6 ماۋسىم, 16:42 244 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تۇركىستان داپتەرىنەن

سول جىلدارى قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنىڭ جيناقتالعان كۇردەلى ماسەلەلەرىن جوعارى جاققا جەتكىزگەنمەن اسىرەسە ا.ياسساۋي كەسەنەسىن جوندەپ قالپىنا كەلتىرۋ وڭ شەشىم قابىلدانىپ ىسكە اسىرىلۋى سوزىلىپ كەتتى. قوسىمشا مەكتەپ جانە تەحنيكۋمنىڭ جاڭا عيماراتتارى سالىنا باستادى. جالپى جاستاردى سپورتقا تارتۋدا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. لوكوموتيۆ ستاديونى قالا مەكەمەلەرىنىڭ جاردەمىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.

تەمىربەتون بۇيىمدارى زاۋىتى جاڭا ستاديونىن ءبىتىرىپ ىسكە قوستى. ماقتا تازارتۋ زاۋىتى جانە قۇرىلىس بولشەكتەرى كونسترۋكتسياسى كومبيناتى ۇجىمدارى دا ستاديون تۇرعىزۋعا بەلسەنە كىرىستى. قالانىڭ دەمالىس پاركىندە ۇلكەن تەننيس الاڭى ىسكە قوسىلدى. جازعى ءجۇزۋ باسسەينى دە جاستاردىڭ سپورتقا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى دەسەك بولادى. قالانىڭ «ياسسى» فۋتبول كومانداسى شىمكەنتتىڭ «ورداباسى» كومانداسىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ جوعارى ليگاسىندا ويىن كورسەتتى.

ايتسە دە تاريحي قالانىڭ وركەندەۋى وزەكتى ماسەلە بولىپ قالا بەردى. ماسكەۋدىڭ بىرجاقتى شەشىمىمەن گ.كولبين قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا تاعايىندالىپ، وبلىستىڭ سوزاق اۋدانىندا بوساعان، رەسپۋبليكانىڭ جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاناتىن بولىپ، تۇركىستانعا سوعىپ ا.ياسساۋي كەسەنەسىنە كەلگەندە، جاڭا باسشى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە كوڭىل بولەر دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىك. بىراق ول كىسى جينالعاندار الدىندا جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ ءۇڭىلۋدىڭ ورنىنا، ماسكەۋلىك ساياساتتىڭ ىزعارى توڭىرەگىندە شەشەندىك كورسەتتى. كەلگەنىنەن قايتقانى جىلدام بولدى.

بىردە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تولەبەكوۆ ق.ق. ماقتارال اۋدانىنان تەلەفونمەن حابارلاسىپ، وڭتۇستىك اۋدانداردى ارالاپ جۇرگەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسشىسى ە.اۋەلبەكوۆ پەن بىرگە ەرتەڭ تۇركىستانعا كەلەتىندىگىن جەتكىزدى. مەن ىركىلمەستەن «كەلىڭىزدەر، سىيلى كىسىلەرگە سىباعا رەتىندە قوي باسىن دايارلاپ قويايىن» دەدىم. ول بىردەن جۇلىپ العانداي «ەشقانداي باس دايىندامايسىڭ!» دەدى. مەن بارىنشا سالقىندىق تانىتىپ، «حالقىمىزدىڭ سالتى رەتىندە قۇرمەت كورسەتۋدىڭ رەتى سولاي. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ قويىم دا جوق. دەگەنمەن تۇركىستان بازارىندا باس تا، جامباس تا ساتىلادى. وعان مەنىڭ قاراجاتىم جەتەدى. ول كىسى: «ونى جاساساڭ جۇمىستان كەتەسىڭ»، دەپ نىقتاپ ايتتى. «جارايدى» دەپ كەلىسكەنىمدى ءبىلدىردىم.

ەرتەڭىنە قۇرامىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قالا، اۋدان باسشىلارى بار ءبىر توپ دەلەگاتسيا كەلدى. ولاردى ا.ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ الدىندا قارسى الدىق. ە.اۋەلبەكوۆ امانداسىپ بولعان سوڭ، «ءبىزدى ساعات 16-دا وبلىسارالىق شەكاراعا جەتكىزەسىڭ» دەپ ەسكەرتتى.

عيماراتقا كىرە بەرىستەن قوناقتارعا تاريحي دەرەكتەر مەن مۋزەيدەگى ەكسپوناتتار تۋرالى، ولاردىڭ قىزىعۋشى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىلىپ كەڭىنەن تانىستىرىلدى. تومەنگى بولمەلەردى ارالاپ بولعان سوڭ، مەن ەرەكەڭە «قالاساڭىز جوعارى جاقتى دا كورسەتەيىن» دەپ ۇسىنىس جاسادىم. ول ۇسىنىسىمدى ريزاشىلىقپەن قابىلدادى. قاسىم قاجىبايۇلى «مەنىڭ اياعىم اۋىرادى» دەپ، تومەندە دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بولاتىنىن جەتكىزدى. تەكبىشەكتەرمەن كوتەرۋ بارىسىندا ەكىنشى قاباتتاعى مەدرەسە بولمەلەرىن كورسەتىپ، كەسەنەنىڭ ەڭ توبەسىنە دەيىن كوتەرىلگەننەن كەيىن، قالانىڭ ۇلكەن پانوراماسى جايىلعان سوڭ، كەسەنەنىڭ كوزگە ءتۇسىپ تۇرعان كەزەك كۇتتىرمەيتىن جوندەۋ جۇمىستارى جانە قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوباسى ءالى قابىلدانباعانى تۋرالى دايەكتەردى جەتكىزىپ، ول ءۇشىن كۇردەلى قارجى كەرەكتىگىن تىلگە تىرەك ەتتىم.

ارينە، ءوز تاراپىمىزدان مۇمكىندى-گىمىزگە سايكەس ءىس اتقارىپ جاتقانىمىزدى: قالادا تىگىن-تريكوتاج فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ ىسكە قوسىلعانىن، سونداي-اق، قاسيەتتى بابانىڭ ارۋاعى مەن تاريحي قالانىڭ ابىرويىنا شاك كەلتىرەتىندىگىن دالەلدەپ، كەسەنەنىڭ ءدال تۇبىنە ورنالاسقان تۇرمەنى جاپتىرۋعا قول جەتكىزگەنىمىز، تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ تالاي عاسىر رۋحاني ورتالىعى بولعان قالادا «رەسپۋبليكالىق ازىرەت سۇلتان (وتىرار، ساۋران قالالارىن قوسا) مەملەكەتتىك قورىعىن قۇرۋ تۋرالى جوعارى جاققا ۇسىنىس جاساعانىمىز» تۋرالى مالىمدەدىم. ءوزىن قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ العان ەرەكەڭ، تومەندە كۇتىپ تۇرعان ءبىزدىڭ وبلىس باسشىسىنا كەلگەندە بىردەن «ءاي قاسىم، سەن نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ مىنا كەسەنەنىڭ شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلەلەرىنە نەگە كوڭىل اۋدارماعانسىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەردى.

قاسىم قاجىبايۇلى جاس بالاداي تىك تۇرىپ ەرەكەڭنىڭ ايتقاندارىن ءۇنسىز تىڭدادى. سودان سوڭ احمەت ياسساۋي 63 جاستان ءارى قاراي كۇن كورمەي ءومىر سۇرگەن عيمارات پەن وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنا دەيىن پايدالانىپ كەلىنگەن «شىعىس مونشاسىن» كورىپ، سىرتقا شىققانىمىزدا الدىمىزدان ءبىر توپ اقساقالدار شىعا كەلدى. سالەمدەسىپ، قوناقتاردى تانىستىرعانىمدا ۇلكەن كىسىلەر: شيەلى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ەكەنىن بۇگىنگى جۇما نامازىنا تۇركىستانعا ارنايى كەلگەندەرىن، وسى جەرگە وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كەلگەنىن ەستىپ، سالەمدەسۋگە كۇتىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. ەرەكەڭ ولارمەن جىلى شىرايلى اڭگىمەلەسىپ، ريزاشىلىقپەن قوشتاستى.

ودان ءارى الدىن الا جوسپارلانعان باعدارلامالارعا سايكەس قالانىڭ قوناقتاردى قىزىقتىرعان جەرلەرىنە سوعىپ، سپورت كەشەندەرىنىڭ بىرازىمەن تانىسقان سوڭ، لوكوموتيۆ ستاديونىنا كوڭىلى تولعان ەرەكەڭ، قازالى اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا: «قازالى لوكوموتيۆ دەپوسىن 25 جىل باسقارعان سەگىزوۆ جولداس، نەگە وسىنداي ستاديون سالماعان؟» دەپ سپورتقا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.

ارينە، تۇسكى تاماق قوعامدىق اسحانادا كۇندەلىكتى مازىرگە سايكەس قاراپايىم تۇردە ۇيىمداستىرىلدى.

جولعا شىعاردا ەرەكەڭ «قاراعىم ءبىراز يگى شارالار ورىندالۋدا ەكەن، مەن وبلىستان ارنايى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردى سىزدەرگە جىبەرەم، ءبىزدىڭ كورگەنىمىز، كورمەگەنىمىز بار وسىلاردىڭ ءبارىن ولارعا كورسەت» دەدى.

كورشى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا كەلگەنىمىزدە اۋدان باسشىلارى كۇتىپ تۇر ەكەن. ەرەكەڭ ماعان «قاراعىم ءبىر ساعاتقا كەشىكتىرىپ اكەلدىڭ عوي» دەگەندە، مەن: «سىزدەردىڭ ۋاقىتتارىڭىزعا سايكەس جەتكىزدىم» دەپ جاۋاپ قاتتىم. ول كىسى جىلى جۇزبەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. كۇتۋشىلەر «قوش كەلدىڭىزدەر» دەپ ءبىر تاباقتا باس، جامباس سۇيەگى بار ءدام ۇسىندى.

قاسىم قاجىبايۇلى باستىڭ ءبىر قۇلاعىن ماعان، ەكىنشىسىن تۇركىستان اۋدانىنىڭ باسشىسىنا كەسىپ بەردى. قوناقتاردىڭ تۇركىستانعا ساپارى وسىلاي اياقتالدى.

سىيلاستىق سەزىممەن قوشتاسىپ جولعا شىقتىق. جول ۇستىندە قاسىم قاجىبايۇلىنا: «جاڭا الدىڭىزعا باس قويعانى حالقىمىزدىڭ ۇلكەندى سىيلاۋ ءداستۇرىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ءسىز ماعان بۇل ءداستۇردى ورىنداۋعا تىيىم سالعانىڭىز قالاي دەدىم؟». ول كىسى «وسى ءبىر ءداستۇردى بىرەۋلەر: قازاقتار كەلگەن قوناعىنا قوي سويىپ، رەسپۋبليكادا قوي سانىنىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر، دەپ وسەك تاراتىپ ماسكەۋدەن كەلگەن جاڭا باسشى مۇنى ساياساتقا قارسى شارا دەپ ايىپتاۋدا» دەپ ءتۇسىندىردى. «بايقاعان شىعارسىڭ مەن ەرەكەڭدى قاتتى سىيلايمىن. زوۆەت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ بۇرىنعى تورعاي وبلىسىندا سوۆحوزدىڭ باس زووتەحنيگى قىزمەتىندە جۇرگەنىمدە اۋداننىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى (ورىس بولاتىن) اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى رەتىندە ءبىزدىڭ سوۆحوزعا وكىل بولىپ، شارۋاشىلىق بارىسىن تەكسەرەتىن. كەيدە كەلەڭسىز جاعدايدا اشۋعا بۋلىعىپ، بىزدەردى «تۇرمەگە جابامىن» دەپ قورقىتاتىن. جاستىق بولار، شىنىمەن دە ايتقانىن ورىندايدى دەپ اياعىمىزدى تارتىپ، قورقاتىنبىز.

بىردە وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىندە، ۇستىندە اق كيتەل، اق شلياپا، ءوزى سىمباتتى كىسى سوۆحوز شارۋاشىلىعىن ارالاپ، سوڭىندا اكتيۆ مۇشەلەرىمەن ءماجىلىس وتكىزدى. كوزگە كورىنگەن كەمشىلىكتەردى تىزبەكتەپ، اۋداندىق ارنايى وكىلدى قاتتى سىنعا الدى. تىپتەن قىزمەتىنەن بوساتىلۋى دا مۇمكىندىگىن جەتكىزدى. سوندا ءبىزدى قورقىتاتىن كىسىنىڭ تاعدىرىن ادىلدىكپەن شەشەتىن باسشى بار ەكەندىگىنە كوزىم جەتتى. ول كىسى ە.اۋەلبەكوۆ بولاتىن. جاستىققا ءتان سەزىم، سىيلاستىققا ۇلاسىپ ول كىسىنىڭ الدىندا بالاداي سەزىنەمىن.

«ۇلىق بولساڭ كىشىك بول» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانا ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ قانداي ءبىر قىزمەتتە بولماسىن سىيلاستىق، ىزەتتىلىك ادامي قارىم-قاتىناس ايناسى ەكەن عوي دەگەن ويعا كەلدىم.

قىزمەت بابىمەن الماتىعا كەلىپ، «دوستىق قوناق ۇيىندەگى (ول كەزدە پارتيا قىزمەتكەرلەرى ورنالاساتىن) ستول باسىندا جولىققان كىسىمەن تانىسقان كەزىمدە «ءسىز بە ەدىڭىز، نۋريدين بالقياۇلى؟» دەپ تاڭىرقاي قارادى. ءوزى قىزىلوردا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكەن.

ە.اۋەلبەكوۆ تۇركىستاننان ورالعان سوڭ كەزەكتى بيۋرو ماجىلىسىندە جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا، قارسى العان قوناقتارىنا باس پەن جامباس الىپ شىققانىنا قاتتى اشۋلانىپتى. دەگەنمەن، تۇركىستاندا ءوزى كورگەن جاسالىپ جاتقان يگى ىستەردى اڭگىمەلەپ، وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى باسقارعان رەسمي توپتىڭ تۇركىستانعا ادەيى بارۋىنا تاپسىرما بەرىپتى.

كوپ ۇزاماي جىبەرىلگەن كىسىلەر ارنايى كەلىپ قىزىقتىرعان وبەكتىلەردى كورىپ كوڭىلدەرىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ الىپ قايتتى.

كەزەكتى ءىس ساپارمەن الماتىعا كەلىپ پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سىيلاستىقتاعى مەڭگەرۋشىلەرىمەن كەزدەسكەنىمدە، ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە كۇن تارتىبىندە بولماسا دا، ە.اۋەلبەكوۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ، ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرگەنىنە تاڭ قالعاندارىن جەتكىزدى.

كوپ ۇزاماي قاسىم قاجىبايۇلى الماتى قالاسىنىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە اۋىسىپ، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنا ۆ.ب.تەمىرباەۆ تاعايىندالدى.

ءىس ساپارمەن الماتىعا بارعانىندا كەشكىلىك مەزگىلدە (ول كەزدە باسشىلار جۇمىس ورنىنىدا ۇزاق بولاتىن), قاسىم قاجىبايۇلىنا جۇمىس ورنىنا بارىپ سالەم بەردىم. مەنى اسا ىلتيپاتپەن قارسى الىپ، ول ماسكەۋدىڭ قاتال تاپسىرىسى بولۋ كەرەك، العاشقى وبلىسقا كەلگەن كەزدە ءبىراز كورسەتكەن وعاش مىنەزدەرىن مويىنداپ، «وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ حالقى ەڭبەكقور، قوناعىنا سوڭعى لاعىن سويىپ بەرەتىن اقجارقىن جاندار» دەپ اعىنان جارىلدى.

بارىنە ۋاقىت تارازى. كەيىننەن گ.كولبين باسقارعان ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە مەنىڭ ەكى رەت ەسەپ بەرۋىمنىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكانىڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ «تۇركىستان قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكاسىن دامىتۋ» جانە «رەسپۋبليكالىق ازىرەت سۇلتان مۋزەي قورىعىن قۇرۋ» تۋرالى قاۋلىلارى قابىلدانىپ، تياناقتى شارالار ىسكە اسىرىلعانى تاريح بەتتەرىندە.

«ادامنىڭ ءجۇزى اقىلدىڭ ايناسى» دەگەندەي ە.اۋەلبەكوۆتىڭ بىرجاقتى ساياساتقا قاراماستان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ساقتالۋىنا بەلسەندى ات سالىسۋى، بۇگىندە قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان جەمقورلىق، پاراقورلىق سياقتى كەلەڭسىز جايتتار مەن وقىس وقيعالاردى ومىرگە كەلتىرگەن رەسمي باسشىلارعا ۇلگى بولسا ەكەن.

ساياسي ەليتا مەن بيلىكتىڭ بارلىق قۇرىلىمىنداعى تۇلعالار ارىن بيىك ۇستاپ، ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويىپ، ءوز بويلارىنا مەملەكەتشىلدىك سانانى ءسىڭىرىپ، ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى.

 

ن.بالقياۇلى،

م. تىنىشباەۆ اتىنداعى

قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار

اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى.

سوڭعى جاڭالىقتار