23 مامىر, 16:45 357 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

سامۇرىقتىڭ مەكەنى قاپ تاۋى ما؟

 

سامۇرىق – «سيمورع» ءسوزى پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «وتىز تاۋىق» نەمەسە «وتىز قۇس» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «وتىز» سانىنىڭ ماعىناسى فەردوۋسيدىڭ «شاھنامەسىندە» ساندىق ماعىناسىنا ەمەس، سامۇرىقتىڭ داناگويلىك، كورىپكەلدىك، مىقتىلىق، سيقىرشىلىق، ماڭگىلىك جانە تاعى باسقا كوپقىرلى جاعىمدى سيپاتتارىنا قاتىستى ايتىلسا كەرەك.

اڭىز-ءاپسانالار مەن تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە ماڭگىلىك عۇمىرعا يە سامۇرىقتىڭ بىرنەشە بەينەسىن سومداۋعا بولادى: ءبىرىنشى سامۇرىقتىڭ دەنەسى بۇركىتكە، باسى مەن شەڭگەلى ارىستانعا ۇقساس، ارتقى اياقتارى بولمايدى; ەكىنشى سامۇرىق يت باستى، دەنەسىن بالىق قابىرشاعى جاپقان، تاۋىس قۇيرىقتى. فەردوۋسيدىڭ «شاھنامەسىندەگى» مينياتيۋرالىق سۋرەتتەردەگى سامۇرىق باسى بۇركىت تەكتەس، الىپ، ادەمى قۇس بەينەسىندە كورىنىس تاپقان.

قۇيرىعى تاۋىس قاۋىرسىنىنداي الۋان ءتۇستى بولعاندىقتان سامۇرىقتىڭ «سيرانگ»-«وتىز ءتۇس» دەگەن اتى دا بار. كەيبىر اڭىزدار سامۇرىقتىڭ قورەگىن وت دەيدى. «شاھنامە» كەيىپكەرى سامۇرىق جىرتقىش جانۋارلارمەن قورەكتەنگەن.

دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرىنان حاباردار اپسانالىق دانا قۇس سامۇرىق بەينەسى يراننىڭ مادەني، تاريحي ەسكەرتكىشتەرىندە قاشالىپ، فەردوۋسيدىڭ «شاھنامەسىنەن» بۇرىن ءزاردۋشت ءدىنىنىڭ قاسيەتتى كىتابى اۆەستانىڭ ەڭ كونە ءبولىمى – ياشتاردا، كەيىنىرەك يبن سينا مەن احماد عازاليدىڭ «رەسالات-ات تاير» جانە سوپى اقىن فاريد اد-دين اتتاردىڭ «مانتاق ات-تاير» – «قۇستار لوگيكاسى» سياقتى ادەبي جادىگەرلەردەن ورىن العان.

سامۇرىق بەينەسى ساساني اۋلەتى بيلىك ەتكەن داۋىردەگى التىن، كۇمىستەن جاسالعان اشەكەي بۇيىمداردا، كىلەمدەردە، قىش قۇمىرالاردا، جىبەك ماتالاردا كوپ بەينەلەنگەن. ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ كيىمدەرىندەگى سامۇرىق قۇستىڭ بەينەلەنۋى ءتىل-كوزدەن ساقتايتىن بويتۇمارلىق قىزمەت اتقارعان. ءتىپتى، كەيبىر تاريحي دەرەكتەر الىپ قۇستىڭ ساساني اۋلەتىنىڭ رەسمي نىشانى بولعانىن ايعاقتايدى.

يران ادەبيەتىندەگى سامۇرىق بەينەسى ەۋروپالىق عالىمدار ن.يا.مارر، ك.ۆ.ترەۆەر، م.بويسپەن قاتار يراندىق ش.كادكاني، ت.پۋرنامداريان سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە قاراستىرىلعان.

«شاھنامەدە» سامۇرىق سيقىرلى كومەكشىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى. شىعارمانى وقۋ بارىسىندا سامۇرىقپەن ءۇش رەت كەزدەسەمىز. ءبىرىنشى رەت «مانۋچەھردىڭ پاتشالىعى» ءبولىمىنىڭ «زالدىڭ دۇنيەگە كەلۋى» جايلى تاراۋىندا باياندالادى. سامنىڭ سارسىلا كۇتكەن پەرزەنتى – زال اپپاق شاشپەن دۇنيەگە كەلەدى. ەلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنىڭ سوزىنە ىلىنۋدەن قورىققان سام نارەستەنى سامۇرىق قۇس مەكەن ەتەتىن اپسانالىق تاۋ البورزتىڭ باسىنا اپارىپ تاستايدى. جالپى، سامۇرىق مەكەن ەتەتىن تاۋدىڭ ءوزى داۋلى ماسەلە. كەيبىر شىعارمالاردا قاپ  تاۋى دەسە، ءباز بىرەۋلەردە البورز تاۋى دەپ اتالعان.

اڭىزدارعا سايكەس، قاپ – اپسانالىق تاۋ. ول جەردىڭ اينالاسىن كومكەرىپ جاتىر.  كۇن كەشكە قاپ تاۋىنىڭ ارتىنداعى شۇڭقىرعا باتىپ، تاڭەرتەڭ سول تاۋدىڭ ۇستىنەن شىعادى-مىس. حايات سۋى دا قاپ تاۋىندا دەگەن ءسوز بار. ادەبيەتتە تۇسپالمەن الەمنىڭ ەڭ الىس جەرىن قاپ تاۋى دەيدى. بۇرىنعىلار قاپ تاۋىن جەردىڭ شەگەسى دەپ بىلگەن. ولاردىڭ سەنىمى بويىنشا، تاۋ جاسىل زۇمىرەتتەن تۇرادى; اسپاننىڭ كوگىلدىرلىگى وسى تاۋدان تۇسەتىن زۇمىرەتتىڭ جارىعى، ايتپەسە اسپان ءپىلدىڭ سۇيەگى سياقتى اق ءتۇستى-ءمىس. قاپ تاۋىن ادام بالاسى مەكەن ەتپەيدى. قاپ تاۋى مەن اسپاننىڭ اراسى ءبىر ادامنىڭ بويىنداي عانا. يسلامدىق جاعىراپيالىق كىتاپتاردا قاپ تاۋىن يرانداعى البورز تاۋى دەپ اتاعان.

سوپىلار قاپتى جۇرەكتىڭ، سامۇرىقتىڭ، جان مەن حاقتىڭ مەكەنى ساناعان. پارسىنىڭ سوپى اقىنى فاريد-اد-دين اتتاردىڭ «مانتاق ات-تەير» شىعارماسىندا مىناداي اڭىز بار: «ءبىر توپ قۇس جينالىپ، جەرەبە تارتقاندا بابىسەككە ءتۇسىپ، سونىڭ جول كورسەتۋىمەن بولمىستىڭ ماقساتىن تانۋ ءۇشىن سامۇرىقتىڭ ۇياسى ورنالاسقان قاپ تاۋىنا ساپار شەگەدى. شىعارمادا ءار قۇس بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ بەينەسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. جەتى وتكەلدەن تۇراتىن جول اۋىر، الىس بولعاندىقتان ءار كەزەڭدە قۇستاردىڭ كوبىسى شىداي الماي، ءارتۇرلى سىلتاۋمەن ءبىر-بىرلەپ ورتا جولدا قالادى. اقىر-سوڭىندا وتىز قۇس قاپ تاۋىنا جەتىپ، شىن مانىندە، ىزدەگەن سامۇرىق قۇستىڭ وزدەرى ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتىپ، بولمىستىڭ مانىنە قانىعادى».

اتتار بۇل شىعارمادا قۇستار بەينەسىندە اللاعا عاشىق، اللاعا جەتۋگە ىنتىققان سوپىلاردى بەينەلەسە، سوپىلاردىڭ اقيقات جولىنا جەتۋ ءۇشىن باستان كەشكەن قيىندىقتارى پەن مەحناتىن «تالاب» – ىزدەنىس، «ەشق» – عاشىقتىق، «مارەفات» – ماعريفات، «ەستەعنا» – باز كەشۋ، «توۋحيد» – ءبىر اللاعا تابىنۋ، «حەيرات» – تاڭدانىس، «فاقر» – تاپشىلىق سياقتى جەتى كەزەڭنەن تۇراتىنىن كورسەتكەن. سوڭىندا سامۇرىق بىرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان.

يراندىق ادەبيەتشى، بەلگىلى عالىم شافي كادكاني بۇل داستاندا سامۇرىق حاق تاعالانىڭ بەينەسى دەگەن پىكىر ايتادى. ءوز پىكىرىن عالىم مىناداي دالەل كەلتىرۋمەن تياناقتايدى: «سامۇرىقتىڭ اتى بار، بىراق ەشكىم ونى كورە الماعان. ياعني، زاتى جوق. كوزگە كورىنبەيتىن، تەڭدەسسىز قاسيەتتەرىمەن سامۇرىق قۇس اللانىڭ بەينەسىنە كەلەدى».

فەردوۋسيدىڭ «شاھنامەسىندە» ادام بالاسىنىڭ، باسقانى ايتپاعاندا تۋعان اكەسىنىڭ جانى اشىماعان بالاعا قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن سامۇرىقتىڭ مەيىرىمى ءتۇسىپ، ۇياسىنا اپارىپ، بالاپاندارىمەن بىرگە باعىپ-قاعىپ، ءوزى اۋلاپ اكەلگەن جاس ەتتىڭ قانىمەن قورەكتەندىرىپ، قاناتىنىڭ استىندا قورعايدى.

يراندىق بەلگىلى عالىم، دوكتور تاعي پۋرنامداريان سامۇرىقتىڭ پاناسىز قالعان زالدى قامقورلىعىنا الىپ، تاربيەلەۋىن يسرايلدىقتاردىڭ پەرعاۋىننىڭ كارىنەن قورقىپ سابيلەرىن ۇڭگىرلەردە جاسىرعاندا ولارعا جەبىرەيىل پەرىشتەنىڭ قامقور بولۋىمەن ۇقساستىرادى. سونىمەن قاتار سامۇرىق پەن جەبىرەيىل پەرىشتەنىڭ تۇرىقتارىنىڭ ۇلكەندىگى، ۇلىلىقتارى، قاناتتارى مەن قاۋىرسىندارىنىڭ بولۋى سياقتى سىرتقى سيپاتتارىنىڭ تابىلاتىندىعىنا وراي ەكەۋىن ۇقساس سانايدى.

سامۇرىق زالعا ادامزات ءتىلىن ۇيرەتىپ، ونى ادامداردىڭ ءومىر سالتىنا، سوعىس تاسىلدەرىنە، اڭ اۋلاۋدىڭ قىر-سىرىنا باۋليدى. وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا حاس باتىرلارعا ءتان الىپ تۇلعالى، سىمباتتى بولىپ وسكەن زال ءباھادۇر جايلى حابار تاۋ ماڭىنان وتكەن جولاۋشىلار ارقىلى شارتاراپقا تارايدى. ۇلىنىڭ ءتىرى ەكەندىگى جايلى الىپ-قاشتى قاۋەسەتپەن قوسا سامعا تۇسىندە ايان بەرىلەدى.

سامۇرىق زالعا باسىنا ءىس ءتۇسىپ، قيىن جاعدايعا دۋشار بولسا تۇتاندىرىپ، كومەككە شاقىر دەپ ءوز قاۋىرسىنىن بەرەدى. بۇل جەردە سامۇرىقتىڭ قاۋىرسىنى ەرتەگى، ەپوستىق جىرلاردا كەزدەسەتىن سيقىرلى قۇرالدىڭ قىزمەتىن اتقارادى. وسىلايشا زال اكەسىنە ەرىپ، ەلىنە اتتانادى.

سامۇرىق ادامزاتقا ەكىنشى رەت زال مەن رۋدابەنىڭ ۇلى رۇستەم باتىردىڭ دۇنيەگە كەلەر ساتىندە كومەكتەسەدى. رۋدابەنىڭ قۇرساعىنداعى يراندى ازات ەتەتىن رۇستەم بارلىق باتىرلار جىرلارىنداعىداي ءىرى بولعاندىقتان اناسى رۋدابەنىڭ مازاسى كەتىپ، ءوزى بوسانا المايتىنداي كۇيگە دۋشار بولادى.

زال سامۇرىقتى كومەككە شاقىرادى. ادەتتەگىدەي قاۋىرسىندى تۇتاندىرعاندا كۇن تۇتىلىپ، اسپاندى بۇلت تورلاپ، مارجان جاڭبىر جاۋادى. اقىن اشىق اسپاندى قارا تۇنەكتىڭ باسۋى ارقىلى سامۇرىق قۇستىڭ ۇلىلىعىن، جاۋعان جاڭبىردى مارجانعا تەڭەۋ ارقىلى سامۇرىقتىڭ مەيىرىمدىلىگىن كورسەتپەك بولعان.

سامۇرىق قۇستىڭ اقىلىمەن ەڭ بىلىكتى دەگەن ەمشى شاقىرىلىپ، رۋدابەگە شاراپ بەرىپ ۇيىقتاتىپ، ءىشىن جارىپ، بالانى الىپ شىعادى. سامۇرىقتىڭ نۇسقاۋىمەن جاسالعان ءدارىنى جاراعا جاققاندا دەمنىڭ اراسىندا ءىز قالماي، جازىلىپ كەتەدى. وسىلايشا يراننىڭ داڭقتى ءباھادۇرى رۇستەم سامۇرىق قۇستىڭ كومەگىمەن دۇنيەگە كەلەدى. فەردوۋسي وسىنداي باتىردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپالداستىق تانىتقان باتىلدىقتىڭ، دانالىقتىڭ، سۇلۋلىقتىڭ، ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى – سامۇرىق قۇس دەۋ ارقىلى ۇلت باتىرى رۇستەمنىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتا تۇسەدى.

بۇل ەپوپەيادا ءۇشىنشى رەت سامۇرىق قۇسپەن «يسفاندياردىڭ رۇستەممەن سوعىسى» اتتى بولىمدە كەزدەسەمىز. سامۇرىق رۇستەمنىڭ گۋشتاسپتىڭ ۇلى يسفاندياردى جەڭۋگە قاتىستى اقىل-كەڭەس بەرەدى. گۋشتاسپ ۇلى يسفانديارعا ۋادە ەتكەن تاعىن بەرمەۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ، ۇلىنىڭ رۇستەمنىڭ قولىنان مەرت بولاتىندىعىن بىلگەن سوڭ، ونىڭ قولىنا كىسەن سالىپ ەرتىپ كەل دەپ، ورىنداي المايتىن قيىن تاپسىرما بەرەدى. ولىسپەي بەرىسپەيتىن رۇستەم كىسەندەمەك بولعان يسفاندياردىڭ تالابىنا كونبەي، ۇرىس الاڭىندا ناعىز باتىرلارشا سوعىسادى.

باتىرلىق جىرلارىنداعى كەيىپكەرلەر قارا كۇش يەسى بولعانىمەن، ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن كۇشتەرى ميفتىك كەيىپكەر بولماعاندىقتان شەكتەۋلى. ولاردىڭ بويىنان دا ادام بالاسىنا ءتان اڭعالدىق، شارشاۋ، مەرتىگۋ، دەرتكە شالدىعۋ سياقتى تابيعي قۇبىلىستار ۇشىراسادى. رۇستەمنىڭ يسفانديارمەن كۇرەسۋگە ءال-دارمەنى تاۋسىلىپ، تۇلپارى راحشتىڭ دا جاعدايى مۇشكىلگە اينالعاندا زال ادەتتەگىدەي قاۋىرسىندى تۇتاتىپ، سامۇرىقتى شاقىرادى. زال ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ، سامۇرىققا “ەگەر رۇستەم ءتاۋىر بولماسا، پاك سيستان قيراپ، ارىستاندار مەن ىلبىستەردىڭ اپانىنا اينالماق” دەپ مۇڭىن شاعادى. بۇل جەردە اقىن زالدىڭ اۋزىمەن ەلدىڭ، جەردىڭ تاعدىرىن كوتەرگەن. سول كەزدە سامۇرىق رۇستەمدى شاقىرىپ، راحشتى الىپ كەلىڭدەر دەيدى. رۇستەمگە كوزىن قاداپ، تۇمسىعىمەن ونىڭ دەنەسىندە قالىپ قويعان ءتورت جەبەنى سۋىرىپ الادى. قاۋىرسىنىمەن دەنەسىن سيپاپ، شارشاعان حالدەن ارىلتادى. راحشتىڭ دا مويىنىنا قادالعان التى جەبەنى سۋىرىپ الىپ شىعادى.

سامۇرىقتىڭ دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرىنان حاباردار، بولاشاقتى بولجايتىن دانا قۇس ەكەندىگى وسى تاراۋدا انىق كورىنىس بەرەدى. سامۇرىق يسفاندياردىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان ادامنىڭ ەكى دۇنيەدە دە جانى جاي تاپپايتىنىن ايتادى.

ءسويتىپ، سامۇرىق رۇستەمگە يسفاندياردى جەڭۋ ءۇشىن جەبە جاساۋدىڭ امال-ءتاسىلىن ۇيرەتەدى. رۇستەمگە يسفانديارعا سوڭعى رەت رايىنان قايتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋدى تاپسىرادى. ەگەر رايىنان قايتپاسا، اجالى وسى جەبەدەن بولادى دەيدى. سامۇرىقتىڭ وسى ءسوزى ونىڭ كىسى ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قىلىعىن اقتاپ شىعادى. رۇستەمنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاعان يسفاندياردىڭ اجالى كوزىنە تيگەن جەبەدەن بولادى.

ەپوستىق جىرلاردا قاشاندا حالىقتىڭ تاريحى مەن تاعدىرى باستى تاقىرىپ بولىپ، حالىقتىڭ مۇددەسى مەن ۇلتتىق ۇستانىمى شەشۋشى ورىندا بولادى. سول سەبەپتى اقىن شىعارماسىنا سامۇرىق قۇس، ءداۋ، ديۋ، ايداھار سياقتى ميفتىك كەيىپكەرلەردى كىرىستىرگەنىنە قاراماستان، ەپوپەيا تاريحيلىعىمەن قاتار ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك يدەياسىن كوتەرۋىمەن قۇندى.

 

ايناش قاسىم

سوڭعى جاڭالىقتار