23 مامىر, 15:54 198 0 جاڭالىقتار احمەت ومىرزاق

بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى – مەملەكەت بايلىعى

ءححى عاسىردا جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ، ونى وندىرۋگە تالاپ كۇشەيگەنى بەلگىلى. بالامالى ەنەرگيانى ءوندىرۋ ءداستۇرلى قازبا كوزدەرىنەن (كومىر، مۇناي، گاز) وندىرۋدەن وزگەشە. بالامالى ەنەرگيا كۇننەن، جەلدەن ت.ب. ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى الىنادى.

بۇل جونىندە قازاقستاننىڭ ءوز ۇستانىمى بار. استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى بالامالى، «تازا» ەنەرگيا سالاسىنداعى دامۋدى كورسەتىپ بەردى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. وندا ەلباسى «بۇگىندە الەم بويىنشا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تورتتەن ءبىرى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە تيەسىلى. بولجام بويىنشا، 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 80 پروتسەنتكە جەتەدى. ءبىز 2030 جىلعا قاراي قازاقستانداعى بالامالى ەنەرگيا ۇلەسىن 30 پروتسەنتكە جەتكىزۋ مىندەتىن قويدىق» دەگەن ەدى.

جالپى ەنەرگيا قورلارىن ۇنەمدەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر، ويتكەنى الەمنىڭ ونەركاسىبى دامىعان مەملەكەتتەرىندە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلعان. سەبەبى، كومىر جانە كومىرسۋتەگىن پايدالانۋ ارقىلى ەنەرگيا وندىرەتىن جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارى ەكولوگيانىڭ بۇلىنۋىنە اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى بەلگىلى. وسىنى ەسەپكە العان ەلدەر ەكولوگيالىق پروبلەمالار تۋدىرمايتىن، قايتا قالپىنا كەلەتىن (كۇن، جەل ەنەرگياسى، ت.ب.) ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.

الەمدەگى وسى ۇدەرىستىڭ تيىمدىلىگىن ەرتە بايقاپ، ونى قازاقستان جاعدايىندا قولدانۋدى كوزدەگەن ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «ءبىز ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا، كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز»،– دەگەن ەدى. بۇگىندە بۇل تاراپتا ەلىمىزدە ىستەلىپ جاتقان ىستەر ءوز ناتيجەسىن كورسەتە باستادى.

قازاقستاندا ءداستۇرلى ەمەس قايتا وڭدەلەتىن ەنەرگي كوزدەرىنىڭ (جەل ەنەرگياسى، كۇن ەنەرگياسى، بيووتىن، ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى، جىلۋ ەنەرگەتيكاسى، سۋ ەنەرگەتيكاسى) بارلىعى تابىلادى. تەك سولاردى ورىنىمەن ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك، ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك مول.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە الەم بويىنشا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنا بالاما سانالىپ، بيووتىن، جەل جانە كۇن قىزۋىنان الىناتىن ەنەرگيا بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 2 پايىزىن عانا جەتەدى ەكەن. سوندىقتان بۇل سالانى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتقان قازاقستان ەنەرگەتيكاسى ماماندارىنىڭ جۇمىسى بولاشاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەڭبەك دەۋگە بولادى.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە كۇن، سۋ جانە جەل ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى 72 نىسان جىلىنا 1,3 ملرد كۆت/ساعاتتىق ەنەرگيا وندىرگەن كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبى، قازاقستاندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ الەۋەتى جوعارى. ساراپشىلار قازاقستاندا جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى – جىلىنا 920 كۆت/ساعات، سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى - 620 كۆت/ساعات، كۇن ەنەرگياسىنىڭ الەۋەتى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە 2500-3000 كۆت/ساعاتتى قۇرايتىنىن ايتادى. وسىنى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى، ەلىمىزدەگى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ كولەمى سوڭعى 10 جىلدا 8 ەسە ءوسىپتى. ەنەرگيا ءوندىرۋ جونىندەگى كەيبىر كورسەتكىشتەر بول سالادا دامۋدىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ماسەلەن، 2009 جىلى 140 كۆت/ساعاتتىق 8 سۋ ەلەكتر ستانتسياسى بولسا، 2019 جىلى كەلىپ، ونىڭ جالپى مولشەرى 680 مگۆت قۋاتى بار نىسانعا جەتكەنى بەلگىلى بولدى.  سوڭعى 10 جىلدا كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ الەۋەتى سۋ ەلەكتر ستانتسيالارىنان باسىم تۇسكەن. مىسالى، بۇگىنگى تاڭدا ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىندا كۇن، سۋ جانە جەل ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى 72 نىسان جىلىنا 1,3 ملرد كۆت/ساعاتتىق ەنەرگيانى وندىرگەن كورىنەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە مۇمكىن بولعان جاعدايدىڭ بارىندە بالامالى ەنەرگيانى پايدالانۋ ءۇشىن ارناي نىساندار سالۋ ءىسى قاتتى قارقىن الىپ كەلەدى. ماسەلەن، نۇر-سۇلتان قالاسىندا دا وسىعان قاتىستى قولعا الىنعان جۇمىستار جاقسى ناتيجە كورسەتۋدە. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى باس قالاداعى 23 نىساندا ورنالاسقان. قازىر ولار قالا بويىنشا جالپى 700-دەن استام كيلوۆاتت/ساعات ەنەرگيا بەرىپ كەلەدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنا ارنالعان شىعىندى جىلىنا 20 ميلليون استام تەڭگەگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل نىساندار پايداسى كوپ. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيامەن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلى دالا جانە تۇرار رىسقۇلوۆ كوشەلەرى، بىرنەشە ساياباق پەن گۇل باعى، سورعى ستانتسيالارى، اۆتوبۋس ايالدامالارى، ەكوجاتاقتار جانە گادجەتتەردى قۋاتتاۋ ورىندارىن قامتاماسىز ەتۋ الداعى كۇندەردە جۇزەگە اسپاقشى.

سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدەگى ەنەرگيا كوزدەرى ارقىلى وندىرۋگە بولاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ رەسۋرستارى ەسەپتەلىپ، ونى ءوندىرۋ مەن پايدالانۋعا بايلانىستى جوبالار ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ورايدا ارنايى ماماندار قازاقستانداعى تەوريالىق جەل الەۋەتىنىڭ – جىلىنا 1820 ملرد كۆت ساعات،، گيدرو­ەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتىنىڭ – جىلىنا 30 ملرد كۆت ساعات، كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتىنىڭ – جىلىنا 2,5 ملرد كۆت ەكەنىن ەسەپتەپ شىعارعان.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، قازاقستان ءداستۇرلى دە، بالامالى دا ەنەرگيا كوزدەرىنە باي ەلدەردىڭ ءبىرى. تەك سونى ءتيىمدى جوبالار ارقىلى ءوندىرىپ، ەل يگىلىگىنە جاراتساق، مەملەكەت بايلىعى حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز.

 

ا.جۇماعاليۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار