23 مامىر, 16:26 518 0 ءبىلىم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ادامزات پەن عالامزاتتانۋشى

 

ادام ماسەلەسى سوناۋ ورتا عاسىر فيلوسوفياسىنان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان، سىرتقى قالىبى قالانسا دا، ىشكى كۇيى بەلگىلىلىك پەن بەلگىسىزدىكتىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان اكسيوما ىسپەتتى. انتروپولوگيالىق فيلوسوفيا وكىلدەرى – ماكس شەلەر، حەلمۋت پلەسسنەر، ە.روتحاككەر، ارنولد گەلەن جانە م.لاندمان سياقتىلار اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە ءوز بەتىنشە زەرتتەۋلەر مەن تۇجىرىمدار جاساپ، ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. بۇل كەزەڭنىڭ ەڭ ءىرى ءارى بەدەلدى وكىلى ماكس شەلەر ءوزىنىڭ «كوسموستاعى ادام جاعدايى» تۋىندىسىندا فيلوسوفيا اينالاسىنداعى كۇللى ماسەلەلەردى ءبىر عانا «ادام» دەيتىن سۇراققا سىيعىزدى. ال نەگىزگى زەرتتەۋ وبەكتىسى «ادام» بولىپ، وي-تولعانىستارى مەن فيلوسوفيالىق پايىمداۋلارىنا ادامدى ارقاۋ ەتىپ، ءوز بولمىسى مەن شىعارماشىلىق باعىتىن ادام بويىنان تاپقان قازاق فيلوسوفتارىنىڭ بىرەگەيى، ۇلى شايىر ابايدىڭ دا (يبراھيم) كوزدەگەنى ادامدى بارىنشا جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ بولدى. حالقىنا «ادام بول!» دەپ ۇندەۋ تاستاعان ۇلى ويشىلدىڭ ۇيات، يمان مەن ار ماسەلەسىن قوزعاۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى فيلوسوفتىڭ ينساني قاسيەتتەردى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، حالىق تاعدىرىن، ۇلتتىڭ رۋحاني كۇيى مەن قۇندىلىقتار باستاۋىن ادامعا تىرەگەنىن كورسەتەدى.

ءدال وسى ۇدەرىستەردى ءالى كۇنگە جالعاستىرىپ، الەمدى، ادامدى تانىپ قانا قويماي، جۇرتشىلىققا تانىتىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، جۋرناليست، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، تۇركولوگ، تەولوگ، قارماقشى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بەرىكباي ساعىندىقۇلى. عىلىمنىڭ سان سالاسىندا ەرەن ەڭبەك ەتىپ، ءار سالادا دا ايتارى كوپ ۇلت ۇلىنىڭ بۇگىنگى ماقالامىزعا ەلتانىمدىق، دىنتانىمدىق، ادامتانىمدىق باعىتىن باعدار ەتپەكپىز.

سەكسەننىڭ سەڭگىرى عانا ەمەس، عىلىم مەن ادامي سەڭگىردىڭ ۇشار باسىنا شىققان بەرىكباي ساعىندىقۇلى قارشادايىنان-اق اۋىل اقساقالدارىنان دىنتانىمدىق اڭگىمەلەر مەن قيسسالاردى قىزىعا تىڭداپ، بالا شاقتان بولاشاقتىڭ نەگىزىن قالادى. «كوكالتاش» مەدرەسەسىن بىتىرگەن بىرقاتار ءىرى عۇلامالاردان ساباق الىپ، ءتىل بىلىمىندە عانا ەمەس، ءدىن ءبىلىمىنىڭ ايدىنىندا دا ەركىن قالىقتاپ، سۋسىنداۋعا ماشىقتاندى.

بەرىكباي ساعىندىقۇلى «عالامنىڭ عاجايىپ سىرلارى» اتتى قيسسالار جيناعىندا ادامزاتقا ۋاقىتتان اداسپاي، كوكسەگەنىنە جەتۋدىڭ 5 ءتۇرلى لوگيكاسىن مەڭگەرۋدى ۇسىنادى. ولار: ادامي لوگيكا; عالامي لوگيكا; يسلامي لوگيكا; رۋحي لوگيكا; لادۋني لوگيكا. مۇنداعى لادۋني لوگيكا دەپ وتىرعانىمىز اللا تاعالانىڭ ءوز لوگيكاسى، ياعني مۇلدە قاتەلەسپەۋدىڭ جولىن ۇستانۋ، – دەپ تۇسىنىك بەرەدى عالىم.

انتروپولوگيا فيلوسوفياسىندا ادام تۋرالى عىلىم ەكى ۇلكەن توپقا جىكتەلەدى: فانيلىك دۇنيە عىلىمى جانە باقيلىق دۇنيە عىلىمى. فانيلىك دەپ وتىرعانىمىز – ءدال قازىرگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەم دە، باقيلىق دەگەنىمىز – بۇل دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىنگى الەم، ماعىناسى «ماڭگىلىك» دەگەنگە سايادى. ال ماڭگىلىك الەمنىڭ قاينار كوزى رۋحتا. عالىم ادامنىڭ دەنەسى ءۇش بولىكتەن: جان – دەنە – رۋحتان تۇراتىنىن اتاپ، ونىڭ ىشىندە نەگىزگى قىزمەت رۋحقا تيەسىلى ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. باتىستىڭ ورتاعاسىرلىق فيلوسوفياسىندا دا ادام دەنەسىنىڭ ءدال وسى اتالعان ءۇش بولىكتەن قۇرالعاندىعى ايتىلادى. عالىمنىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك، اللا ادامزاتقا 999 قاسيەت بەرگەن. ادام بويىندا 999 ءتۇرلى جاقسى قاسيەتپەن قاتار، 999 جامان قاسيەتى بىرگە دامىپ وتىرادى ەكەن. ولاردىڭ 900-ءى دەنە قاسيەتتەرى بولسا، 99-ى رۋح قاسيەتتەرى. رۋحتىڭ ءجۇزىنشى ساپاسى ادام تولىسىپ، كەمەلىنە كەلگەندە پايدا بولادى ەكەن. رۋح قاسيەتتەرىنىڭ سانى از بولعانىمەن، ارقالاعان جۇگى اۋىر، اتقارار قىزمەتى وراسان.

ايتپاعىمىز – بەرىكباي ساعىندىقۇلى ەۋروپانىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن فيلوسوف، عۇلامالارىنىڭ ايتقاندارىنا بارابار كەلەتىن، سولاردان كەم تۇسپەيتىن وي-تولعامدار مەن سۋبەكتيۆتى كوزقاراس، پىكىر ءبىلدىرىپ، قازاق قوعامىنىڭ، جالپى ادامزات قوعامىنىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ، قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن ناقتىلاپ، دامۋ ساتىلارىن جىك-جىككە ءبولىپ بەردى. قازاقستاننىڭ قازىرگى، ءححى عاسىرداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەلەرىن عالىم ءوز زەرتتەۋلەرىندە ەرتەرەكتە-اق ءسوز ەتىپ ۇلگەرگەن-ءدى.

عالىم قيسسالارىنىڭ بىرىندە «باتين كوز» تىركەسىنە انىقتاما بەرەدى. «باتين» اراب تىلىندە «ىشكى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. كەرەمەت، قۇدىرەتتى ادامداردىڭ باتين كوزى اشىلادى ەكەن. ءبىز ءجيى قولداناتىن «كوكىرەك كوزى» تىركەسىمەن ماندەس، ماعىنالاس. باتين كوز بەن جاي كوزدىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي، – دەيدى عالىم. باتين كوزگە عارىش، جەر ءجۇزى، جەراستى تولىق كورىنەدى ەكەن. بەرىكباي اعامىزدىڭ عاسىرعا جۋىق ومىرىندە جاساعان ەڭبەگى مەن زەرتتەۋلەرىنەن وعان «باتين كوزى»/«كوكىرەك كوزى» اشىلعان عۇلاما دەپ ايتۋعا ايعاق جەتەرلىك. ياعني عالىمنىڭ ءوزى ءسوز ەتكەن تىركەستەن ءوز بەينەسىن كورە الامىز.

فيلوسوفيا عىلىمى، نەگىزىنەن، ونتولوگيالىق سۇراقتار اياسىندا تۋىنداعان ماتەرياليزم مەن يدەاليزمنىڭ قاراما-قايشىلىقتارىنان وربىگەن ماسەلەلەردى قاراستىرادى. دۇنيەنىڭ ەكى بىردەي باستاۋىن – ماتەريا مەن رۋحتى، ماتەريالدىلىق پەن يدەالدىلىقتى ءوزارا تەپە-تەڭ سۋبستانتسيا رەتىندە قاراستىراتىن دۋاليزم باعىتى دا جوق ەمەس. بۇل ەكى باعىت اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى ايشىقتاپ، ەرەكشەلىكتەردى ەكشەلەۋ جولىندا زەرتتەۋشىلەر ەكى توپقا ءبولىندى. كەزىندە، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى، حح عاسىردىڭ باسىندا بۇل ەكى باعىتتى ۇستانعاندار تەڭ ءتۇستى. ال قازىر شە؟ قازىر قاي باعىت ۇستەمدىك ەتۋدە؟ بۇل سۇراقتار توڭىرەگىندە بەرىكباي ساعىندىقۇلى دا ءوز پىكىرىن اشىپ ايتتى.

ول دەيزم تۇجىرىمداماسىنىڭ (دۇنيەنىڭ نەگىزىن قۇداي جاراتتى) جاقتاۋشىسى رەتىندە ءوزىنىڭ بارلىق زەرتتەۋلەرىندە يدەاليزمدى ناسيحاتتايدى. ياعني ادامدى اللا جاراتتى، ادامنىڭ الەمدى تانۋداعى باستى قۇرالى – رۋح، رۋحپەن ومىرگە كەلىپ، رۋح ارقىلى دامىپ، قالىپتاسادى، فانيلىك جانە باقيلىق دۇنيەدە دە پەندەنىڭ اجىراماس سەرىگى – رۋح، – دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. ادامنىڭ ءوسىپ، رۋحاني جەتىلۋىندە قورشاعان ورتانىڭ، قوعامنىڭ ىقپالى بەلگىلى دارەجەدە جوعارى. تاريح بەتتەرىن پاراقتاساق، كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قيراعان شاعىندا سىرتقى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جاعدايدى بىلاي قويعاندا، رۋحاني مۇشكىل حالگە تۇسكەنىن بىلەمىز. سول كەزەڭدەگى قۇدايسىزداردىڭ ناسيحاتى بۇگىندە دە بەلەڭ الىپ، ماتەرياليزمنىڭ قاناتىن كەڭگە جايعانى كوپ جاعدايدا كورىنىپ-اق ءجۇر. قازىرگى قوعامنىڭ وعاش ءھام كەمشىن تۇستارى: ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى توناۋ، ءوز اناسىن نەمەسە بالاسىن باۋىزداۋ جاعدايى، جاڭا تۋىلعان نارەستەلەردىڭ قوقىستان تابىلۋى، مۇسىلمان قاۋىمنىڭ يت نەمەسە جىلانداردى جەۋ ماسەلەسىن ايتپاعاندا، ادامجەگىشتەردىڭ پايدا بولۋى، قىزتەكە ەرلەر مەن ەركەكشورا قىزدارىمىز كوبەيىپ، ەركەك پەن ەركەكتىڭ نەمەسە ايەل مەن ايەلدىڭ ءبىر-بىرىنە عاشىق بولىپ، ۇيلەنۋى، 6-7 جاسار تيتىمدەي بۇلدىرشىندەردىڭ زورلىق-زومبىلىقتىڭ استىندا قالۋى ت.ت. ماتەرياليزم بيلەگەن زاماننىڭ ايقىن كورىنىسى. قۇدايدى جوققا شىعارۋشىلاردىڭ جولى بولعان زامان. عالىم بۇگىنگى قوعامنىڭ شەگىرتكەدەي قاپتاعان مۇنداي ماسەلەلەردىڭ شىرماۋىنان قۇتىلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر جولى – يسلام دەپ توپشىلايدى. اللانىڭ بار ەكەندىگىن ۇمىتپاۋ، اللانى مويىنداپ، وعان شاك كەلتىرمەۋ، عيبادات ەتۋ – ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمى. ال بۇل شەشىمدەر تۋرالى ايتىلاتىن نەگىزگى ورىن – وتباسى. «ءار وتباسى – ءبىر مەشىت»، – دەيدى اعامىز. تاربيەنىڭ باستاۋى – وتباسى – وشاق قاسىندا.

عالىم-اقساقالدىڭ عيبراتلى 80 جىلدىق عۇمىرىندا شىقپاعان شىڭى، باعىندىرماعان بيىگى، جەتپەگەن جەتىستىگى جوق شىعار، ءسىرا. گۋمانيتاريانىڭ قاي سالاسىندا دا قالام تەربەپ، قالامىنىڭ قارىمدى، ساناسىنىڭ سان قىرلى ەكەندىگىن دالەلدەگەن ۇلت ۇلىعى ءومىرىن عىلىممەن ءورىپ، ءدۇنياۋي ماسەلەلەردىڭ، عىلىمي پايىمداۋلار مەن قورىتىندىلار جاساۋ بارىسىندا جولىققان قانداي دا ءبىر كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن ماتەماتيكالىق فورمۋلالارمەن تارقاتىپ وتىردى.

وتباسىندا الىپ بايتەرەكتىڭ ءدىڭىن اتا-اناعا تەڭەسەك، اتا-انادان تاراعان ءۇرىم-بۇتاق سول بايتەرەكتىڭ جاپىراقتارى مەن بۇتاقتارى ىسپەتتى. ال عىلىمداعى بايتەرەكتىڭ دىڭگەگى ۇستاز دا، ۇستازدان تاراعان شاكىرتتەر بايتەرەكتى ماڭگى جاسارتىپ، كوركىنە كورىك، سالتاناتىنا ءسان بەرەتىن بۇتاعى، جاپىراعى ءتارىزدى. بەرىكباي ساعىندىقۇلى – بۇل ەكى ءتۇرلى ميسسيانىڭ ەكەۋىن دە ءساتتى ورىنداعان، ءالى دە ورىنداپ كەلە جاتقان الىپ بايتەرەك. ونىڭ پەرزەنتتەرى مەن شاكىرتتەرى كۇنى بۇگىن ءبىر-ءبىر عالىم، ۇلتىن سۇيگەن، ۇلتى سۇيگەن ابزال ازامات. قازاقتىڭ ماڭدايىنا جارقىراپ بىتكەن جارىق جۇلدىزى، جاراتۋشى حاقتىڭ سۇيىكتى پەندەسى، عالىمنىڭ ءوزى ايتقان اللانىڭ مۇعجيزالارى مەن قۇدىرەت، كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى – بەرىكباي ساعىندىقۇلى عالامنىڭ عالامات سىرلارىن حالىققا ماعلۇم ەتە كەلە، ءوزىنىڭ دە عاجايىپ قىرلارىنا قانىق قىلدى.

ونىڭ ادامزات پەن عالامزات جايلى تولعانىستارى مەن تۇجىرىمدارىنان «ءححى عاسىر فيلوسوفى» دەپ اتاۋىمىزعا ابدەن بولادى. بۇگىندە مەرەيلى جاستى ەنشىلەگەن ەڭسەلى تۇلعاعا اسقاق ابىروي، عىلىمنىڭ ماشاقاتى مول، اۋىر جولىندا زەردەلى زەرتتەۋلەرمەن ورنەكتەلگەن ونەگەلى ءومىر تىلەيمىز.

 

ساعيرا ودانوۆا،

ف.ع.ك.،قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور،

 جۇلدىزاي ابدۋماناپوۆا,

ماگيستر-وقىتۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار