6 ماۋسىم, 16:35 300 0 بيزنەس ارمان قۇدايبەرگەن

ينۆەستور كەلگەنى كىمگە يگى؟ حالىققا ما، الدە...

جۋىردا ەلوردادا وتكەن ءحىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى الەمدىك ەكونوميستەردىڭ، باق وكىلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. وسى اەف اياسىندا وتكىزىلگەن III Kazakhstan Global Investment Roundtable دونگەلەك ۇستەلىندە قوردالانىپ تۇرعان تالاي ماسەلە وڭتايلانعانداي اسەر قالدىردى. قر پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين توراعالىق ەتكەن جيىندا جالپى قۇنى 8,7 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن 43 كوممەرتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.

تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىزگە 300 ملرد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل جايىندا قر پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين KGIR-2019 باسقوسۋىندا «ينۆەستيتسيالار – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى فاكتورى» دەپ ەرەكشە توقتالىپ، «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 300 ملرد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيتسيا قۇيىلدى»، – دەدى. جالپى، كەز كەلگەن ەلدىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاراجات اسەر ەتسە، قازاقستانعا ينۆەستورلار تاراپىنان قۇيىلعان 300 ملرد دوللاردى از اقشا دەي المايمىز. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى تۇراقتانىپ، ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا بىرقاتار رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزەڭىنە قاراعاندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك حال-احۋالى جاقساردى. مەديتسينا الدەقايدا ىلگەرىلەپ، ەل شەكاراسى بەكىدى. باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەندىك، دەگەنمەن، ءالى دە بولسا ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىل كوپ. ونىڭ دەنى – ءوندىرىس سالاسىندا. قازاقستاندا ساپالى ءونىم وندىرەتىن، وتاندىق برەند قالىپتاستىرىپ، ونى شىعاراتىن زاۋىتتار ساۋساقپان سانارلىق ەكەنى راس. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قازاقستان جەكە كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلارعا ءتيىمدى جاعداي جاساپ كەلەدى.

نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن KGIR-2019 دوڭگەلەك ۇستەلى ەلدەگى دامۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان سالالار مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن التىن كوپىر بولعان ىسپەتتى. اتالعان جيىن 1100-دەن استام ءىرى الەمدىك جانە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن، حالىقارالىق ساراپشىلاردى، مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن جيناعان ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق وقيعا بولدى. 41 ەلدەن كەلگەن 600-دەن استام قوناقتىڭ اراسىندا «Cisco»، «Nokia»»، «CITIC Bank Corporation»، «WILO SE Group»، «AGCO Corporation»، «Valmont Industries»، «Tyson Foods»، «Yildirim Group» جانە تاعى باسقا ءىرى كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى بار. KGIR-2019-دىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين: «بۇگىندە ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن اۋقىمدى مۇمكىندىكتەردى ۇسىنادى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە وتىرىپ، ءبىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇردىق، ماعان ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەننىڭ مىندەتتەرى جۇكتەلدى. ارينە، بۇل بىزگە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت بارىسىندا تۋىندايتىن ماسەلەلەردى جىلدام شەشۋگە جانە ينۆەستورلارمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەدى. سولاي دا شىعار، ايتەۋىر بۇل جيىننىڭ ءدۇيىم جۇرتقا تيگىزەر پايداسى بولسا بولعانى. سونىمەن تاراپتار كەلىسىمگە كەلىپ، ۋاعدالاسقان 8,7 ملرد اقش دوللارى قايدا جۇمسالادى؟

قازاقستاننان ەكسپورتقا شىعاتىن ونىمدەردىڭ نەگىزگى بولىگى قازبا بايلىقتار بولسا، ونىڭ ىشىندە مۇناي سالاسى ايرىقشا باسىمدىققا يە. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ەندى گاز-حيميا سالاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الدى. سينگاپۋرلىق «Westgasoil» كومپانياسىمەن بولعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ماڭعىستاۋلىقتار ەلدەگى حيميا ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ورنالاستىرىپ، گاز-حيميا كەشەنىن دامىتۋ ارقىلى يمپورت الماستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل تۇرعىدا ينۆەستورلار ولكەدە مەتانول جانە ولەفيندەردى وندىرۋگە باعىتتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. باق وكىلدەرى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك، اتالعان جوبانىڭ قارجىلىق ەسەبى شامامەن 2 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سينگاپۋرلىقتار ءبىر جىل بۇرىنعى KGIR-2018 جيىنىندا اتىراۋ اكىمدىگىمەن ءدال وسىنداي كەلىسىم جاساسقان-تىن. بىراق بۇل جۇمىستىڭ بارىسى، اياق-الىسى تۋرالى ەش دەرەك جوق. تاراپتار بىرلەسكەن جۇمىستى باستادى دەگەندى باق تاراتقان حابارلاردان، ينتەرنەت بەتتەرىنەن تاپپادىق. قىزىق؟

قازاق ەلى، جەرى، حالقى دەگەندە تۇركيانىڭ ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىنى بار. ەلوردادا وتكەن باسقوسۋدا ەكسپورتتى دامىتۋدى ماقسات ەتكەن «Yıldirim Holding» جانە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جامبىل وبلىسىندا سودا ءوندىرۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. الدىن الا بولجام بويىنشا زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى 400 مىڭ توننانى قۇرايدى. جالپى «Yıldirim Holding» الەمدىك ەكونوميكا كەڭىستىگىندە سالماعى، ءبىرشاما جىلدىق تاريحى بار ۇيىم. 4 قۇرلىقتىڭ 50-دەن استام ەلىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن يۋكسەل، ءالي-ريزا يىلدىرىم ءبىر اتانىڭ ۇلدارى. تۇركياداعى فوربس جۋرنالى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك، يىلدىرىم ۇلدارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ەنشىسىندە 525 ملن اقش دوللارىنان بار. جانە ولار تۇركياداعى ۇزدىك 100 كاسىپكەردىڭ قاتارىندا.

بۇدان بولەك اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتاۋعا باعىتتالعان جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋ جوباسى بويىنشا «KAZAKH INVEST» ۇك» اق مەن رەسەي ينۆەستورى اراسىندا ءتيىستى كەلىسىم ءتۇزىلىپ، بىرقاتار جوبالار تالقىلاندى. سونداي-اق، تاماق ونەركاسىبىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن Beijing NAALE GROUP (قىتاي) اراسىندا قانت زاۋىتىن سالۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. 2018 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىن قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «جەڭىسكە اپارار جول جەڭىل بولمايدى. ءىستى ويعا العان سوڭ جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك ەكەنىن تۇسىنەتىن بولارسىزدار. جوبالاۋ ۋاقىتىنىڭ ءوزى عانا 1,5 جىلدى تالاپ ەتەدى. رەسپۋبليكادا قانتتى وڭدەۋدەن كوش باستاپ كەلە جاتقان الماتى وبلىسى بيىل قىزىلشانى 9 مىڭ گەكتار جەردە وسىرەدى. ال ءبىزدىڭ «پاحار» شارۋا قوجالىعىنىڭ وزىندە عانا 9 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار. ەگىس اينالىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن قىزىلشا ءوسىرۋ ءىسىن باستاۋعا بولادى. ءبىز قاجەت قۇرال-جابدىقتاردى، ولاردىڭ باعاسىن باقىلاپ جاتىرمىز. قىزىلشانى جيناپ، ساقتاۋدىڭ امالدارىن جان-جاقتى قاراستىرۋ كەرەك»، – دەگەن ەدى. تاباندىلىق تانىتقان وبلىس اكىمى وسىلايشا العا قويعان ماقساتىن ورىندايتىن بولدى. ال وتكەن اپتانىڭ باسىندا «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى اقسۋ قالاسىندا قانت زاۋىتىن سالاتىن رەسەيلىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. كەزدەسۋدە «ساسسا» ينۆەستيتسيالىق-كونسالتينگتىك توپ وكىلدەرى «قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا حالقىنىڭ 27 پايىزىن قانتپەن قامتىپ وتىر. ال، پاۆلودار وبلىسى قانت قىزىلشاسىن دامىتۋعا قاجەتتى جەر، سۋ مەن وزگە دە رەسۋرستارعا يە بىردەن-ءبىر ءوڭىر. اتالمىش جوبا جىلدىق قۋاتتىلىعى 144 000 توننانى قۇرايتىن قانت زاۋىتىن سالۋدى كوزدەيدى. ءونىم ىشكى نارىققا جىبەرىلىپ، كورشى ەلدەرگە دە ەكسپورتتالماق»، – دەپ بايانداعان. نە دە بولسا، قىتاي مەن رەسەي ينۆەستورلارى كەرەكۋ وڭىرىنە قارجى قۇيۋعا دايىن وتىر.

كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىندا تاعى ءبىر تۇركيالىق بەدەلدى حولدينگ تۇركىستان وبلىسىنا ينۆەستيتسيا سالماق نيەتتە. وبلىس اكىمدىگىمەن تۇركىستان وبلىسىندا حالىقارالىق اۋەجايىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. وسىلايشا «YDA Holding» قازاقستان تاريحىنداعى جاڭادان سوعىلىپ جاتقان العاشقى اۋەجايدىڭ ينۆەستورى بولادى. كولىك سالاسىنداعى تاعى ءبىر جوبا – اقتوبە حالىقارالىق اۋەجايى بازاسىندا لوگيستيكالىق حابتى قۇرۋ. بۇل رەتتە «KAZAKH INVEST» ۇك» اق مەن «AEON» كورپوراتسياسى اراسىندا مەموراندۋم ءتۇزىلدى. شەتەلدىك ينۆەستور رەسەيدىڭ 14 ايماقتىق اۋەجايلارىندا (نوۆوسيبيرسك، چەليابينسك، ۆولگوگراد، تومسك، استراحان، چيتا، تيۋمەن، پەرم، مۋرمانسك، كەمەروۆو، مينەرالنىە ۆودى، كالينينگراد، ۋلان-ۋدە، ۆلاديكاۆكاز جانە ت.ب.) باقىلاۋ پاكەتتەرىن باسقارادى. جوبا قازاقستانداعى قوسىمشا اۆياتسيالىق حابتى قۇرۋعا جانە ەۋروپا-ازيا باعىتىنداعى مۋلتيمودالدى جۇكتەردى تاسىمالداۋدىڭ جاڭا باعىتىن اشۋعا باعىتتالىپ، ەلىمىزدى ترانزيتتىك ءدالىز رەتىندە نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ودان وزگە دەرەكتەر ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى جانە قازاقستاندا 5G جوباسىن ىسكە اسىرۋ سەكىلدى جوبالار بويىنشا كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.

تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەكتورىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ Canarax Trading LLC جانە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ءىرى جوبانى ىسكە اسىرماق.  تاراپتار قۋاتتىلىعى جىلىنا 165 مىڭ تونناعا دەيىن تەحنيكالىق كرەمني وندىرەتىن زاۋىت سالماق.  العاشقى كەزەڭدە 30 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. زاۋىت ونىمدەرى مەتالل قورىتپالارىن، ورگانيكالىق قوسىلىستار، ەلەكترونيكا جانە كۇن ەنەرگياسىن وندىرۋدە قولدانىلادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا ينۆەستورلار نازارىنان تىس قالمادى. «وڭتۇستىك قازاقستان مەديتسينالىق اكادەمياسى» مەن «Shanghai Constructions Group» شىمكەنتتە 1000 ورىندىق يننوۆاتسيالىق كلينيكا قۇرىلىسىن باستاماق. ءبىر ايتا كەتەرلىگى زاماناۋي تەحنولوگيالار بويىنشا جابدىقتالعان كلينيكا مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ تولىق سپەكترىن ۇسىنىپ، ورتالىق ازياداعى پروتون تەراپياسىنىڭ جالعىز ورتالىعى بولادى دەپ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار، نۇر-سۇلتان، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا «ءبىلىم مەتروپوليسىن سالۋ – مەكتەپ، كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت» جوباسىنىڭ جول كارتاسىنا  وراي سينگاپۋرلىق ينۆەستورلارمەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. Kinder World قارجىلاندىرۋىمەن جاقىن ارادا نۇر-سۇلتان قالاسىندا حالىقارالىق مەكتەپتەر جەلىسى، كوللەدج جانە ءبىلىم بەرۋ كەشەنى سالىنادى.

جالپى، اتالعان جوبالاردىڭ ءبارى دە حالىق جاعدايىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن جاسالسا يگى. ايتپەسە قازاقستانعا اعىلىپ جاتقان ينۆەستورلاردىڭ وسى ەلدەن پايدا كورسەم دەپ كەلەتىنى بەلگىلى-اق. ءتيىمدى جوبانى تالداۋ، تاڭداۋ، تالعاۋ ءبىزدىڭ ەل باسشىلارىنا جۇكتەلگەن اۋىر مىندەت. ءبىر عانا دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا ەمەس حالىقارالىق كونگرەسس، فورۋمدار اياسىندا تالاي كەلىسىم ءتۇزىلىپ جاتادى. جۋىردا استانادا وتكەن اەف-2019 جىل سايىنعى جاھان حالقى اسىعا كۇتەتىن، سۇيسىنە تاماشالايتىن شاراعا اينالدى. بۇل جايىندا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «استانا ەكونوميكالىق فورۋمى – ەۋرازيانىڭ جىل سايىنعى نەگىزگى ىسكەرلىك وقيعاسى»، – دەپ باعا بەردى. «11 جىلدىڭ ىشىندە استانا ەكونوميكالىق فورۋمى الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىن ساۋىقتىرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن ەڭ ىقپالدى حالىقارالىق الاڭداردىڭ ءبىرى مارتەبەسىنە يە بولدى. فورۋمعا الەمنىڭ 150 ەلىنەن 50 000- عا جۋىق دەلەگات، ونىڭ ىشىندە 20-دان استام نوبەل لاۋرەاتتارى مەن 30-دان استام جوعارى دەڭگەيدەگى شەتەلدىك ساياسي قايراتكەرلەر قاتىستى. كونگرەسس اياسىندا 20 ملرد. اقش دوللارىنان اساتىن سوماعا 300-دەن استام مەموراندۋم مەن كەلىسىم جاسالدى. فورۋمنىڭ سپيكەرلەرى ءار ۋاقىتتا ساياساتكەرلەر، عالىمدار مەن ەكونوميستەر، جۋرناليستەر مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرلەرى، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، قارجى ينستيتۋتتارى مەن بيزنەس-ەليت وكىلدەرى بولدى»، – دەدى ەلباسى. ەلگە كەلىپ، ونىڭ مۇمكىندىگى مەن ءال-اۋقاتىن كورىپ كەتكەندەر ءتۇبى ينۆەستورلىق جاساپ، اقشا تارتاتىنى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ قايسى وبلىسىندا بولماسىن ينۆەستورلاردىڭ قولتاڭباسى بار.

ءبىر عانا الماتى وبلىسىنا شەت ەلدىك ينۆەستورلار ميللياردتاپ اقشا قۇيۋعا دايىن وتىر. الداعى ءۇش جىلعا الدىن الا جوسپار ءتۇزىلىپ قويعان. وبلىس اۋماعىندا سالىناتىن زاۋىتتاردىڭ قارجىلىق جوسپارى بەكىتىلىپ، قۇرىلىسى باستالۋعا دايىن تۇرعان كورىنەدى. قولدا بار اقپاراتقا سۇيەنسەك، تالعار اۋدانىنداعى «قايرات» يندۋستريالدى ايماعىنا وسىمدىكتەردى قورعاۋعا ارنالعان قوسپالار دايىندايتىن زاۋىت سالىنادى. قۇنى 30 ملن اقش دوللارى بولاتىن زاۋىتقا تۇركيالىق «اگروبەست» حولدينگى ينۆەستيتسيا سالعان. كەربۇلاق اۋدانىندا 47 ملرد تەڭگەگە جوسپارلانعان Alacem تسەمەنت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالۋ ۇستىندە. ال قىتايلىق ينۆەستورلار كوكسۋ وزەنىنە گەس سالۋ ىسىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ، 15,6 ملرد تەڭگە قاراستىرعان. سارىوزەك اۋماعىندا سەس سالۋ ىسىنە ۋكرايندىق كاسىپكەرلەر كىرىسىپ كەتىپتى. ولار اتالعان قۇرىلىس ءۇشىن 37,8 ملرد تەڭگە بولگەن. قاپشاعاي ايماعىنداعى سەس قۇرىلىسىنا سينگاپۋرلىق ينۆەستورلار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ، 27 ملرد تەڭگە جۇمساۋعا دايىن. كەگەن اۋدانى دا نازاردان تىس قالماعان. ولكەگە الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جوبالىق قۇنى 1,5 ملرد تەڭگە بولاتىن ويىن-ساۋىق پاركى سالىنادى. تالدىقورعان قالاسىنىڭ وزىندە 4 ملرد تەڭگەگە ەت كومبيناتى بوي كوتەرەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار