30 مامىر 2019, 10:26 780 0 بىلگەنگە مارجان اسەل انۋاربەك

ساۋدا سوعىسىنىڭ سالقىنى

اقش پەن قىتاي اراسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ساۋدا سوعىسى قايتادان ۋشىعا ءتۇستى. الەمدە ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋعا تالاسىپ جۇرگەن قوس دەرجاۆا وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ تەككە كەتكەنىن اڭعارتىپ، ءبىر-بىرىنە تاعى دا سانكتسيا جاريالاي باستادى. ال ەكى ەل اراسىنداعى مۇنداي تەكەتىرەستىڭ دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكاعا اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق.

 

كەزەكتى كەزەڭ: Huawei-ءدىڭ كۇنى نە بولماق؟

مامىر ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا ۆاشينگتوندا اقش پەن قىتاي تاراپى كەلىسسوزدەر وتكىزگەن. وكىنىشكە قاراي، قوس تاراپ ءبىر مامىلەگە كەلە المادى. سالدارىنان اقش قىتايدان ەنگىزىلەتىن 200 ملرد دوللاردىڭ تاۋارلارىنا سالىناتىن باج سالىعىن 25 پايىزعا دەيىن كوتەرەتىنىن مالىمدەدى. بۇعان دەيىن دە ۆاشينگتون سالىقتى 10 پايىزعا ارتتىرعان ەدى. اق ءۇي باسشىلىعى مۇنىمەن دە توقتامايتىنىن اشىق ەسكەرتىپ، الداعى ۋاقىتتا تاعى 300 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىنا سالىناتىن سالىق كولەمىن ارتتىراتىنىن سەنىمدى تۇردە حابارلادى. «ءبىزدىڭ ۇستانعان باعىتىمىز ايقىن. بۇعان دەيىن بارلىعى ءبىزدى جۇلىپ جەپ، قاجەتىنشە پايدالانىپ كەلدى. ەندى وندايعا جول بەرمەيمىز. قىتايدىڭ ساۋداداعى ارسىز ارەكەتتەرىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن 300-500 تريلليون دوللاردىڭ تابىسىن جوعالتىپ كەلدىك. ەندى بۇلاي بولمايدى. قىتايدىڭ پرەزيدەنتىمەن ارا قاتىناسىمىز تاماشا. الايدا ول قىتايدىڭ، ال مەن اقش-تىڭ مۇددەسىن ويلايمىن»، – دەگەن بولاتىن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ.

ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ مۇنداي قادامىن بەيجىڭ جاۋاپسىز قالدىرسىن با؟! قىتاي دا 60 ملرد كولەمىندەگى امەريكالىق تاۋارلارعا باج سالىعىن ارتتىراتىنىن كەسىپ ايتتى. اسپان استى ەلىنىڭ بۇل شەشىمى ماۋسىم ايىنان جۇزەگە اسا باستايدى. قىتاي قارجى مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سەنسەك، ماۋسىم ايىنان باستاپ 5140 ءتۇرلى امەريكالىق تاۋارعا سالىناتىن باج سالىعى 5-تەن 25 پايىزعا دەيىن كوتەرىلمەك. بۇعان دەيىن دە پەكين ارەكەتسىز قالعان جوق. قىتاي 110 ملرد دوللار بولاتىن اقش تاۋارىنا باج سالىعىن ارتتىرعان. وزدەرىنىڭ قىسىمعا كونبەيتىنىن اشىق مالىمدەگەن بەيجىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدان ەشقاشان تارتىنىپ قالماق ەمەس.

كەلىسسوزدەر ۋاقىتىنان ءبىر اپتا وتكەننەن كەيىن اقش بەيجىڭ بيلىگىنە قارسى تاعى ءبىر قادام جاساعانداي بولدى. بۇل جولى دونالد ترامپ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن شەتەلدىك تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتاردى قولدانۋعا تىيىم سالدى. ترامپتىڭ تىيىمى، اسىرەسە، قىتايلىق Huawei كومپانياسىنا قاتىستى بولسا كەرەك، «جەرگىلىكتى كومپانيالار بۇل برەندتىڭ ءونىمىن پايدالانباۋى قاجەت» دەگەن شارت قويىلدى. Huawei ونىمدەرىنەن باس تارتۋ ءۇشىن ترامپ كومپانيالارعا 90 كۇن ۋاقىت بەلگىلەپ بەردى.

ءتىپتى، اقش-تىڭ ساۋدا مينيسترلىگى Huawei ونىمدەرىن قارا تىزىمگە ەنگىزۋگە نيەتتى. ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قىتايدىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانى Huawei كومپانياسىنىڭ تاۋارلارىن باسقا ماقساتتا قولدانۋى مۇمكىن ەكەن. ياعني، ۆاشينگتوندا بۇل كومپانيا ونىمدەرى تىڭشىلىق ارەكەتتەر ءۇشىن قولدانىلادى دەگەن كۇدىك تۋىنداپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، Huawei كومپانياسىنا امەريكالىق سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن يرانعا كومەك قولىن سوزدى دەگەن دە ايىپ تاعىلۋدا. ايتا كەتەيىك، Huawei – قىتايدىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتار وندىرەتىن ەڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان بولار، Huawei ازىرگە ترامپتىڭ بۇل ارەكەتىن «شىبىن شاققان قۇرلى» كورمەيتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. ءسويتىپ، Huawei كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جەن چجەنفەي «كومپانيانىڭ كۇنى قاراڭ» دەۋگە نەگىز جوق» دەگەن مالىمدەمە جاسادى. سونداي-اق، كومپانيا باسشىسى Huawei-ءدى تەحنولوگيا الەمىنەن سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەستىگىن، ولاردىڭ مۇمكىندىگىن باعالاماۋدىڭ ۇلكەن قاتەلىك ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. راسىمەن دە، قازىر ۇيالى بايلانىستىڭ 5-ءشى بۋىنىن ازىرلەۋدە قىتايلار وزگە باسەكەلەستەرىنەن ءبىر قادام الدا. وعان پاتەنتتەردىڭ كوپشىلىگى Huawei-گە تيەسىلى ەكەندىگى دالەل. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا امەريكالىق ۇيالى تەلەفون شىعارۋشى كومپانيالار جىلدام ينتەرنەت ءۇشىن Huawei-گە تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. دەسەك تە، اقش Huawei-ءدى قارا تىزىمگە ەنگىزگەلى «Amazon» ينتەرنەت-دۇكەنىندە بۇل كومپانيانىڭ تاۋارلارىنا تاپسىرىس كۇرت تومەندەگەن. بىراق قىتايدا قولدانۋشىلار سانى سول قالپى.

ال قىتايدىڭ مۇنداي جاۋاپتارىن ەستىگەن ۆاشينگتون بيلىگى قاراپ وتىرا بەرمەك ەمەس. اقش قازىر ەۋروپا ەلدەرىنە Huawei ونىمدەرىنەن باس تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل رەتتە قىتايلار وزگە ارىپتەستەرى جاعدايدى دۇرىس تارازىلاپ، وڭ شەشىم قابىلدايدى دەگەن سەنىمدە.

تالاس-تارتىس قالاي باستالدى؟

بارىڭىزگە بەلگىلى، اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنداعى باستى تاقىرىپقا اينالعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. دونالد ترامپ پرەزيدەنت بولعانعا دەيىن دە قىتايدى «ادىلەتسىز ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىر» دەپ ايىپتاپ كەلگەن. سوندىقتان، ول بيلىككە كەلىسىمەن قىتايمەن اراداعى ءتيىمسىز ساۋدانى ازايتۋعا كۇش سالدى. ونىڭ ناتيجەسىن قازىر كۇللى الەم باقىلاپ وتىر.

دەگەنمەن، حالىقارالىق ساراپشىلار ترامپتىڭ امەريكالىق ساۋدا نارىعىنداعى قىتايمەن اراداعى ءتيىمسىز ساۋدانى ازايتۋدى عانا ەمەس، بەيجىڭنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدى كوزدەيتىنىن ايتادى. ال باج سالىعىن ارتتىرىپ، قىتاي تاۋارلارىنىڭ ءوز نارىقتارىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتۋ ترامپ ءۇشىن قولدا بار مۇمكىندىك بولعانعا ۇقسايدى. سونىمەن، وتكەن جىلدىڭ قاڭتار ايىندا دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى باستادى. ول كۇننەن قۋات الاتىن باتارەيالاردىڭ يمپورتتىق ءتاريفىن 30 پايىزعا دەيىن كوتەرىپ جىبەرۋدەن ءوربىدى. ال ولاردى نەگىزگى جەتكىزۋشى قىتاي ەدى. بۇعان بەيجىڭ جاۋاپ رەتىندە 2 ساۋىردە اقش-قا قاتىستى 128 تاۋار پوزيتسياسىنىڭ باج سالىعىن ەداۋىر ءوسىردى. سونداي-اق، اق ءۇي باسشىسى قىتايدان كەلەتىن 1300 ءتۇرلى تاۋارعا باج سالىعىن ارتتىراتىنىن مالىمدەدى. باقانداي 25 پايىزعا. «مۇنداي ارەكەتكە بارۋ ءبىزدىڭ دە قولىمىزدان كەلەدى» دەگەن سىڭايمەن قىتاي دا ءتاريفتى كوتەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى. الايدا ءدال وسى كەزدە ەكى ەل وكىلدەرى كەلىسىمگە كەلىپ، ءتىل تابىسۋعا نيەت ەتكەن. اقش كەلىسىمگە كەلۋگە اسا قۇشتار بولمادى ما، ايتەۋىر، سوڭىندا ترامپ ءوز دەگەنىن جاسادى. ياعني، اقش-قا كەلەتىن قىتاي تاۋارلارىنا باج سالىعى 25 پايىزعا كوتەردى. ۆاشينگتوننىڭ بۇل قادامىن قىتاي دا قايتالاپ، امەريكا يمپورتىنا سالىقتى 25 پايىزعا ارتتىردى.

دونالد ترامپ ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىنىن ۇعىندىرعىسى كەلگەندەي وتكەن قىركۇيەكتە باج سالىعىن تاعى 10 پايىزعا كوتەرىپ، قىتاي تاۋارلارىنان تۇسەتىن سالىق مولشەرىن 200 ملرد دوللارعا جەتكىزدى. ءتىپتى، ترامپ قارسى تاراپقا سەس كورسەتىپ، بەيجىڭ بۇعان جاۋاپ قايتاراتىن بولسا، سالىقتى 267 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋدان تايىنبايتىنىن ايتتى. اۋەلدەن «ءوز مۇددەمىزدى قورعايمىز» دەپ مالىمدەگەن قىتاي اقش-تىڭ ارەكەتىن جاۋاپسىز قالدىرمايتىنىن كۇللى الەم ىشتەي ءبىلدى. كوپ كۇتتىرگەن جوق، قىتاي دا اقش-تان جەتكىزىلەتىن 60 ملرد دوللار كولەمىندەگى تاۋارلارعا باج سالىعىن 10 پايىزعا دەيىن ارتتىردى. بىراق مۇنى قىتاي تاراپى «ءماجبۇرلى شارا» دەپ ءتۇسىندىردى. سودان بەرى ءبىر-بىرىنە جاۋاپ قايتارىپ، سالىق مولشەرىن ارتتىرۋدان قالىسپاي كەلە جاتقان قوس الىپ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى ءالى دە اياقتالمادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەكى تاراپ كەلىسىمگە كەلىپ، تىنىشتىق ورناي باستاعانداي بولىپ ەدى. ءتىپتى، قىتاي تاراپى داۋ-دامايدىڭ وڭ شەشىمىن تاباتىنىنا ءۇمىتتى ەكەنىن دە مالىمدەگەن. الايدا احۋال قايتادان بۇرىنعى قالپىنا ءتۇستى. مامىر ايىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ ءساتسىز اياقتالۋى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا باستادى.

ساۋدا سوعىسى: كىمگە قالاي اسەر ەتەدى؟

 قازىر بۇكىل الەمدىك اقپارات قۇرالدارى دا، ساراپشىلار دا، ءتىپتى، قاراپايىم جۇرتشىلىق تا ساۋدا سوعىسىنىڭ سالقىنى كىمدەرگە قاتتىراق سەزىلەتىنىن بولجاۋمەن الەك بولىپ ءجۇر. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى سوڭعى كەلىسسوزدەن كەيىن اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىسى لاري كودلاۋ ساۋدا تارتىسىنان ەكى ەلدىڭ دە زارداپ شەگەتىنىن اشىپ ايتتى. اسىرەسە، بۇل تۇراقسىزدىق كاسىپكەرلەر مەن قاراپايىم حالىققا ايرىقشا سەزىلمەك. ماسەلەن، قىتايدان سويا بۇرشاعى، جۇگەرى، بيداي سىندى داقىلداردى الىپ جۇرگەن فەرمەرلەر ءۇشىن ايتارلىقتاي شىعىن بولارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىراق ترامپ ولارعا كومەك كورسەتۋدەن قاشپايتىنىن ايتىپ، فەرمەرلەرگە سۋبسيديا بەرۋ ءۇشىن كونگرەستەن 15 ملرد دوللار سۇرايتىنىن حابارلادى. دەسەك تە، قازىر امەريكالىق كاسىپورىندار تاۋارلارىن قىتايدان وزگە ەلدەرگە ەكسپورتتاۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدى باستاپ كەتتى.

ال بۇۇ-نىڭ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ وكىلدەرى اقش پەن قىتاي اراسىنداعى مۇنداي تەكەتىرەس حالىقارالىق ساۋدا جۇيەسىنە كەرى ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى. ۇيىم ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، اقش-تىڭ قىتاي تاۋارلارىنا ەنگىزگەن كەدەندىك سالىعى ءۇشىنشى مەملەكەتتەرگە اسەر ەتىپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اقش پەن قىتاي بىلتىر ءبىر-بىرىنەن يمپورتتايتىن تاۋارلاردىڭ جارتىسىنان كوبىنە قوسىمشا كەدەندىك سالىق ەنگىزگەن. ال 2017 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 640 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.

قالاي دەگەنمەن دە، قازىر ساۋدا سوعىسىنان كەيىن حالىقارالىق ەكونوميكالىق احۋالدىڭ قانداي بولارىن ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى، ەكى الپاۋىت ەل اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ قاشان جانە قالاي اياقتالارى دا بەيمالىم. ءبىر بىلەتىنىمىز، بۇل ەكى ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن كوشباسشىلىقتان ىسىرىپ تاستاۋى قيىنداۋ بولادى. ويتكەنى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاۋقارلى قوس مەملەكەت وڭايلىقپەن جەڭىلىسكە ۇشىراي قويمايدى. ال اقش پەن قىتاي اراسىندا قالىپتاسقان بۇل تەكەتىرەس قازاقستان سەكىلدى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى دا اينالىپ وتپەيتىنى اقيقات.

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار