاپ الا الاتىن سياقتىمىز.

اتالمىش ۋاقىتتا سىرداريا ولكەسىنەن ساراي كەڭەسشىسى وسمولوۆ دەگەن كاۆالەر (ياعني، تىكەلەي پاتشا اتىنان), ال رايىم، قازالى ء(ى-فورت), اقمەشىتتەردىڭ (پەتروۆسكي پورتى) دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى سىرداريا شەبىن (مۇندا كورپۋس تۇرعان – ق.ي.) دەبۋم دەگەن گەنەرال-لەيتەنانت باسقارادى ەكەن. وسى سوڭعى 1860 جىلى 29 شىلدەدە وسمولوۆقا مىناداي قاتىناس جولدايدى:

«سىرداريا قازاقتارى اراسىنان ارۋاقىتتا دا جولبارىس اۋلاپ دەنەسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنەن، سوعان بايلانىستى ءومىر قام-قارەكەتىن جاساپ، ءوزىن-ءوزى اسىراۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعاندار كەزدەسەدى.عارىپتەرگە كومەكتەسۋ نيەتىمەن سونداي ادامداردىڭ قاشان، قانداي جاعدايدا دەنەسىنىڭ قاي مۇشەسىنەن ايىرىلعانى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى مالىمەت جيناپ، ءتىزىمىن ءسىزدىڭ مارتەبەڭىزگە جەتكىزۋدى بۇيىرعان ەكەنسىز. ونداي ءتىزىم جاسالعان ۋاقىتتا قازاقتارعا اقشالاي كومەك بەرىلەتىنىن ايتا ءجۇرۋىمىزدى دە ەسكە سالىپسىز.

وسى حاتپەن بىرگە سول ءتىزىمدى جولداپ وتىرمىن.

  1. تورتقارانىڭ سەيتقۇل رۋىنان

ماساقباي مىڭتاەۆ – 45 جاستا.

1846 جىلى جولبارىستى ءولتىرىپ، ءبىر كۇشىگىن تىرىدەي ۇستاپ الىپ، ءى-فورتتىڭ بۇرىنعى كومەندانتى مايور بۋلاتوۆقا سىيعا تارتقان ەكەن. جولبارىسپەن الىسقان كەزىندە باسى مەن يىعىنان جارالانعان. سۇيەگى امان. جولبارىس سول قولىنىڭ باس بارماعىن شايناپ تاستاپتى. بۇل ايقاستا الىبەكوۆ، بايانوۆ جانە قوسىباي مىڭتاەۆ دەگەندەر دە قاتىسىپتى. جولبارىس سەبىن الىبەكوۆتىڭ (43 جاستا) سول قولىن مۇلدەم شايناپ تاستاعان ەكەن. قوسىباي مىڭتاەۆ (31 جاستا) وڭ جاق سانى مەن ارقاسىنان، بايانوۆ (32 جاستا) باسىنان جارالانعان. ەكەۋىنىڭ دە سۇيەگى امان.

  1. شەكتى رۋىنان ۇرگەنباي سۇگىروۆ (63 جاستا).

«1848 جىلى رايىم كولىنىڭ جاعاسىندا جولبارىستى كورىپ قالىپ، ولتىرگەن. ايقاس كەزىندە جىرتقىش سول قولىن شايناپ تاستاعان ەكەن. رايىم بەكىنىسىندە ەمدەلدى.

  1. شەكتىنىڭ اسان رۋىنان ءتورت قاراكوزوۆ (37 جاستا).

1853 جىلى جولبارىسپەن جەكپە-جەك الىسىپ، ولتىرگەن. الىس كەزىندە جىرتقىش قاراكوزوۆتىڭ وڭ قولىن شايناپ تاستاعان.

ءى-فورت كومەندانتى مىرزاعا تومەننەن (ۋاقىتى كورسەتىلمەگەن – ق.ي.) مىناداي بايانداۋ قاعاز جولدانعان ەكەن:

شەكتىنىڭ قۇرماناي رۋىنان ماقان قيلىباەۆ قازالى ساعاسىنداعى قامىستا كوشىپ ءجۇرىپ، اۋىلداستارىمەن بىرگە وتە قىزىق جاعدايدا ءبىر جولبارىستى ولتىرەدى.

20 جەلتوقساننىڭ ءتۇنى ورتاسىندا ءيتتى قۋىپ كەلگەن جولبارىس ۇيگە كىرىپ كەتىپ، اقىرادى-اي كەپ. ءۇي يەسى قيلىباەۆ ا دەگەندە قوتانعا قاسقىر شاپقان ەكەن عوي دەپ، ۇيقىلى-وياۋ قالپىندا دالاعا اتىپ شىعادى. ءتۇن ايلى بولعان ەكەن. قوتان تىنىشتىقتا. وسى تۇستا الگى داۋىس ۇيدەن شىعادى. جولبارىستىڭ داۋىسى ەكەنىن بىلگەن قيلىباەۆ اۋەلى ايەلىن قۇتقارۋ امالىنا كىرىسە باستايدى. كورشىسى بوتاباي اتاشەۆ تا الگى اقىرۋدان ويانىپ، سىرتقا شىعىپ، قيلىباەۆ ۇيىنە قاراي بەتتەي بەرگەندە گاپكە تۇسىنەدى. بۇل ۋاقىتتا قيلىباەۆ كەرەگەنى سىندىرىپ، ايەلىن سىرتقا شىعارىپ الادى دا سول تۇنگى قوناعى تۇرسىنباي اقساقال ىشتە قالىپ قويادى. ال تەتىباي اتاشەۆ تۇندىكتى اشىپ، توبەدەن قاراپ، جولبارىستى كورە المايدى. قيلاباەۆ «بار!» دەيدى. بۇل سوزگە سەنبەگەن تەكتىباي جەرگە ءتۇسىپ، ۇيگە كىرە بەرگەندە جولبارىس اتىلىپ كەلىپ تىرناقتارىن انانىڭ ماڭدايىنا سالىپ جىبەرەدى. اتاشەۆ (جارالى قالپى – ق.ي.) پەن قيلىباەۆ ەسىكتى سىرتىنان تىرەپ قويىپ تاڭ اتۋىن كۇتەدى. تاڭ اتقان سوڭ ادامدار جينالىپ تۇندىك پەن كەرەگەگە كوزدەرى ارقىلى نايزالاپ، جولبارىستى ولتىرەدى. ال تۇرسىنباي اقساقال بولسا، كيىزگە ورانىپ جاتىپ امان قالعان. تەكتىباي سوندا العان جارادان 23-جەلتوقساندا قايتىس بولدى.

وسىندا اتالعان ادامدارعا سىي-سىياپات كورسەتۋ ورىندى عوي دەپ ويلايمىن.

ءى-فورت كومەندانتى مىرزاعا اسكەري ستارشينا قارامىشەۆتەن

بايانداۋ قاعاز

12 اقپاندا (1862جىل – ق.ي.) تابىننىڭ كەرەي رۋىنان ەسەن ۇسەرباەۆ اۋلىنا ساسكەلىك ساعات ون شاماسىندا جولبارىس تاپ بولا قالىپ جايىلىمعا كەتكەن مالدان بوساعان قوتانعا ىش-مىش جوق بارىپ، كوسىلىپ جاتىپ الادى. مۇنى كورگەن ۇسەرباەۆ قىلىشپەن قارۋلانىپ «شاقىرىلماعان قوناققا» قاراي جىلجىپ، جاقىنداي بەرگەندە جولبارىس وعان كەنەتتەن اتىلادى.سوندا دا ۇسەرباەۆ انانىڭ باسىن قىلىشپەن ەكى رەت شاۋىپ ۇلگەرەدى. وسىدان كەيىن دە جىرتقىن ۇسەرباەۆتى جىعىپ سالىپ، ءبىر اياعى مەن ءبىر قولىن شايناپ تاستاپ، اناداي جەرگە تالتىرەكتەپ بارىپ ءوزىنىڭ دە قۇلاۋى مۇڭ ەكەن، قولدارىنا نە تۇسسە سونىمەن قارۋلانعان اۋىلداستار ونى ۇرعىلاپ ولتىرەدى.

وسىنى ءسىزدىڭ قۇزىرىڭىزعا حابارلاي وتىرىپ، ءتيىستى دارەجەلى مىرزالار الدىندا ەسەن ۇسەرباەۆقا، باستىقتاردىڭ نۇسقاۋىنا ساي، اقشالاي سىيلىق بەرىلۋىن وتىنەمىن. بۇعان قوسىمشا سىزگە مىنانى ايتا كەتۋدى دە وزىمە ارتىق سانايمىن: ۇسەرباەۆ ءسىزدىڭ مارتەبەڭىزگە قارايتىن لازەرەتكە ەمدەۋگە جونەلتىلدى».

ءى-فورت كومەندانتى مىرزاعا

بايانداۋ قاعاز

25 اقپان، 1862 جىل.

بۇرىنعى رايىم بەكىنىسىنىڭ تۇرعىندارى، شەكتى رۋىنىڭ قازاقتارى تالدىارال ارالىنان جولبارىس كورىپ، مىلتىقپەن قارۋلانعان 15 ادام ىزىنە تۇسەدى... قامىس اراسىنان كەنەتتتەن اتىلعان جولبارىس بارلىباي توبانوۆتىڭ ارقاسىنا بىردەن تىرناعىن سالىپ جىبەرىپ، جارالايدى. وسى ساتتە داناباي ورىنباي شي مىلتىعىمەن جولبارىستى اتىپ جىبەرەدى. وق تيگەن جولبارىس ەندى شومان بوتوۆقا تاپ بەرەدى دە استىنداعى اتىن ولتىرەدى. ال بوتوۆ بولسا، قۇلاپ بارا جاتقان قالپىندا-اق جولبارىستى اتىپ ۇلگىرىپ، سەسپەي قاتىرادى.

وسى وقيعانى ايتا كەلىپ، اتالعان ادامدارعا اقشالاي سىي-سياپات كورسەتۋىڭىزدى ءوتىنىپ سۇرايمىن.

ءى-فورت كومەندانتى مىرزاعا

قاراماشىۆتان

12-ناۋرىز، 1862 جىل

جاقايىم رۋىنىڭ قازاعى قادىربەرگەن تاسمۇقانبەتوۆ بۇرىنعى رايىم بەكىنىسىنىڭ ماڭىندا كوشىپ جۇرگەن اقمىرزين باقى ءبيدىڭ اۋىلىنا بارا جاتىپ، جولبارىسپەن كەزدەسىپ قالادى. كەنەتتەن تاپ بەرگەن جىرتقىش قادىربەرگەندى باسىنان جارالاپ، قامىس اراسىنا قايتا زىتىپ، عايىپ بولىپ كەتەدى ەكەن. قادىربەرگەن بي اۋلىنا كەلگەننەن كەيىن بۇل وقيعانى ايتادى. باقى بي دەرەۋ جيىرما شاقتى قارۋلى ادامدى جيناپ الىپ، جىرتقىشتىڭ ىزىنە تۇسەدى دە ، تاپقان جەرلەرىندە اڭشى وستەمىروۆ جولبارىستى ون ەكى رەت اتىپ ولتىرەدى. دەسەك تە، ارپالىس كەزىندە جىرتقىش جولدىباي تاستانبەكوۆتى جارالاپ ۇلگەرەدى. مەن سول كۇنى ءى-فورت لازارەتىنە جونەلتتىم.

جولبارىسپەن كۇرەستە اتالعان ادامدارعا اقشالاي سىي-سياپات كورسەتسەڭىز ەكەن».

مىنە سورتاڭنان سورماڭداي ارال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى كەزىندە وسىنداي قاتەرمەن دە كورشى قونىستانىپ وتىرعان ەكەن.

 

قالمۇقان يساباي

«تۇركىستان» №16, 17 كوكەك 1996 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار