6 ماۋسىم 2019, 16:47 731 0 سۇحبات تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

ەلباسىعا اعىلشىن ءتىلىن وقىتىپ، ءوزىم دە كوپ نارسە ۇيرەندىم

وتكەن اپتادا ءسوز بولعان ساياسي-الەۋمەتتىك وقيعالاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندىق عالىم ايەلدەر قوعامىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق فورۋمىندا «ۇلى دالا رۋحاني مۇراسى – ۇرپاق تاربيەسىندەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ تىرەگى» اتتى باعدارلامالىق ماسەلە. فورۋم ماقساتى – «ۇرپاقتار ساباقتاستىعى – ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينار كوزى»، «ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا انا ءتىلىنىڭ، ءتول مادەنيەتتىڭ جانە وتباسىنىڭ ءرولى»، «زاماناۋي ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋ ۇلگىسى»، «جاھانداعى زاماناۋي ۇلتتىق مادەنيەت» اتتى وزەكتى تاقىرىپتار قوزعالىپ، «قازىرگى ادامزات بالاسى ءۇشىن قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى نە؟» دەگەن ماسەلە بويىنشا دوڭگەلەك ۇستەل وتە قىزۋ پىكىرسايىسقا ۇلاستى.

ادامزات تاريحىندا انانىڭ، وتباسىنىڭ، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن مەديتسينا، فيلولوگيا، پەداگوگيكا، فيلوسوفيا، اۋىلشارۋاشىلىعى، ءتىل، جاراتىلىس عىلىمى سالاسىنداعى عالىم ايەلدەر تالقىعا سالدى.

وتكەن جىلى عانا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: ايەل. قوعام. ءبىلىم جانە عىلىم» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمىندا تۇساۋىن كەسكەن «قازاقستاندىق عالىم ايەلدەر قوعامى» وسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇرامى جاعىنان دا، وزىندىك باعدارلامالارى جاعىنان دا كۇردەلى ءبىر ءىس-جوسپارىن جاساپ ۇلگەرىپتى.

قازاقستاندىق عالىم ايەلدەر قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تاڭات اياپوۆا حانىمدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– تاڭات تاڭىربەردىقىزى، حالىق-ارالىق «تۇركىستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارى وسىدان جيىرما جىل بۇرىن وزىڭىزبەن سۇحباتتى وقىپ ەدى، بۇگىن سول اڭگىمەنى تالاي جىلداردان كەيىن جاڭعىرتۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانى؟

– وتە دۇرىس ايتاسىز. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا اقش-قا بارىپ، تۋسون قالاسىنداعى (The University of Arizona) – اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىندە  ءبىراز جىل تاجىريبە الماسۋ ماقساتىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەردىم. سول ساپاردان ورالعان ءساتىمدى ايتىپ وتىرسىز. ولاردا عالىم ايەلدەردىڭ بىرىگۋىمەن اشىلعان قوعامدىق قورلارى بار ەكەنىن ءبىلدىم. ول قوعامدىق بىرلەستىك جاڭا جوبالار دايىنداپ، مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سەكتورلارعا وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ايتىپ، قوعامداعى ءارالۋان ىستەرگە ءوز وي-پىكىرلەرىن جەتكىزىپ، مەملەكەتتىك ماڭىزدى باعدارلامالارعا بالامالى جوسپارلارىن دا ۇسىنادى ەكەن. ولاردىڭ ەركىندىكتەرى مەن تالاپشىلدىقتارى مەنى قاتتى قىزىقتىردى دا، مەن دە سول قوعامعا مۇشە بولىپ كىردىم. سولاي ولار ارالاساتىن تىرلىكتەردى كورە ءجۇرىپ، مەنىڭ دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگە وسىنداي عالىم ايەلدەر قوعامىن قۇرماسقا دەگەن وي تۋدى. مۇنداي قوعام مىنا قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا دا بار بولىپ شىقتى. ولاردىڭ دا ءىس-شارالارىن تەكسەرىپ، زەرتتەپ ءجۇردىم دە، وسى تىرلىكتى قولعا الۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىم.

ەلىمىزدە ءوز ماماندىقتارى بويىنشا ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 400 مىڭعا جۋىق عالىم ايەلدەر بار ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق بىرلەستىكتەر، ۇيىمدار بارشىلىق. دەموكراتيالى ەلدىڭ نەگىزگى تىرەگى دە – وسى ۇيىمدار مەن قورلار، بىرلەستىكتەر دەسەك، ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز مىندەت-ماقساتىنا ساي ويداعىداي جۇمىس ىستەسە، قوعام، ارينە، العا جىلجيدى. ال ول قوعامدى ايەل-انالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىزدىڭ ماقسات – قوعامداعى  وزەكتى تاقىرىپتارعا عالىم ايەلدەردىڭ ءۇنىن جەتكىزۋ، ولاردىڭ پىكىرلەرى مەن ناقتى عىلىمي تۇجىرىمدارىن ۇسىنۋ. بۇگىن ۇيلەنىپ، ەرتەڭ اجىراسىپ كەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. مۇنداي ءۇردىس قايدان كەلدى؟ نەگە جەتىم بالالار كوپ؟ نەگە وتباسى قۇندىلىعى جويىلىپ بارادى؟ قوعامدىق فورماتسيا وزگەرگەن تۇستا ءبىزدىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىز نەگە توقىراۋعا ۇشىراۋى كەرەك؟  مىنە، وسىنداي باس اۋىرتار، جۇرەك قوزعار ۇلتتىق ماسەلەرگە عالىم-ايەلدەر ارالاسىپ، وزدەرىنىڭ وتباسى-وشاق قاسىنداعى ءتالىم-تاربيەنى ورتاق ءبۇتىن ۇردىسكە اينالدىرىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟! بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ارنايى باعدارلامالارى ازىرلەنىپ جاتىر، ول الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇرىندىق بولادى.

– ءسىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مامانى بولا تۇرا، ءوزىمىزدىڭ انا تىلىمىزگە، ۇلتتىڭ وزەگى – مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن جاناشىرلىعىڭىز ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم رەتىندە، باتىستىق ءتالىم-تاربيە، ءبىلىم-عىلىمىنان نە ۇيرەندىك: پايداسى مەن زيانى جايلى كوزقاراسىڭىز؟

– وتە دۇرىس سۇراق. قازىرگى جاستار تاربيەسىنىڭ پسيحولوگيالىق جانە مادەني نەگىزدەرى، انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتى بالانىڭ كوگنيتيۆتىك دامۋىنىڭ نەگىزى، ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ماسەلەلەرى ۇنەمى نازاردا بولۋعا ءتيىس. ونسىز مادەنيەت پەن ادەبيەتىمىز، ونەر-ءبىلىم-عىلىمىمىز ىلگەرى باسپاق ەمەس. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جوعالعان ەلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر ەكەنىن ءبىز، ءبىزدىڭ تولقىن عانا ەمەس، اتام زاماننان قۇلاق ەستىپ، سانامىزعا سىڭگەن ۇعىم ەكەنى تاعى اقيقات. سوندىقتان دا ءتىل ءبىلىمىنىڭ تىلسىم قۇپيالارى پسيحولوگيا، فيلوسوفيا، لوگيكا، ميفولوگيا، ەتنوگرافيا سىندى عىلىم سالالارى بويىنشا دا تەرەڭ تانىلىپ، زەرتتەلىپ كەلەدى. ۇلتتىق مادەنيەت، بولمىس-ءبىتىم، تانىم سەكىلدى ۇعىمداردى توعىستىراتىن ۇلتتىق ءتىلدىڭ تابيعاتىن ءتىلدىڭ ءوزىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارى ارقىلى عانا تانىپ ءبىلۋ جەتكىلىكسىز. رۋحاني قازىنالارىمىزدى جيناقتاپ، ساقتايتىن ۇلتتىق ءتىلدى حالىقتىڭ تاريحىمەن، مادەنيەتىمەن، وي-تانىمىمەن قوسا ءتىل بىلىمىندە ءورىس الىپ وتىرعان ەتنولينگۆيستيكا، كوگنيتيۆتىك جانە پسيحولينگۆيستيكا، لينگۆومادەنيەتتانۋ، لينگۆوەلۋتانۋ ءتارىزدى ءتىلدىڭ قۇرىلىمدىق جانە فۋنكتسيونالدىق جۇيەسىنىڭ كەشەندى ۇلگىلەرىن ايقىندايتىن  عىلىمدارىنىڭ دا پايدا بولۋى زاڭدىلىق. بۇل دەگەنىڭىز، اسىرەسە كوگنيتيۆتىك عىلىم – ءتىل مەن ادام سالاسىن، ءتىل مەن تانىمدى ءبىرتۇتاس جۇيەدە قاراستىرىپ، ادامنىڭ فيزيولوگيالىق، پسيحوفيزيولوگيا مەن پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان، ءتىل مەن ويلاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ دەگەن ءسوز.

مەن ءومىر تاجىريبەمدە، ۇزاق جىلعى ۇستازدىق، شەتتىلى مامانى رەتىندە، قاي ەلدە، قاي مەملەكەتتە قىزمەت اتقارسام دا، سول جەردىڭ تۇرعىلىقتى حالقىنىڭ ءتىل مادەنيەتىنە، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەسىنە كوڭىل ءبولىپ، قىزىعىپ ءجۇردىم. جوعارى وقۋ ورىندارى تۇگىلى، مەكتەپ، مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە بولىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. سوندا بايقاعانىم، كەز كەلگەن مەملەكەت بالانى انا قۇرساعىندا جاتقاننان-اق، اڭگىمەگە تارتۋ، ونىمەن ساناسۋ، تىلدەسۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن، سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى ەكەن. ءالى ومىرگە، مىنا جارىق دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ، اناسىنىڭ ۇنىنەن-اق ءوزىنىڭ قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىن سەزىنۋى كەرەك دەگەن قاعيدا بەرتىن كەلە انا سۇتىمەن قالىپتاسا تۇسەدى. ال بالاباقشا مەن مەكتەپ قابىرعاسىنداعى ءتالىم-تاربيە، ارينە، تاعى دا ۇلتتىق ءتول مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا بولماق. بىزدەگى سياقتى ەندى عانا ساناسى دامىپ كەلە جاتقان ءبۇلدىرشىندى بالاباقشادان، ياعني ءۇش-ءتورت جاستان باسقا ەلدىڭ تىلىمەن ميىن قاتىرمايدى. مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنان كەيىن ول بالا قاي شەتتىلىن وقىعىسى كەلەدى، ءوز ەركى. وسى ءۇردىستى ءبىزدىڭ ەلدە دە قابىلداۋ كەرەك. كەي جيىنداردا «ءسىز ءوزىڭىز اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى بولا تۇرا، نەگە شەتتىلىنە قارسىلىق بىلدىرەسىز» دەگەن سۇراقتار الدىمنان ءجيى شىعادى. مامان رەتىندە، ەش قارسىلىعىم جوق. بىراق مەكتەپكە دەيىنگى، باستاۋىش سىنىپتاردا بالانىڭ پسيحولوگياسىن تەك ۇلتتىق ءتول مادەنيەتىمىز بەن عىلىم-بىلىمگە بەيىمدەۋىمىز قاجەت-اق. ەگەر بالانىڭ ساناسى تەك ءوز ۇلتىنىڭ، ادەت-عۇرپىنىڭ، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن بويىنا ءسىڭىرسىن، ۇلتتىق ۋىزدىڭ ءدامىن تاتسىن دەسەڭىز، بالا ءتىلىن شۇبارلامايىق دەسەڭىز، شەتەلدىكتەردىڭ وسى ۇردىسىنەن ۇلگى الۋعا بولادى.

ءبىز ۇنەمى ۇيرەتىپ قانا قويماي، ءوزىمىز دە ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋىمىز كەرەك. ءوز باسىم اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرىپ قانا قويماي، عىلىمنىڭ تىلگە بايلانىستى سالالارىن ۇنەمى زەردەلەپ-زەرتتەپ جۇرەمىن. ماسەلەن، نەيرولينگۆيستيكا – نەۆرولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە پايدا بولاتىن، ميمەن بايلانىستى ءتىل جۇيەسىن قاراستىراتىن عىلىم. ميدىڭ زاقىمدانۋىنان سويلەۋدىڭ بۇزىلۋى (افازيا) ورتا عاسىرلاردان بەلگىلى بولسا دا، بەرتىن كەلە، ياعني حIح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا زەرتتەلە باستاعان عىلىم. قازىرگى كەزدە نەيرولينگۆيستيكا ادامنىڭ سويلەۋ قىزمەتىن جۇيەلى-كەشەندى زەرتتەۋدىڭ ءبىر سالاسىنا اينالىپ، قىزىقتى عىلىمي تاقىرىپتارعا وزەك بولىپ وتىر.

سوندىقتان دا ءتىل ماسەلەسىن ادام فيزيولوگياسىنان بولە-جارا المايمىز. تۇتاس ءبىر جوبا، عىلىم. بۇل رەتتە شەتەلدىك عالىمداردان ۇيرەنەرىمىز بارشىلىق. اسىرەسە، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا جاناشىرلىق عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءتىل ماسەلەسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك، عىلىمنىڭ كەز كەلگەن سالاسىنا بەيجاي قاراۋ مۇمكىن ەمەس. باتىستىڭ مادەنيەتتىڭ وزىق جاقتارى دا، ۇردىسىمىزدەن سىزىپ تاستايتىن جاقتارى دا از ەمەس. ولاردان تۋعان تىلدەرىنە دەگەن قۇرمەتتى قاجەتتىلىككە اكەلىپ تىرەپ قويۋىنان بايقايسىز. ال بىزدە كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە انا تىلىمىزگە، مەملەكەتتىك دارەجەسى بار قازاق تىلىنە دەگەن كوزقاراس قانداي؟! انا تىلىمىزدە تازا سويلەيتىن بىرەن-ساران باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنىڭ ماڭايىنان ۇزاپ شىعا الماي ءجۇرمىز. قانشاما جاستار قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ العان، ودان جامان بولىپ وتىرعان ەشقايسىسى جوق. ناپاقاسىن سول تىلمەن تاۋىپ جەپ، ءوسىپ-ءونىپ كەلەدى. باسقا ۇلت وكىلدەرىن بىلاي قويعاندا، ءورىستىلدى ءوز قانداستارىمىزدىڭ بويىندا تىلگە جاناشىرلىعىن بايقاۋ وتە قيىن. كەشەگى انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ عۇمىر كەشكەن عۇلامالارمەن ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالماسا بولعانى دەگەن وي مازالايدى. ءتىپتى قازاق تىلىنە بايلانىستى اڭگىمە بولا قالسا، وقۋلىقتارعا، ونىڭ اۆتورلارىنا كىنا ارتىپ شىعا كەلەمىز. ماسەلەنىڭ ءبارى – وقىتۋشىدا، ءوز سالاسىن جاقسى مەڭگەرگەن كەز كەلگەن مۇعالىم قانداي ادىسپەن، قانداي جۇيەمەن وقىتامىن دەسە دە، ءوز قولىندا. ول ءۇشىن ادىستەمەلىك ءۇردىس، شەبەرلىك قاجەت.

– وقىتۋ دەمەكشى، ءسىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنا دا ءتىل ۇيرەتكەنىڭىزدى قۇلاعىمىز شالىپ قالدى...

– ءيا، ەلباسىنىڭ ءبىراز جىلدار ۇستازى بولعانىم راس. مەن ول كىسىگە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرە ءجۇرىپ، ءتىل ۇيرەتىپ قانا قويماي، ءوزىم دە ۇيرەنگەنىم از بولمادى. وتە ەڭبەكقورلىعى قىزىقتىردى. ەلىمىزدە بەيبىت قوعام ورناتىپ قانا قويماي، قازاق ەلىن، قازاق مەملەكەتىن بۇكىل جەر بەتىنە تانىتۋداعى قىم-قيعاش تىرلىگىنە قاراماي، سول ەلدەردىڭ ءتول تىلىندە سويلەۋ ءۇشىن ۋاقىت تاۋىپ ءتىل ۇيرەنۋى ءبىر جاعىنان قۋانتتى، ءارى قىزىقتىردى. نۇرسۇلتان ءابىشۇلى وتە شەشەن، العىر، اقىلدى ازامات.  مەملەكەتىمىزدى مىقتى تۇعىرعا ورناتىپ، ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدەگى، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا، اسىرەسە قازاقستاندىق عىلىم-بىلىمگە قامقورلىعى ادام ايتسا سەنگىسىز ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىر. اسىرەسە، ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – جاستارىمىزعا قامقورلىعى شەكسىز.

 

سۇحباتتاسقان

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار