6 ماۋسىم 2019, 16:43 707 0 تۇلعا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قالامىنا ادال ازامات

ادامدار دا تابيعاتپەن تامىرلاس. جىلى، شۋاقتى وڭىردە دۇنيەگە كەلىپ، نارلەنىپ وسكەندەردىڭ مىنەزى دە جايماشۋاق، سوزدەرى جۇمساق كەلەدى. سول سەكىلدى تابيعاتى  قاتال ايماقتىڭ ادامدارى دا بىردەن بولەكتەنىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ جۋالىلىقتار دا ءدال سولاي. سالقىنداۋ، سۇستىلاۋمىز. مىنەزىمىز تىك، تۋراشىلدىقتى ۇناتىپ تۇرامىز. بالكىم، سودان با، ارقايسىمىز ءبىر-ءبىر تاۋعا ۇقسايمىز. وسى ەرەكشەلىك اسىرەسە قالام ۇستاعانداردىڭ اراسىندا بىردەن بايقالادى. ءبىر-بىرلەرىمىزدى ىزدەي قويۋىمىز، ءبىر ەلدەن، ءبىر جەردەنبىز دەپ اينالىپ-ۇيىرىلە، ءىشتارتۋىمىز قيىنداۋ. ال، ءبىر جاقىنداسساق ءتاپ-ءتاۋىر-اق تابىسامىز. جاسىمىزدىڭ ايىرماشىلىعىنا قاراماي سىرلاس تا، سىيلاس تا بولىپ كەتەمىز. راحاڭ – راحىمباي ساتاەۆ اعامەن ءدال وسىلاي جاراستىقتا عۇمىر كەشتىك. امان-ەسەن جەر باسىپ جۇرسە، وتكەن جىلى 80 جىلدىعىن جاساپ بەرەتىن ەدىك. بىزگە ۇستازدىق ءتالىمىن كورسەتتى، اعالىق ءسوزىن ايتتى. الماتىداعى اۋىل جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ جۇرۋگە، جاقىنداستىرۋعا قۇشتارلانىپ تۇراتىن ەدى.

«راحاڭ با؟ – دەدى ءبىر ديدارلاسقان كەزىمىزدە ماقۇلبەك كوكەم. – ول كىسى مەنى وقۋعا تۇسىرگەن. كۋرستاستارىمنىڭ اراسىندا دا ونى جاسىرماي ايتاتىنمىن. بولسام دەپ جۇلقىنىپ، ۇمتىلىپ تۇرعان جاسقا جاناشىرلىق جاساۋ ايىپ بولا ما؟ راحاڭنىڭ قازاق تەلەديدارىندا جارقىراپ جۇرگەن شاعى، مەنى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءسوزى وتەتىن ۇستازدارعا ايتىپ، جەلەپ-جەبەپ جىبەردى. مەن ونى ەشقاشان ۇمىتپايمىن».

اڭقىلداعان اق كوڭىل ماقاڭ عوي بۇل. قاراڭىزشى، ارعى جاعىنان كىرشىكسىز اق كوڭىلى، جارقىراعان جان دۇنيەسى ايناداي كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟! ارامدىقتان ادا، تازالىقتى تەكتىلىكتىڭ ءبىر ولشەمى دەپ بىلەتىن كىم-كىم دە مۇنداي جاندارعا جاقىن جۇرگىسى، جاناسقىسى كەلىپ تۇرادى ەمەس پە؟

قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ورگانى رەتىندە قۇرىلعان «حالىق كەڭەسى» پارلامەنتتىڭ جارشىسى بولا ءبىلدى. ماتەريالداردى بەرۋدەگى باتىلدىعى، اشىقتىعى، ەلگە ەتەنەلىگى جاعىنان وقىرمانداردى بارىنشا باۋراي ءبىلدى. ول ۋاقىتتاعى دەموكراتيا لەبى دەگەن دە كەرەمەت. ويتكەنى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءبارى دەرلىك دەموكراتيالىق جولمەن سايلانىپ كەلىپ، جايلانىپ جۇمىس ىستەگەن كىسىلەر بولاتىن. قانداي تاقىرىپتاعى زاڭدى تالقىلاماسىن دۋ-دۋ پىكىر تايتالاسىنا اينالدىرادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ تۇسىنداعى بۋىرقانعان ءومىر كورىنىستەرى وسىنداي دەسەك، «حالىق كەڭەسى» سونىڭ ءبارىن اشىق كورسەتەتىن ايناسى بولدى. شىنىن ايتقاندا ونداي پارلامەنت تە، ونىڭ گازەتى دە بيلىككە ۇناي قويمادى. ولار ويىنداعىلارىن ىستەتە المادى. اقىرىندا تاراتىپ تىندى.

دەپۋتاتتار دالادا قالماعان شىعار. ال تاراتىلعان گازەتتىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارى جان-جاققا جىبەرىلىپ، قابىلەت-قارىمدارىنا ساي ءارتۇرلى باسىلىمدارعا ورنالىستىرىلدى. سوندا ماقاڭنىڭ «زاڭ» گازەتىنە مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ بارعانىن انىق بىلەمىن. جاقسى جۋرناليستكە سۇرانىس كوپ قوي. كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ باس گازەتى سانالاتىن «ەگەمەندى قازاقستاننىڭ» جامبىل وبلىسىنداعى ءتىلشىسى قىزمەتىنە اۋىستى. قۇلاش-قۇلاش ماتەريالدار جازدى. ءبارى دە سول ۋاقىتتىڭ لەبىن اڭعارتاتىن، ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى، اۋىل ادامدارىنىڭ ومىرىنە بايلانىستى دۇنيەلەر. جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن وبلىستىق گازەتتىڭ تىلشىلىگىنەن باستاپ، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتتەرىندە ءجۇرىپ ابدەن ىسىلعان، ودان سوڭ ءمۇيىزى قاراعايداي رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە قالامىنىڭ قارىمىن كورسەتە بىلگەن ماقاڭنىڭ وبلىستىق «اق جول» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ بارۋى زاڭدى ەدى. بۇرىن دا داڭقى دۇرىلدەگەن گازەتتىڭ باعىن اشا ءتۇستى. باس رەداكتور ەكەنمىن، باستىق ەكەنمىن دەپ تەجەلىپ قالماي، ءوزى دە وندىرە جازدى، ۇجىم جۋرناليستەرىنىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدا شىڭدالۋىنا شىنايى جاناشىر بولدى. مىنە، سول جىلداردا ماقۇلبەك قايىپبەكۇلىنىڭ كولدەي-كولدەي تاريحي-تانىمدىق نەمەسە پورترەتتىك ماتەريالدارىنىڭ «ەگەمەندى قازاقستان»، «انا ءتىلى»، «تۇركىستان» جانە باسقا دا باسىلىمداردا جارىق كورگەنىن كورىپ، وقىپ قانا قويماي، حابارلاسىپ تىلەكتەستىگىمىزدى ءبىلدىرىپ جۇردىك.

گازەت رەداكتسياسى – ۇلكەن كاسىبي ورىن. تەك قانا كۇندەلىكتى شىعۋعا ءتيىستى باسىلىم جۇمىسىنا بايلانىپ، سونى مارتەبە ەتىپ وتۋگە دە بولادى. ونداي كىسىلەرگە سەن نەگە ءويتتىڭ دەۋدىڭ دە رەتى جوق. بىراق قاسيەتتى قالامدى ومىرلىك سەرىك ەتكەننەن كەيىن شىعارماشىلىق تۇرعىدا ەڭبەكتەنىپ، ءار تاراپتا باق سىناۋ دا كەرەك. ءبىز بىلەتىن، ەل قۇرمەتتەيتىن ماقاڭ سونداي باسشىلاردىڭ ساناتىنان. وسىعان دەيىن ون بەس شاقتى كىتابى جارىق كورسە، سونىڭ ءبىرازى ءبىزدىڭ «توعاناي ت» باسپاسىنان شىعارىلعان. ەڭ اۋەلگىسى «جۇلدىزداردىڭ جارىعى» ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 60 جىلدىعى كەزىندە باسىلدى. قاندى قىرعىن قاسىرەت اكەلگەن اۋىلىنىڭ ادامدارى تۋرالى كىشكەنە كىتاپ. سۇراپىل شايقاسقا كىمدەر كەتتى، ولار قانداي ەرلىكتەر جاسادى، اجال اۋزىنان امان كەلگەندەر، ولاردىڭ بەيبىت ومىردەگى ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەكتەرى، ەستەلىكتەرى جازىلعان. ءبىر اۋىلدىڭ مايدانگەرلەرى جونىندە وسىنداي كىتاپ بار دەگەندى وسىعان دەيىن ەستىمەپپىن، سول سەبەپتى م.رىسداۋلەتتىڭ بۇل كىتابىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى شەجىرەسىندە الاتىن ورنى بولەك.

ماحاڭ ءوز جۇرەك امىرىمەن تاڭداعان ماماندىعىنىڭ سامعاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن قالامگەر. قالامى قاشان دا ۇشتاۋلى. كەز كەلگەن تاقىرىپقا قايمىقپاي بارادى. قاي ماسەلەگە دە جەدەل ءۇن قاتادى. وعان ۇيرەتكەن – گازەت جۇمىسى. سونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ، ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلعاندار عانا جۋرناليستيكانى ومىرلىك كاسىپ ەتەدى. ول ەشكىمدى بايىتپايدى، بىراق حالىق ءۇشىن بەرەرى قيساپسىز كوپ، بەرەكەلى ءومىر بەلەسىنە باستايدى. ماقاڭ قالامىنا ادالدىعىنىڭ ارقاسىندا ءتاتتى جەمىسىن تاتقان ازامات. وقىرمان كوزايىمىنا اينالعان «جۇلدىزدى ءومىر»، «تۋ ۇستاۋشى»، «ءابدىر ساعىنتاەۆ»، «تاريح تامىرلارى» ت. باسقا دا كىتاپتارى تازا جۋرناليستىك، پۋبليتسيستىك ىزدەنىسكە تولى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى.

ماقۇلبەك رىسداۋلەت كەستەلى كوركەم دۇنيەلەرگە دە باق سىناعان قالام يەسى. ونى «باقاتەرەكتە» توپتاستىرىلعان شىعارمالارىن وقىعان ەل جاقسى بىلەدى. كەزىندە اڭگىمە، پوۆەستەردىڭ تابيعاتىن تانىتىپ، جەتىستىك، كەمىستىگىنە بەزبەندەپ باعا بەرە الاتىن ادەبيەت اۋىلىنىڭ ادامدارى مەرزىمدىك باسىلىمداردا وڭ پىكىرلەرىن بىلدىرسە، ول كىتاپتىڭ قولجاسباسىمەن باسپاعا بەرىلگەن كەزدە-اق شۇقشيا قاراپ تانىسىپ شىققانمىن. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، كورنەكتى اقىن عالىم جايلىباي جازعان بەتاشار سوزدە دە باردى باعالاعان ادامنىڭ جاقسى لەبىزى بار ەدى. «سونداعى قاراڭعىلىقتاعى جالعىز»، «كۇمىس بەلدىك» پوۆەستەرىن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى، كورنەكتى عالىم، اكادەميك قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆ تۋرالى «مىس داريا» دەرەكتى پوۆەسىندە اۆتوردىڭ ورالىمدى ويلارى، وقيعالاردى شيىرا ءبىلۋ مانەرى، ءتىلدى ورنىمەن، ورايىمەن قولدانا بىلەتىن شەبەرلىگىنە ىشتەي ءتانتى بولعانىم دا ەسىمدە. ودان كەيىن...

ءيا، ودان كەيىن ماقاڭ وتكەن جىلى ءبىزدىڭ باسپامىزعا اۋداننىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى جازعان «جۋالى» تاريحي-تانىمدىق كىتابىن ۇسىندى. وندا دا بىزگە اكەلەر مە ەدى، اكەلمەس پە ەدى، ويتكەنى استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورەدى دەپ جوسپارلانىپ، كەلىسىلگەن كىتاپ ەكەن. قارجى تاپشىلىعى ادىم اشتىرماي قيناعان. اۋدان اكىمى باقتيار كوپباسىنوۆ ماقاڭدى اعاتايىم دەپ قانشا جاقسى كورسە دە، كورپەسىنە قاراي كوسىلۋىنە تۋرا كەلەدى. «بيىل، مەرەيتوي جىلى شىعارىلماعان كىتاپتىڭ قۇنى بولا ما، تالعات؟ مىنا كىتاپتى قايتكەندە دە بارىنشا ارزان باعامەن باستىرىپ بەرشى. سەن دە جۋالىنىڭ بەل بالاسىسىڭ عوي»، – دەپ سالماق سالدى ماقاڭ. «جارايدى» دەدىم. «ەندەشە ەرىنبەي قاراشى. كوڭىلىنە كەلەدى ەكەن دەپ قارايلاما، پىكىرىڭدى اشىق ايت»، – دەدى تاعى دا. ونسىز دا ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم تامعان توپىراق، سوندا تۋىپ-وسكەنمىن دەپ ماقتاناتىن قاسيەتتى جۋالىم جونىندەگى جيناق بولعان سوڭ ءوزىم ءۇشىن-اق وقيتىن ەدىم. وقىدىم. ءوزىم بىلمەيتىن، ءومىرى ەستىپ-بىلمەگەن دەرەك، دايەگى مول اڭگىمەلەردى باس الماي قۇنىعا قارادىم. كىتاپتىڭ قۇرىلىمى دا ۇنادى. كۇللى قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن، جەرىمىز بەن ەلىمىزدىڭ جوقشىسى بولىپ، ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن سول ۇستانىمىنان اينىماي وتكەن شەرحان مۇرتازامەن بىرگە جۇرگەن كەزدەرىنەن سىر شەرتەتىن جازبالارىن بۇرىن گازەتتەن وقىسام، ەندى كىتاپ قولجاسباسىنان قايتالاپ وقىپ، ءاي، ءبىر ريزا بولدىم-اۋ!

سول وتكەن جىلى ماقاڭنىڭ تاعى ءبىر كىتابى ءبىزدىڭ باسپادان شىقتى. ول «تاريحى تەرەڭ – مەرەيلى مەكەن» دەپ اتالاتىن مەركى اۋدانىنىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى كىتاپ. بۇل كىتاپتا دا ءار كەزەڭگە قاتىستى بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن مۇراعاتتىق جازبالار نەگىزىندە جازىلعان ماتەريالدار كوپ ۇشىراستى. م.رىسداۋلەتتىڭ «اق جول» گازەتىنەن كەيىنگى ۋاقىتتا باستىقپىن دەپ قۇر وتىرماي، وبلىستىڭ مۇراعات سورەلەرىندە شاڭ قاۋىپ جاتقان، قۇپيا سىرلارى مول قات-قات قاعازداردى ەرىنبەي اقتارىپ، بۇگىنگى ەل، كەلەشەك ۇرپاقتار ءۇشىن دە العاۋسىز ادال كوڭىلمەن شىعارماشىلىق-زەرتتەۋشىلىك جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرعانىنا تاعى دا رازى بولدىم.

«ادامدى ادام ەتكەن – ەڭبەك» دەۋشى مە ەدى فريدريح ەنگەلس. ادامدى وسىرەتىن دە ەڭبەك قوي. ەڭبەكسىز ەشتەڭە جوق. مەن دە وزىڭىزدەن ونەگە الىپ، ىزىڭىزدەن ىلەسىپ كەلە جاتقان ىنىلەرىڭىزدىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان ءسىزدىڭ وسىنداي ەل سىيلايتىن، بارشا جۇرت باعالايتىن بيىككە كوتەرگەن ادال دا ابىرويلى ەڭبەگىڭىز بىتپەي، جەمىستى جالعاسا بەرسىن، ماقا!

 

تالعات ايتبايۇلى،

پۋبليتسيست-جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار