30 مامىر 2019, 11:04 807 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جانارعا جاس كەلگەن ساتتەر

 

كۇنى كەشە عانا  كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ   ءار ايماق-وڭىرىندە سوڭعى قوڭىراۋ سوعىلدى. بىرەۋلەر بالاسىن، ەندى ءبىر كىسىلەر نەمەرەلەرىن جەتەلەپ، وسى ءبىر سالتاناتتى ساتتە سوناۋ بالالىق شاقتارىنا وي جىبەرىپ، كوز جاستارىنا ەرىك بەرگەندەي. سىڭعىرلاعان قوڭىراۋ ءۇنى جانىڭدى جادىراتىپ، كەلمەسكە كەتكەن سول جىلداردىڭ سىرلى دىبىسىنداي كەرەمەت اسەرگە بولەيتىنىن، قيماستىق-ساعىنىش بيلەگەن بولمىسىڭ ءتاتتى ءبىر كۇيگە ەنىپ، مەكتەپ اۋلاسىن شاتتىققا بولەپ تۇرعان سازعا ەرىكسىز بيلەي جونەلەتىندەيسىڭ...

ەسىك الدىنا كەلىپ توقتاعان  قاپ-قارا «Hammer» كولىگىنە تالاسىپ ءمىنىپ جاتقان مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ كوڭىل-كۇيلەرىنە قاراپ وتىرىپ، كاسىبي قىزىعۋشىلىعىمىز وياندى دا، ءار جىلدارداعى تۇلەكتەردى اڭگىمەگە تارتتىق.

ادەمى ءبۇلدىرشىننىڭ قولىنان جەتەكتەپ العان ايەلدىڭ كوڭىل-كۇيى جانارىمىزعا ىلىگە بەردى. نەمەرەسى بولۋى كەرەك، قايتا-قايتا ەڭكەيىپ ءۇستى-باسىن تۇزەپ قويادى. اڭگىمەگە تارتتىق.

– قالاي تولقىماسسىڭ، اينالايىن، ءبىز دە بالا بولعانبىز. بىراق ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىزدى سوعىس جىلدارىنىڭ قاسىرەتى جالمادى. ۇل بولىپ اسىقپەن وينامادىق، قىز بولىپ  قۋىرشاقپەن وينامادىق. تاڭ سارىدەن كەش باتقانعا دەيىن ەگىس دالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن انامىزدىڭ ۇيدەگى تىرلىگى ءبىزدىڭ موينىمىزدا بولدى. ءۇي جينادىق، اس دايىنداپ، كىر جۋدىق. بىرەن-ساران ۇساق-تۇيەك مالعا قارادىق، جالعىز قوڭىر سيىرىمىزدى ساۋدىق. ازىن-اۋلاق شىعاتىن اقپەن كورشى-قولاڭدى دا اسىرادىق. قايدان ءسۇتتى بولسىن، ولارعا بەرەتىن ءشوپ تە جوق، ال ەگىستىكتەگى قالعان-قۇتقان كىسىلەردىڭ وزىنەن-اق ارتىلمايدى. سوعىسقا كەتكەن اكەلەرىمىزدى جوقتاپ، جۇمىستان شارشاپ سىلەلەرى قاتىپ كەلگەن انالارىمىز ءبىر-بىرىنە مۇڭىن شاعىپ، جىلاپ وتىرىپ ايتاتىن اڭگىمەلەرىن دە ۇقپايمىز، بالا جۇرەگىمىز سوعىس دەگەن سوزدەن سەكەمدەنىپ جاتىپ ۇيقىعا كەتەتىنبىز. سوندا دا باقىتتى ەدىك. مىنانداي بەيبىت زامان قايدا، ءتىپتى بولاشاعىمىز بۇلىڭعىر بولدى ەمەس پە؟! اۋىلداعى سەگىز كلاستى مەكتەپتى بىتىرگەن كەزىمىز الپىس جىل وتسە  دە ءدال بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەپ جاتادى، ءبىر كلاستا وقىعان سول ون ءۇش بالادان كوزى ءتىرى قالعان مەن عانا،– دەيدى جانارى جاسقا تولعان قىزىلوردالىق كۇلايشا اجەي.

– مەن جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ باتىسىندا، قاراتال وزەنىنىڭ بالقاشقا بارىپ قۇيىلاتىن قازىرگى قاراتال، بۇرىنعى بورلىتوبە اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. ەكى وزەننىڭ ساعاسىندا كوپىرلىك دەگەن سەلوداعى №40 كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنىمە ەلۋ جىل تولىپ وتىر،– دەيدى نۇر-سۇلتاندىق اجە قايناگۇل عالىمبايقىزى. – نەمەرەمنىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە ادەيى كەلدىم. بۇگىنگى جاستار باقىتتى عوي. دەسەك تە، ءار جىلدىڭ، ءار كەزەڭنىڭ ءوز جاقسىلىعى-قىزىعى بولاتىنىن دا جوققا شىعارماۋ كەرەك سەكىلدى. بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى ەلدى-مەكەن تۇرعىندارىنىڭ  كۇنكورىسى دە، تىرلىگى دە – بالىق. كولحوز پرەدسەداتالى اكەم عالىمباي مىرزابەكوۆ سول كەزدە بالىق مينيسترلىگىنىڭ جەتىسۋ ايماقتىق باسقارماسىن باسقاردى دا، الماتىعا جۇمىس بابىمەن كەلگەن سايىن توڭازىتقىش پەن اس قويمامىز ءتۇرلى ازىق-تۇلىككە تولىپ كەتەتىن-ءدى. سويتسە دە كۇندەلىكتى اس ءمازىرىن بالىقسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال مەكتەپ بىتىرگەن كۇنگى داستارحانداعى بالىقتىڭ سان ءتۇرى ءالى كوز الدىمىزدا. اشەيىندە جەپ جۇرسەك تە ول كۇنگى استىڭ ءدامى تاڭدايدان ءالى كەتپەدى. بالىقتى اركىم ءارتۇرلى دايىندايدى، جالپى ءار ايەلدىڭ اس ءپىسىرۋ داعدىسى، داستارحان جاساۋ، قوناق كۇتۋ داعدىسى ارقيلى بولاتىنى سەكىلدى، بالالارىنىڭ ەرجەتىپ، مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇشقالى وتىرعانىنا، ازامات بولعانىنا  قۋانعان اتا-انالار دا ايانىپ قالماپتى. ونىڭ ۇستىنە كوڭىل-كۇي تاعى بار. ءبارىمىزدىڭ ۇستىمىزدە كاپرون كويلەك، ۇلدارىمىز اق جەيدە، قارا كوستيۋم-شالبارمەن مەكتەپ اسحاناسىندا سوڭعى قوڭىراۋدان سوڭ كەرەمەت ءبىر كەش ءوتتى. بۇگىنگىدەي الا-شاپقىن اقشا جيناۋ، قىمبات كويلەك تىكتىرىپ، ءتىپتى شاش ساندەۋ دە جوق. اركىم وزىنشە دايىندالعان. سوندا دا كەرەمەت سۇلۋمىز، سىمباتتىمىز. ۇستازدارىمىز دا ريزا. مەكتەپ ديرەكتورىمىز كوشكىنباي اعايىمىز، سىنىپ جەتەكشىمىز كەنجەحان اپايىمىز دا بىزبەن بىرگە سول بارعا قاناعات ەتىپ، جاقسى ءبىر جيىن بولعان. اۋىل ىرگەسىندە جاتقان وزەن-كولگە دە جۇگىرمەي، تاڭدى تاۋدا قارسى الۋ دەگەندى دە بىلمەيمىز. ۇستازدار مەن اتا-انالارىمىزدىڭ تىلەكتەرىن تىڭداپ، ۇلكەن ومىرگە باعىت-باعدار بەرگەنىنە ءبىز دە العىس جاۋدىرىپ جاتتىق. قازىرگى جاستاردى تاۋ جاعالاتىپ، ساي ارالاتىپ قويعان ءوزىمىز، اتا-انالار كىنالى. جىل سايىن تۇلەكتەردىڭ وسىنداي كەشتەردەن كەيىن ءتۇرلى قىلمىسقا بارىپ، كەيدە اجال قۇشىپ جاتقانى دا سوندىقتان. وقۋعا تۇسە الماي قالسا دا، بالل جيناي الماي قالسا دا وزىنە ءوزى قول جۇمساپ، اۋىر قىلمىسقا دا بارىپ جاتقانىنىڭ سەبەپ-سالدارىن دا وزىمىزدەن ىزدەۋ كەرەك. مۇمكىن، مەنىڭ پىكىرىمە الدەبىرەۋلەر كەلىسپەيتىن دە شىعار، دەگەنمەن اتا-انا ءتىلىن الماعان، پىكىرىمەن ساناسپاعان ۇرپاقتان ەرتەڭ قانداي ادام شىعادى؟! «زامانىنا قاراي ادامى» دەرسىز، ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە سول زاماندى، قوعامدى قۇرايتىن بىزدەر، ادامدار عوي. ءوز باسىم العاشقى جىلى جوعارى وقۋعا تۇسە الماي، كەلەسى جىلى دايىندالىپ قىزدار ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحانا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، ۇزاق جىلدار وسى كىتاپ قويماسىندا ەڭبەك ەتتىم. قازىر زەينەتكەرمىن. اماندىق بولسا، كەلەسى ايدىڭ ورتاسىندا ەلۋ جىلدىقتى اتاپ وتۋگە بارامىز. ءبىراز سىنىپتاستار ماڭگىلىك ساپارىنا اتتانىپ كەتكەن، تويدى سول دوستارىمىزعا اس بەرىپ، قۇران وقىتۋدان باستايمىز دەگەن نيەت بار.

ال مەكتەپ بىتىرگەندەرىنە 20 جىل تولىپ وتىرعان تۇلەكتەردىڭ ءوزى بۇگىندە ساليقالى اتا-انا.

– مەن قالامىزداعى «اقساي» ىقشاماۋدانىندا ورنالاسقان №123 مەكتەپتىڭ تۇلەگىمىن. قازىر مەكتەپ-گيمنازيا! اركەز ماقتانىپ بالالارىما ايتىپ وتىرامىن. ءبىز مەكتەپ بىتىرگەن كەزدە دە قازىرگىدەي قارجى جيناۋ، قىمبات كيىم كيۋ دەگەنگە اسا ءمان بەرىلمەيتىن. ءاربىر اتا-انا داستارحان ءمازىرىن ءبولىپ الىپ، كىمنىڭ قانداي مۇمكىندىگى بار سوعان وراي مەكتەپ اسحاناسىندا سالتاناتتى جيىن ۇيىمداستىرىلدى. وتباسىنىڭ تۇڭعىشى بولعان سوڭ انام ەكەۋمىز اقىلداسىپ، كوگىلدىر اسپان تۇستەس كويلەك تىكتىرۋگە تاپسىرىس بەردىك. ۇستازدار مەن اتا-انالارىمىزدىڭ اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ، اكتزالداعى جيىننان سوڭ، داستارحان باسىنا جينالدىق. تىلەكتەر ايتىلدى. ال مەكتەپتىڭ  سپورتزالىندا بي بيلەپ، ءان شىرقالدى. وسىنداي كوڭىل-كۇيدە ءجۇرىپ تاڭنىڭ اتقانىن بايقاماي قالىپپىز. مەكتەپ اۋلاسىندا ارايلى تاڭدى قارسى الىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتاعان توپ اكە-شەشەلەرىمىزدى قولتىقتاپ ۇيگە تاراستىق. وسى كۇنگە دەيىن سىنىپتاستار باس قوسىپ تۇرامىز. بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. ءۇش-ءتورت قىز-جىگىتىمىزدەن ايىرىلىپ، ورتامىز ورتايىپ قالعانى بولماسا...– دەيدى تاماعىن وكسىك قىسقان 99 جىلدىڭ تۇلەگى  ءمولدىر ايدىنقىزى.

ءاركىمنىڭ، ءار اتا-انانىڭ تۋعان بالاسىنا قانداي جاعداي جاساپ، قالاي تاماقتاندىرىپ، قالاي كيىندىرەتىنىندە، ارينە، شارۋامىز جوق. بۇگىنگىدەي ادامدى تۇرمىس بيلەيتىن زاماندا، بىرەۋدەن ىلگەرى، بىرەۋدەن كەيىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار دا بارشىلىق. دەسەك تە، بيىلعى كوكتەم مەرەكەسى كۇنى وقۋشىلارىنىڭ اكەلگەن ءبىر شوق گۇلى مەن ءتاتتىسىن مەكتەپ كۇزەتشىسىنە تاستاپ، اتا-انالارىنا «كەلىپ اكەتىڭىزدەر، وزدەرىڭىز جەڭىزدەر، ودان دا ماعان 30 بالا ءبىر مىڭنان 30 مىڭ جيناپ بەرمەدىڭىزدەر مە» دەپ سوككەن مۇعاليمانىڭ وكپەسى ءالى كۇنگە قۇلاعىمىزدا قالىپ قويدى. سوندا قالاي بولعانى، وقۋشىلارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنان بولار-بولماس قارجىنى قىمبات كورەتىن ۇستازدارىمىزدىڭ دا بار بولعانى عوي... امال نەشىك، تاعى ءبىر وقۋ جىلىن اياقتاعالى وتىرعان كەزدە وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ دە كوڭىلگە ورالاتىنى ءسوزسىز...

«اس تا توك داستارحان ەشكىمگە كەرەك ەمەس. سونشاما قىمبات كويلەك كيگەنىڭىز دە ەشكىمگە كەرەك ەمەس. ءبىتىرۋ كەشى تەك مەكتەپتە وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ ءبىر-بىرىنە جىلى لەبىز بىلدىرۋىمەن شەكتەلۋى كەرەك. مەكتەپپەن قوشتاسۋ دەگەنىڭىز وسى»،– دەگەن مينيستر حانىم «مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشى تەك مەكتەپ قابىرعاسىندا ءوتۋى كەرەك» دەگەندى دە قاتاڭ ەسكەرتكەن-ءدى.

بىراق ورىندالۋى قالاي بولار ەكەن؟ سوڭعى قوڭىراۋ وسىلاي قيقۋلاپ ءوتىپ جاتسا، ەرتەڭگى قوشتاسۋ كەشتەرى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟!.

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

 

سوڭعى جاڭالىقتار