6 ماۋسىم, 13:14 316 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

التىنسارين ويىنىڭ التىن كۇمبەزى نەمەسە ەندىگى قازاق بالاسى قاي قيىرعا كوز تىگۋى كەرەك؟

كەز كەلگەن حالىقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، مەملەكەت بولىپ قالىپتاسقانشا تالاي اساۋلاردى اسىپ، تالاي وتكەلدەردەن وتەتىنىن تاريح دالەلدەگەن. ويتكەنى ەل دە ادام سياقتى، پايدا بولادى، قالىپتاسادى، داميدى.

ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل مەملەكەتكە اينالعان بۇگىنگى قازاق ەلى وسى كەزگە دەيىن زاماننىڭ ىرعاعىنان بىردە قالىپ، بىردە تەڭەسىپ وتىرعان كەزدەرى بار. بىراق سونشالىقتى اشتان ءولىپ، كوشتەن قالا قويعان كەزى از. بەس عاسىردان ءوتىپ بۇگىنگە جەتتى. جاي جەتكەن جوق، ازدى-كوپتى جەتىستىكتەرمەن جەتتى.

ۇلى دالا توسىندە تۋىپ، ەر جەتكەندەردىڭ اراسىندا ەجەلگى زاماندا دا وقىمىستىلار از بولماعان. ءابۋناسىر ءال-فارابي، ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني، ماحمۋد قاشقاري، احمەت يۇگىنەكي، ءجۇسىپ حاس حاجىب بالاساعۇن، مۇحاممەت حايدار دۋلاتي، قوجا احمەت ياساۋي سەكىلدى اتى-زاتى دۇنيەجۇزىنە ءمالىم عالىمداردىڭ بۇگىندە ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنان شىققان ۇلى تۇلعالار ەكەنىن الەم مويىندايدى. دەمەك، زاماننان ىلگەرى – وزىق ويلىلىق تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – قازاقتاردىڭ دا قانىندا بارلىعى تاريحقا تاڭبالانعان قۇبىلىس. الايدا قاي حالىقتىڭ دا پەشەنەسىنە ۇنەمى بايگىنىڭ الدىندا كەلۋ جازىلا بەرمەگەن.

ادامزات قوعامىنىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحىندا دۇنيەلىك عىلىمنىڭ قالىپتاسىپ، دامۋىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ داڭقتى جولدارىن ءارى قاراي توقتاتپاي، ءىلىپ اكەتۋگە تاريحتاعى سان ءتۇرلى قان-قاساپتاردىڭ كەسىرى تيگەنىن بىلەمىز. ونىڭ زارداپتارىن حح عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن تارتىپ، ەسىمىزدى ارەڭ جيناعانىمىز دا ەسىمىزدە. بىراق سوڭعى جۇزجىلدىقتا ۇلتتىڭ وقىعان زيالىلارى ەندىگى ءومىردىڭ بار تىرەگى عىلىم مەن بىلىمدە ەكەنىنە حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تەر توگىپ، سونىڭ ىزگى اسەرىنەن حالقىمىز قايتا ءدۇر سىلكىنىپ، زامان ىرعاعىنا ىلەستى. ول ناتيجەسىز بولعان جوق. ساياساتىنىڭ تۇبىندە شوۆينيزم تۇنعان، 74 جىلدىق كەڭەستىك كەزەڭدە دە رۋحىن تۇسىرمەي، وزگەلەردەن قالماۋدى باستى ماقسات تۇتقان قازاق حالقىنان تالاي سالانىڭ تالاي بىلگىرى شىقتى. سولايشا قازاق ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان اتتادى.

«ءار زامانعا – ءبىر زاۋال» دەيتىن حالقىمىز قاشاندا زامان اكەلەتىن جاڭالىقتىڭ جاقسىسىن دا، جامانىن دا دۇرىس باعامداي بىلگەن. ويتكەنى زامانمەن بىرگە جاقسى دا، جامان دا ەرە جۇرەدى.

جاڭا عاسىردا رۋحانياتتا شەگىنىستەر بولعانىمەن، عىلىم مەن تەحنولوگيادا وتە ۇلكەن ىلگەرىلەۋ بار. سونىڭ باستىسى – كۇن سايىن تۇرلەنە قۇبىلعان اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرى. بۇرىن قانشاما جەر باسىپ جۇگىرىپ، قولمەن تىندىراتىن جۇمىستىڭ تالايىن قازىر الاقانعا عانا سىيىپ كەتەتىن سمارتفوندار اتقارادى. تولەم تولەۋ ءۇشىن بانكىگە، حات جولداۋ ءۇشىن پوشتاعا، بيلەت الۋ ءۇشىن ۆوكزالدار مەن اۋەجايلارعا بارماي-اق شارۋاڭدى تىندىرا بەرەسىڭ. ءبىر قۇرىلعىدا ساعاتتان باستاپ بەينەكامەراعا دەيىن جيناقتالعان. ەندەشە، بۇگىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيادان حابارىڭ بولماسا، سوناۋ تاس داۋىرىنەن ءبىر-اق شىعاسىڭ. وسىنىڭ ءبارى وركەنيەتتىڭ دامۋى تۋدىرعان الاپات وزگەرىستەر.

بۇگىنگى ءبىلىمنىڭ ساپاسى دا وزگەردى. مىڭ جەردەن بەلگىلى ءبىر سالانىڭ بىلگىرى بولساڭ دا، اعىلشىن ءتىلىن بىلمەسەڭ، اقپاراتتىق تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن يگەرمەسەڭ – جارتى ادامسىڭ. دەمەك، ەندىگى جاعىندا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن مامان بولماساڭ، «ەكىنشى سۇرىپقا» ءتۇسىپ قالۋ قاۋپى بار دەگەن ءسوز. ال وسى تۇرعىدان كەلگەندە، مەملەكەتىمىزدە جاڭا ءداۋىر جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزۋدە قارقىن قالاي، وزگەگە ەسەمىز كەتىپ، وركەنيەتتىڭ وگەي بالاسى بولىپ جۇرگەنىمىز جوق پا؟

ءداستۇرلى نارسەلەردەن بىردەن قول ءۇزىپ كەتە قويۋ قيىن، ءتىپتى، ولاي ەتۋدىڭ دە اسا قاجەتى جوق. تەك بۇرىنعىنى دا ەستەن شىعارماي وتىرا، جاڭانى دا ەسكەرۋ كەرەك. دەي كەلگەندە، ءبىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا ءالى كۇنگە گۋمانيتارلىق، الەۋمەتتىك سالاعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ، تەحنولوگياعا ءتۇسىنىپ ۇڭىلە بەرمەيمىز. ۇڭىلمەيتىنىمىز سونشا، زاماناۋي تەحنولوگيامەن اينالىساتىن مامانداردى قالاي دايىنداپ جاتىرمىز، ولاردىڭ ءبىلىم ساپاسى قانداي، اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىنا ولاردىڭ قولىنان باسەكەگە قابىلەتتى جاڭالىقتار اشىپ، مەملەكەتكە پايداسى تيەتىن نارسەلەر جاساۋ كەلە مە، ەگەر كەلىپ جاتسا مەملەكەت ولار ءۇشىن قانداي جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەن نارسەلەردى ويلاي بەرمەيمىز. ال ءبىز نە ارى، نە بەرى ەمەس جاعدايدا جۇرگەندە وزگەلەر نەسىبەمىزگە قول سالىپ، اۋزىمىزداعىنى جىرىپ اكەتىپ جاتىر. بۇل ارينە ماماندارعا قاتىسى بار اڭگىمە. بىراق زاماناۋي ءبىلىم العان تالانتتى جاستارعا ءوز ءبىلىمى مەن تالابىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەي وتىرعاندا، وزگەلەرمەن قالاي يىق تەڭەستىرىپ، باسەكەلەس بولامىز؟

عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى ءۇشىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋى، زەرتتەۋشىلەرگە جاعداي جاسالۋى كەرەك ەكەنى بەلگىلى. بىراق ول جەكە-جارىم ادامنىڭ ەمەس، مەملەكەتتىڭ كۇشتەۋىمەن جاسالاتىن جۇمىس. مەملەكەت ءوز ماماندارىن دايىنداپ، ءوز ءونىمىن شىعارماسا، وزگە ەلدىڭ ءونىمىن پايدالانىپ، اقشاسى سىرتقا كەتە بەرمەك. بۇل قۇبىلىس ءىت تەحنولوگيا داۋىرىندە ءتىپتى كۇشىنە مىنەتىنى انىق. بۇگىندە ءبىز ينتەرنەتتە جارنامالىق سايتتار مەن ءتۇرلى قىزمەت كورسەتەتىن سمارتفونىمىزداعى قوسىمشالاردى پايدالانۋ ارقىلى وزگە ەلدىڭ قازىناسىنا اقشا قۇيىپ جاتقانىمىزدى ءوزىمىز دە بىلمەيمىز. ارينە تۇتىنۋشىعا شارۋاسى بىتسە بولدى، بىراق سولاردىڭ جۇمسايتىن اقشاسى مەملەكەتتىڭ قالتاسىنان شىعاتىن قاراجات ەكەنىن بىلسەڭىز، نەدەن قالاي ۇتىلىپ جاتقانىمىزدى بىلەر ەدىك. بىلەر ەدىك تە، وزىمىزدەي كىسىگە جەم بولماۋدىڭ قامىن ويلار ەدىك.

ءبىزدىڭ پايدالاناتىن كومپيۋتەرىمىز، ونىڭ باعدارلاماسى، ينتەرنەت-ترافيكتەر، سونداي سمارتفوندار بۇكىل قوسىمشالارىمەن شەتەلدە شىعارىلعان. سونىڭ ءبارىن ساتىپ الىپ وتىرمىز. ول اقشانى ءبىز ەڭبەك ەتىپ، مەملەكەتتەن الىپ وتىرمىز. اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا ونەرى مەن ءبىلىمى اسقان ەلدەر ميىمەن عانا اقشا جاسايدى، بىردەڭەنى ويلاپ تابادى دا، سونىسى ارقىلى ساۋساعىن قيمىلداتپاي-اق، جاتىپ الىپ اقشا تابادى. ال وعان مۇمكىندىك بەرەتىن – ءبىلىم مەن تەحنولوگيا.

عالامتور قىزمەتىنە جۇگىنگەندە ءبىز سول قىزمەتتەردى پايدالانۋ ارقىلى كىمدەردىڭ بيزنەسىنە اقشا قۇيىپ جاتىرمىز، ول قىزمەتتەردى قايسى ەل ۇسىنىپ وتىر دەگەنگە باس اۋىرتا بەرمەيمىز. شىندىعىندا، قالتامىزدان شىققان ءاربىر تيىننان شەتەلدىكتەر سول زاماتتا ءوز ۇلەستەرىن قاعىپ الىپ وتىر. سەنبەيسىز بە؟

ماسەلەن، ءسىز بىرەۋگە، نە بىرەۋ سىزگە QIWI كوشەلەك ارقىلى اقشا اۋداراتىن بولساڭىز، اقشانىڭ 5 پايىزىن تولەم قىزمەتى ءۇشىن رەسەيلىك كومپانياعا تولەيسىز. ال تاكسي كەرەك بولىپ ياندەكس تاكسي،  inDriver نەمەسە Uber كومپانيالارىنىڭ ءبىرىنىڭ قىزمەتىن پايدالانساڭىز، ءسىز تولەگەن اقشانىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى رەسەيلىك نە اقش-تىق كومپانيانىڭ شوتىنا تۇسەدى.

قازىردە ءبارىمىز بىلەتىن OLX.kz ونلاين-جارناما پلاتفورماسى ارقىلى جارناما بەرسەڭىز نە زات ساتىپ الساڭىز تولەنگەن اقشادان گوللانديالىق كومپانيانىڭ ۇلەسىن قالدىرىپ كەتەسىز. سول سياقتى، kolesa.kz, krisha.kz, market.kz سەكىلدى سايتتار دا ءوز قىزمەتىن پايدالانعانىڭىز ءۇشىن تولەنگەن اقشادان وزىنە تيىن-تەبەن ءتۇسىرىپ وتىرادى. دەمەك، ينتەرنەت ارقىلى ساۋدا جاساۋ نە جارناما بەرۋ سايتتارىن ءوزىمىز جاساپ، جۇمىسىن جوندەپ جولعا قويماعاسىن، مەملەكەتتىڭ ىشىندە قالۋى ءتيىس اقشا سىرتقا كەتىپ جاتىر...

«اۋادان اقشا جاساۋ» دەگەن ۇعىم بار. ول – بەلگىلى ءبىر ءوندىرىس ورىنىن قۇرماي-اق، فيزيكالىق كۇشتىڭ قاتىسىنسىز پايدا تابۋ دەگەن ءسوز. شىن مانىندە، اقپاراتىق تەحنولوگيا زامانىندا باسىمەن عانا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ينتەرنەت ارقىلى تاپقان پايداسىن، كەيدە مەملەكەت بولىپ تابا المايتىن جاعدايعا جەتتىك. بەلگىلى ءىت مامان، الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىسى نۇرلان جاناي بۇل تۋرالى قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. ول ءوزىنىڭ Telegram الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى «پايدالى كانال» اتتى ارناسىندا جاريالاعان ءبىر ماقالاسىندا بىلاي دەيدى:

«2017 جىلى قازاندا سكوتت گاللوۋەي (Scott Galloway) دەگەن نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى The Four: the hidden DNA of Amazon, Apple, Facebook and Google (تورتتىك نەمەسە الگى ءتورت كومپانيانىڭ جاسىرىن دنك-سى) اتتى سۇراپىل كىتاپ شىعاردى. كىتاپتاعى نەگىزگى يدەيا مىنادا ەكەن، ءتورت كومپانيانىڭ جالپى ەسەپتەگەندەگى كاپيتاليزاتسياسى $3 ترلن-عا جۋىق دەپ شامالايدى. ءدال كەشەگى Ychart ستاتيستيكاسى بويىنشا تومەندەگىدەي:

Apple – $1 ترلن

Amazon – $782 ملرد

Google – $749 ملرد

Facebook – $439 ملرد

تورتتىكتىڭ جالپى كاپيتاليزاتسياسى – $2,97 ترلن.

ەندى 2018 جىلعى الەمدەگى ەلدەردىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن (GDP) قاراساق، (اقش-تا – $20 ترلن، قىتايدا – $13 ترلن، جاپوندا – $5 ترلن، گەرمانيادا – $4 ترلن، 5-ورىنداعى ينديادا $2.87 ترلن ەكەن. تومەندەگى رەيتينگكە قاراساڭىزدار، الەمدەگى 10 مىقتى ەكونوميكاسى بار ەلدىڭ ىشىندە ەڭ قارقىندى 7.5 پايىزبەن دامىپ كەلە جاتقان – ينديا. مىنا نارسەگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك، ءبىر جىل بۇرىن كىتاپ شىققاندا The Four-نىڭ كاپيتاليزاتسياسى ەڭ تەز داميتىن ينديادان قالىپ كەلە جاتقان، ال كەشەگى ستاتيستيكا بويىنشا وزىپ كەتتى. ەگەر Facebook, Google, Amazon, Apple تورتەۋىن ءبىر مەملەكەت دەپ الساق، اقش، قىتاي، جاپون مەن گەرمانيادان كەيىنگى بەسىنشى ورىندا تۇراتىن مەملەكەت بولار ەدى. ءبىر قىزىعى، بۇلاردىڭ ىشىندە ۇشەۋى تاۋار شىعارمايدى، ونلاينمەن عانا اقشا تابادى. ءبىر Facebook-تىڭ 2-3 سايت، اپليكەيشنىمەن-اق (قوسىمشا) تاپقان پايداسى مۇناي، گاز، مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بار ەلەمەنت تابىلاتىن بۇكىل قازبا بايلىعىڭنان اسىپ كەتىپ وتىر».

كوردىڭىز بە، اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا جەر قازىپ، ەگىن ەكپەي نەمەسە مال باعىپ، كەن قازباي-اق قىرۋار قارجى تابۋعا بولادى ەكەن. ارينە، باسىڭ ىستەپ، بىردەڭە ويلاپ تاپساڭ!

«باسىڭ ىستەپ» دەمەكشى، قازاقتا باسى ىستەيتىن جاستار از ەمەس. تالايى شەتەلگە كەتىپ، اتى ايگىلى كومپانيالاردا دا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ولارعا وندا اقشانى جاقسى تولەيدى، بار جاعدايىن جاسايدى. سول ارقىلى وزگەلەر ءبىزدىڭ تالانتتى جاستاردىڭ ميىنان پايدالانىپ، بايلىعىن ەسەلەي تۇسۋدە.

زاماننىڭ دامۋ جىلدامدىعى سۇراپىل بولىپ تۇرعاندا، كەرتارتپالىقتان قۇتىلماساق – وزگەنىڭ جۇمىسىنا جالدانىپ، وزگەنىڭ جاساعان نارسەسىنە تەلمىرۋمەن ءومىرىمىز تەككە وتەدى.

وسىدان ءبىراز بۇرىن بەلگىلى عالىم، اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ ءبىر سۇحباتىندا «قازاققا اقىن ەمەس، تەحنوكرات كەرەك» دەگەنى ءۇشىن قاپتاعان «رۋحانياتشىلاردىڭ» شابۋىلىنا ۇشىرادى. شىنىنا كەلسەك، ول كىسى رۋحانياتتى جوققا شىعارمايتىنىن، بىراق مىنا زاماندا عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتپاساق، ارتتا قالاتىنىمىزدى ەسكەرتكەن ەدى. ال بىزدە اقىن-جازۋشى بولماسا، بار ابىرويىمىز ءادىرام قالاتىنداي تۋلادىق. اقىن-جازۋشىلاردىڭ دا كەرەگى جوق ەمەس، تەك قازىرگى ۋاقىتتا تەككە ءسوز ساپىرۋدان گورى، عىلىم مەن تەحنولوگياعا يە بولساڭ عانا تاماعىڭ تويىپ، تۇرمىسىڭ تۇزەلەتىنىن بىلە بەرمەيدى جۇرت.

شىنىن ايتۋ كەرەك، قازاقتا اقىلدى ءسوز كوپ، ءتىپتى كەرەگىنەن ارتىق. ەندىگى جاعىندا اقىلدى ءسوز ايتپاساق تا، حالقىمىزدىڭ ماقال-ماتەلى اقىلدىڭ اشتىعىنان ولتىرمەيتىنى انىق. سوندىقتان جاڭادان دانالىق ايتىپ، ءسوز كوبەيتە بەرگەنشە، ايتىلعان اقىلدى دا يگەرىپ الۋ كەرەك ەمەس پە الدىمەن؟

بۇگىنگى زامان ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى يگەرگەنگە، سونى وزىنە قىزمەت ەتكىزگەنگە عانا باعىناتىنىنا ابدەن كوزىمىز جەتكەن. دەمەك، قۇداي ءوزىمىز سەكىلدى قىلىپ جاراتقان ەلدەرگە ەسەمىز كەتپەۋى ءۇشىن جاستارىمىزعا ەركىندىك بەرمەي بولمايدى. سوندا عانا مىنا ەلدىڭ اقشاسى ءوز قالتاسىندا قالىپ، مەملەكەتتە دامۋ بولادى.

PS: سوناۋ ءبىر كەزدە العاش رەت ءبىر ءوزى مەكتەپ اشىپ، ءوزى كىتاپ جازىپ جانە بالالارعا حات تانىتقان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى – اقىن، پەداگوگ ىبىراي التىنسارين نە دەپ ەدى؟ «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتاردىڭ» قانداي يگىلىككە قولى جەتكەنىن تەرمەلەپ وتىرىپ، «بىلگەندەرگە وسىلار، ءبارى-داعى انىقتاي، بىلمەگەندە تانىقتاي; ءبىز دە بەكەر جاتپالىق، وسىلارعا تانىسپاي; جەلكىلدەپ شىققان كوك شوپتەي – جاڭا ءوسپىرىم دوستارىم، قاتارىڭ كەتتى-اۋ الىسقا-اي...» دەپ، بولاشاقتىڭ كىلتى قانداي ادامنىڭ قولىندا ەكەنىن نۇسقاپ-اق كەتكەن جوق پا ەدى؟ ال ءبىز ءبىر جارىم عاسىردىڭ ارجاعىنان جارقىراي كورىنىپ تۇرعان التىنسارين ويىنىڭ التىن كۇمبەزىنە كۇن سايىن كوزىمىز تۇسسە دە، ەسىمىزدى جيناپ، وزىق عىلىم-بىلىممەن قارۋلانىپ، قاتارىمىزدان قالماۋعا تىرىسپايمىز. شىندىعىندا، بۇل بۇكىل مەملەكەت بولىپ اتقارار ءىس ەمەس پە؟

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار