13 ماۋسىم, 10:41 492 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جاپون مەن جاقاڭ

مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق!» كىتابى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان جاس جاپون عالىمى توموحيكو ۋياما تۋرالى تولعاۋ

 توموحيكو ۋيامو – جاپوننىڭ جاس عالىمى. ول جونىندەگى تومەندەگى ماتەريال ارقىلى جەتە تانىسا الاسىزدار.

حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق!» كىتابى بويىنشا توكيو ۋنيۆەرسيتەتىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان جاپوندىق جاس عالىم تۋرالى مەن قادىرمەندى قالامگەرىمىز سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ اۋزىنان ەستىدىم. سودان توموحيكو ۋيامومەن كەزدەسۋگە اسىقتىم.

كيىكتىڭ اسىعىنداي عانا، قارشىعا ءبىتىمدى جىگىت كەزدەسۋگە كەلىسىلگەن ۋاقىتتان نە ءبىر مينۋت ەرتەلەتپەي، نە ءبىر مينۋت كەشەۋىلدەمەي رەداكتسيا تابالدىرىعىنان اتتاپ كىرىپ كەلگەندە، ونى وسىنشالىق ۋىز جاس دەپ كۇتپەگەندىكتەن ازداپ تاڭىرقاپ قالعانىمىز راس. 1986 جىلى توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جالپى عىلىمدار فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، 1989-1990 جىلدارى كەڭەس وداعى ۇكىمەتىنىڭ ستيپەندياسىمەن ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە تاجىريبە جيناقتاۋدان وتكەن، 1991 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ورىستانۋ جانە كەڭەستىك جۇيەنى زەرتتەۋ ماماندىعى بويىنشا تامامداپ، 1990 جىلى «ويان قازاق!» كىتابى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، دوكتورلىق ەڭبەگىن دايىنداپ ۇلگەرگەن عالىمىمىز 28 جاسقا ەندى عانا كەلىپتى. بۇل از دەسەڭىز، سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاپونيا ەلشىلىگىندە ساراپشىلىق قىزمەتىن اتقارىپ تاستاعان. كوكەك ايىنان بەرى رەسپۋبليكا ۇلتتىق اكادەمياسى شىعىستانۋ ورتالىعىنىڭ شاقىرۋىمەن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن عالىم.

توموحيكو – مىنەزى اشىق، كەسكىنى كوركەم جىگىت. سويلەگەن ءسوزى مەن ءوزىن ۇستاۋ مانەرىنەن بەكزاتتىق ءبىتىم بايقالادى. ءبىز ءۇشىن اۋدارماشىنىڭ قاجەتى بولماي قالدى. بۇكىل اڭگىمە بارىسىندا نەگىزىنەن قازاق تىلىندە سويلەسىپ وتىردىق. اتالعان تىلدە ويىن سونشالىقتى جاتىق جەتكىزەتىنى قايران قالدىردى. قايسىبىر تۇستا ورىسشاسىن دا بايقاپ كورىپ ەدىم، جەتپىس جىل بويى ورىستىڭ قاراۋىندا بولعان مەنەن اناعۇرلىم ىلگەرى ەكەنى بايقالدى. ۋيامو بۇل ەكەۋىنەن باسقا فرانتسۋز، قىتاي جانە تۇرىك تىلدەرىندە ەركىن سايرايدى. ونىڭ شىنايى عالىم ەكەنى وسىدان-اق اڭعارىلاتىنداي.

سۋىرتپاقتاپ ەل-جۇرتى، تۋىس-تۋعانى جونىندە سىر تارتقانبىز. جالپى تىرلىكتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن كوبىنە جاعدايى بارلار عانا تابىسقا جەتكەن عوي. وتىزعا تولماي جاتىپ «وردا بۇزعان» توموحيكونى داۋلەتى تاسىعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى شىعار دەپ ويلاعام. سويتسەك، اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار اكەسى تەتسۋدزي ءارتۇرلى فيرمالاردا سالىق جونىنەن كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارادى ەكەن دە، شەشەسى نوبۋە وعان كومەكشى مىندەتىندە جۇرەتىن كورىنەدى. اعاسى – توكيودا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ديپلومات. «ءبىزدىڭ اۋلەتتى اۋقاتتىلار قاتارىنا قوسا المايمىز»، – دەيدى جاپوندىق باۋىر. ال سۇحباتتاسىمنان اكەڭنىڭ اكەلەرى كىمدەر بولعان؟– دەپ سۇراپ ەدىم: «بىزدە سىزدەردەگىدەي ەمەس»، – دەگەنمەن حالقىمىزدىڭ ءتىلى عانا ەمەس، سالت-داستۇرىنەن دە جەتكىلىكتى حاباردار ەكەنىن بايقادىم.

توموحيكو ۋيامانىڭ عىلىم جولىنداعى قارەكەتى – وقشاۋ وقيعا قىزىقتى قۇبىلىس. ءسىز ونىڭ ديپلوم جۇمىسى مەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىپتارىنا نازار اۋدارىڭىزشى. ءبىرىنشىسى – «رەۆوليۋتسيالىق كەزەڭگە دەيىن ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن ورىس قاراشەكپەندەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى»، ەكىنشىسى – «حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق زيالىلارىنىڭ دۇنيەتانىمى: مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق!» كىتابى تۋرالى». وسىدان كەلىپ جاپوننىڭ جاس بالاسى نەگە باسقانى ەمەس، قازاق تاريحىن، ونىڭ ىشىندە بۋىرقانىسى مول جيىرماسىنشى جىلدار كەزەڭىن قوزعاۋعا قۇمار بولدى، ورىس، اعىلشىن، فرانتسۋز، قىتاي، تۇرىك سەكىلدى الىپ يمپەريالار تىلىندە سول ەلدىڭ قۇستارىنداي سايرايتىن، وعان ەندىگى ءبىر جەتپەي تۇرعانى، كەيدە قازاقتىڭ وزىنە «قاجەتى بولماي قالاتىن» قازاق ءتىلى بولعانى قالاي دەگەن ساۋالدار تۋىندايدى.

ونىڭ جاۋابى بىلاي كورىنەدى. حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىندە سلاۆيانتانۋ اتتى ءىرى ورتالىق جۇمىس ىستەيدى ەكەن. الايدا، ولار ورتالىق اتىن سولاي اتاعانىمەن الدارىنا تەك سلاۆيانداردىڭ عانا ەمەس، بۇرىنعى كسرو كەڭىستىگىندەگى بارشا رەسپۋبليكانىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن زەرتتەپ تۇبىرلەي تانۋدى ماقسات ەتىپ قويعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە-اق ءارتۇرلى ەلدەردىڭ تاريحىن تانىپ بىلۋگە قۇمار بولعان توموحيكو عىلىم جولىنا انىق بەتبۇرىس جاساسىمەن اتالعان ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. سونداي ءبىر تۇستا ونىڭ قولىنا امەريكان عالىمى اللۆورتتىڭ «ورتا ازيا رەسەي ەزگىسىندە – 120 جىل» دەگەن كىتابى تۇسەدى. كىتاپتان ۇلكەن اسەر العان ۋياما ورتا ازيا مەن قازاقستان تاريحىنا ۇڭىلە باستايدى. ونى، اسىرەسە، قازاقتىڭ عاسىر باسىنداعى دۇربەلەڭگە تولى جيىرماسىنشى جىلدار وقيعالارى، ونداعى قازاق زيالىلارىنىڭ قام-قارەكەتى، «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ تاريحى ەرەكشە قىزىقتىرادى. ءسويتىپ، قازاقتى ۇلتىم دەپ ۋايىم ۋىن جۇتقان ۇلاندارى – ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەرمەن «جۇزدەسۋدىڭ» ءساتى تۇسەدى.

وسىنداي تىلسىمدى تاريح الەمىنە ەنىپ، اسەم اسەرگە بولەنىپ جۇرگەن ءبىر ۋاقىتتا ول مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاعىمەن» ۇشىراسىپتى. ارماندا كەتكەن قازاق اقىنىنىڭ 1971 جىلى تۋركيادا، 1991 جىلى قازاقستاندا جارىق كورگەن ەكى دانا ولەڭدەر كىتابى كەلەشەكتە ءوزىنىڭ عىلىمداعى ورنىن انىقتايتىن فاكتور بولاتىنىن بولاشاق عالىم سەزدى مە ەكەن؟!

جالپى جاپون عالىمدارى قاي ەلدىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن بولسا، سول ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋدى قاعيدا سانايدى. قازاق تاريحىنىڭ اتالمىش كەزەڭىنە قىزىققان جاس عالىم دا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كىرىستى. ول ءۇشىن قازاقشا سۇراق-جاۋاپ وقۋلىعىن، قازاقشا-ورىسشا، قازاقشا-اعىلشىنشا بولىپ جالعاساتىن بىرنەشە سوزدىكتى ساتىپ الدى. كۇندىز-ءتۇنى باسىنا جاستانىپ وقيتىن كىتاپتارى وسى بولدى. جانكەشتى ەڭبەك جەمىسىن بەرمەي قالعان جوق. اقىرى جيىرمادان اسقان جاپون جىگىتى جاقاڭنىڭ «ويان قازاعىن!» تۇپنۇسقادان وقىپ شىعاتىن كۇنگە دە جەتتى-اۋ. ايتا كەتۋ كەرەك، توموحيكونىڭ جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى ۇلت زيالىلىرىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن جاقاڭنىڭ كىتابى بويىنشا جازىلعان ەڭبەگى – جاپونيادا قازاق تىلىندەگى ماتەريالعا نەگىزدەلىپ قورعالعان تۇڭعىش ديسسەرتاتسيا. ديسسەرتاتسيانىڭ العاشقى عىلىمي جەتەكشىسى، يسلام تاريحىنىڭ مامانى، پروفەسسور ياماۋتي ەدى. ونىڭ امەريكاعا ءبىر جىل مەرزىمگە ىسساپارمەن كەتۋىنە بايلانىستى كەيىن جەتەكشىلىك ۋكراينا تاريحىنىڭ مامانى نيكايدىڭ قولىنا كوشتى. ەندى وقىرماندى عالىم ەڭبەگىنىڭ ۇزىنىرعاسىمەن تانىستىرا كەتەيىك. ول كىرىسپە مەن قورىتىندى قاۋسىرعان جەتى تاراۋدان تۇرادى. كىرىسپەدە پروبلەمانىڭ كوكەيكەستىلىگى ايقىندالعان. «قازاق زيالىلارى جانە اقىندار» دەگەن العاشقى تاراۋدا ءحىح عاسىرداعى قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاسالادى. «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە «ويان قازاق!» اتتى ەكىنشى تاراۋدا اقىن ءومىرى تۋرالى وچەرك پەن جيناقتاعى جىرلار قۇرىلىسىنا تالداۋ بەرىلگەن. «دۋلاتوۆتىڭ قازاق جاعدايىنا كوزقاراسى» اتتى ءۇشىنشى تاراۋدا عالىم مىرجاقىپتىڭ قازاق قوعامىنا كوزقاراسى مەن ءوز حالقىنا دەگەن سىنىن (جالقاۋلىق، مەشەۋلىك) قامتىعان. «دۋلاتوۆ جانە ورتالىق ەۋرازيا» دەگەن ءتورتىنشى تاراۋدا دۋلاتوۆتىڭ كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىق جونىندە پىكىرىنە تالداۋ جاسالادى. ەڭبەكتىڭ بەسىنشى تاراۋى – «دۋلاتوۆ جانە مۇسىلمانشىلىق». مۇندا رەسەي قۇزىرىنداعى حالىقتار مۇسىلماندىعىنا ونىڭ قالاي قاراعاندىعى سيپاتتالادى. «دۋلاتوۆ جانە رەسەي» اتتى التىنشى تاراۋدا اقىننىڭ اق پاتشاعا، ورىس حالقىنا جانە ورىس مادەنيەتىنە كوزقاراسى تۋرالى پىكىرلەر جيناقتالعان. «بولاشاققا» دەگەن جەتىنشى تاراۋدا دۋلاتوۆتىڭ قازاقتارعا ارناعان ۇندەۋى مەن تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن كوزقاراسىنا دەگەن تالداۋ جاسالعان. قورىتىندى بولىمىندە جاپون عالىمى مىرجاقىپتىڭ ۇلت مۇددەسى جولىندا ەتكەن قىزمەتى مەن سوڭىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى الەمنىڭ بارشا حالقىنا بۇگىن دە ءارى تاعىلىم، ءارى قۇنىن جويماس قازىنا دەپ بەكىتەدى.

توموحيكو ۋياما قايسىبىر ارىپتەستەرىندەي، عىلىم مەن كۇندەلىكتى تىرلىك اعىمى اراسىنا قورعان قالاۋدىڭ ادامى ەمەس. ول كىندىك ازيا مەن قازاقستان جونىندەگى جاپون تىلىندە ون ءبىر، ورىس تىلىندە ەكى ماقالا جاريالاعان اۆتور. جۋىردا «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاقشا – جاپونشا» تىلدەسكىشتى جاساعان ءتورت ادامنىڭ بىرەۋى – سول.جاس دارىننىڭ عىلىمي ءھام شىعارماشىلىق ىزدەنىسى ۇنەمى بۋىرقانىس ۇستىندە. ماسەلەن، توكيودا جارىق كورەتىن «الەمدىك ساياسات» جۋرنالىندا «دۇنيەجۇزى حالىقتارى ەنتسيكلوپەدياسى» كىتاپتارىندا جاريالاعان «1986-1993 جىلداردا قازاقستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس جاعدايى»، «كىندىك ازياداعى نەمىستەر» اتتى سونداي-اق، كوشپەلى تۇرمىس جاعدايىنداعى قازاق، قىرعىز تىرشىلىگىن سيپاتتايتىن ونداعان ماقالالارى اشەيىن ەكزوتيكالىق قىزىقتاۋ ەمەس، شىن مانىسىندە عىلىمي دايەكتىلىگىمەن، ماسەلە بايىبىن بىلگىرلىكپەن پايىمداۋىمەن نازار اۋداراتىن نارسەلەر. ول قازاقتىڭ اباي، مىرجاقىپ، پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان، اقىن ولجاس سەكىلدى ونداعان تۇلعالارىمىز تۋراسىندا تاتىمدى دۇنيەلەر تۋدىرعان اۆتور...

قاراپ وتىرىپ تاڭ قالاسىز. جاپوندا جاتقان جاپون، قياندا جاتقان قازاق. وسى ەكەۋىن مىرجاقىپ ءمىردى ساتىلاپ كەلىپ بىرىكتىرەتىن نە قۇدىرەت؟! مەنىڭشە، ول قۇدىرەتتىڭ توركىنى – قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋى ءۇشىن قىلشا موينىن تالشا ۇسىنعان اعالاردىڭ، اعا قاسيەتىن قاستەرلەي بىلگەن توموحيكوداي «بالالاردىڭ» قاسيەتى. لايىم وسى قاسيەتىمىز قوجىراماعاي، جاقىپ اعا، جاپون باۋىر!

«تۇركىستان» №1, 4 قاڭتار 1996 جىل

ابزال بوكەن – اقىن، جۋرناليست، بىرنەشە جىر جيناعىنىڭ اۆتورى. جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.

1994-1996 جىلدارعى گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار