6 ماۋسىم 2019, 16:29 664 0 ەكولوگيا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قاراتاۋ – قىزعالداقتىڭ وتانى

وڭتۇستىكتىڭ تۋريستىك لوگوتيپىنە اينالعان قىزعالداقتىڭ مەكەنى، قىزعالداقتىڭ وتانى قاراتاۋ ءوڭىرى ەكەنى جايلى ءاردايىم ەستىپ، ءبىلىپ ءجۇرمىز. ول تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ تا «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

الەمدە قىزعالداقتىڭ 100-دەن استام ءتۇرى بار ەكەن. سونىڭ 39 ءبىزدىڭ ەلدە وسەدى دەيدى بىلگىشتەر. تۋ سوناۋ ەرتە زاماندا «جىبەك جولىمەن» كىرە تارتقان ساۋداگەرلەر مەن جاھانگەرلەر قاراتاۋ وڭىرىندە وسەتىن قىزعالداقتاردى تۇبىمەن (پيازىمەن) قازىپ الىپ، ونى تۇركياعا، ودان ءارى ەۆروپا ەلدەرىنە تاراتىپتى. قازىرگى «قىزعالداقتار ەلى» دەپ جۇرگەن نيدەرلاندقا (گوللادياعا) قىزعالداقتاردى وسىرۋگە سەبەپ بولعان وسى ءبىزدىڭ جاۋقازىن گۇلدەر بولعان. بىراق قازىر قىزعالداقتاردىڭ نەگىزگى وتانى قازاقستان ەكەنىن كوپتەگەن عالىمدار مويىندايدى.

ايتۋشىلارعا سەنسەك، جاۋقازىن قىزعالداقتاردىڭ (كەيىن بىلدىك، جەرگىلىكتى حالىق ونى شۇبايقىزىل گۇلى دەپ اتايدى ەكەن) ەڭ قالىڭ وسەتىن ورنى تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى ت.رىسقۇلوۆ اۋلىنان 3-4 شاقىرىم جەردەگى «قىزىل توبەشىك» قىراتى ەكەن. قازاقتىڭ «جاقسىنى – كورمەككە» نەمەسە «مىڭ رەت ەستىگەنشە، ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەنىندەي حالىق اراسىندا اڭىزعا اينالعان، تالاي رەت قىزعالداقتار فەستيۆالى وتكىزىلگەن سول ايتۋلى «قىزىل توبەشىككە» اتباسىن بۇرىپ، تابيعاتتىڭ كەرەمەتى اسەم قىزعالداقتار شوعىرىن كوزىمىزبەن كورگىمىز كەلدى. «تابيعاتتىڭ كەرەمەتىن كورگىڭ كەلسە تاۋعا بار» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان بولۋ كەرەك، ءسىرا. توبەنى قىپ-قىزىل رەڭگە بوياپ، ءلۇپ ەتكەن تاۋ سامالىنا تەربەلىپ، تەڭىزدەي تولقىپ تۇرعان لالا جاۋقازىن گۇلدەر كىمدى بولماسىن ەرەكشە اسەرگە بولەيدى ەكەن.  قىزعالداقتىڭ قالىڭ وسكەنى سونشاما، ارالارىنان اياق باسىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ شىركىندەردىڭ. عاجايىپ تاڭعالارلىق دۇنيە. تۇنىپ تۇرعان سۇلۋلىق. بايقاماي باسىپ كەتەم بە دەپ اياعىڭدى اڭداپ باساسىڭ. سوقپاق جولمەن توبەنىڭ جوتاسىنا كوتەرىلدىك. وندا قىزعالداقتىڭ سيمۆوليكالىق كورنەكتى ەسكەرتكىشى قويىلىپ، قىزىل گرانيت تاسقا «الاتاۋ مەن قاراتاۋ تۇيىسكەن ءتور، سۇلۋلىق مولدىرلىكپەن سۇيىسكەن جەر. قازاقتىڭ قىزعالداعى – شۇبايقىزىل، الاشتىڭ ارۋى عوي، تيىسپەڭدەر!»، – دەپ قاشالىپ جازىلىپتى. ارينە، مىناداي سۇلۋلىقتى ايالاماساق، قادىرلەمەسەك، قورعاماساق ۋاقىت وتە كەلە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشارى بارىمىزگە ايان. تابيعات سۇلۋلىعىن جوعالتىپ الامىز با دەگەن ۇرەي دە جوق ەمەس. تابيعاتتىڭ وسى اسەمدىگىن دەر كەزىندە حولستقا ءتۇسىرىپ الۋعا اسىققان قىلقالام شەبەرلەرى – سۋرەتشىلەردى  توبەشىكتىڭ ءار تۇسىنان كورۋگە بولادى. ولار الماتى مەن استانادان، شىمقالا مەن تاشكەنتتەن جانە دە باسقا وڭىرلەردەن ارنايى كەلىپ، شىمكەنتتە تاياۋدا وتكىزىلەتىن «قىزعالداق جولى» حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ اياسىندا بولاتىن كارتينالار كورمەسىنە قاتىسپاق ەكەن. شەبەرلەردىڭ جازىپ جاتقان كارتينالارى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرا قويمايدى. ارقايسىسى تابيعات سۇلۋلىعىن ءوزى قالاي قابىلدايدى، سولاي ورنەكتەۋدە. «جاۋقازىن قىزعالداقتى برەندىمىزگە اينالدىرىپ، الەم قىزعالداق ارقىلى ءبىزدىڭ ولكەنى تانىپ-بىلسە دەگەن ماقساتپەن سوڭعى ءۇش جىلدا قىزعالداقتار فەستيۆالىن وتكىزۋدەمىز. جىل وتكەن سايىن «قىزىل توبەشىككە» كەلەتىن تۋريستەر سانى دا ءوسىپ كەلەدى. كەزىندە مىنا توڭىرەكتەگى دالالار مەن  توبەلەردىڭ ءبارى قىزعالداقتار مەكەنى بولعان ەكەن. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلە-كەلە ونىڭ اۋماعى تارىلىپ، وسى توبەشىك ماڭى عانا سۇلۋلىقتى ساقتاپ قالىپتى. كولەمى تىم كوپ ەمەس. باسقالارى ناۋقاندىققا سالىنىپ ەگىندىك ءۇشىن ايدالىپ كەتىپتى. تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن اسەمدىگىن، سۇلۋلىعىن قولدان كەلگەنشە ساقتاپ قالۋ ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن وسى توبەشىكتى تابيعي قورىققا اينالدىرىپ، تەحنيكا مەن ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ اينالاسىن قورشاساق دەگەن جوسپار بار. سول باعىتتا ءبىراز تىرلىكتەر اتقارىلىپ جاتىر...»، – دەيدى ءبىزدى ءوڭىر سۇلۋلىعىمەن تانىستىرىپ جۇرگەن تۇلكىباس اۋداندىق ماسليحاتتىڭ حاتشىسى سانسىزباي مىرزا.

ەلىمىزدىڭ تابيعاتى مەن جان-جانۋارلارى، قۇستارى مەن وسىمدىكتەرى جايلى ءاردايىم تارتىمدى ماقالالار جازىپ جۇرگەن قالامگەر ەسەنعالي راۋشانوۆ وسىندا  كەزدەسكەن ءار گۇل مەن كوكشوپتىڭ اتتارىن قىزىعا سۇراپ، قاعازىنا ءتۇرتىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الەك بولىپ جاتتى. ءتىپتى، قاراتاۋ وڭىرىندە وسەتىن گرەيگ قىزعالداعى مەن كاۋفمان قىزعالداقتارىنىڭ ايىرماشىلىعى نەدە ەكەنىن انىقتاپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. تاۋ شيەسى دە ءبۇر جارىپ، جارىسا گۇلدەپ تۇر ەكەن. وعان دا ول ەرەكشە زەر سالدى. تابيعاتتى وسى ەسەنعاليداي تاراتىپ، زەرەلەپ جۇرگەن بىزدە وزگە قالامگەر تابىلا ما ەكەن؟..

 

ساعىندىق وردابەكوۆ،

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى، پروفەسسور.

سوڭعى جاڭالىقتار