23 مامىر, 14:12 312 0 دەنساۋلىق دينارا مىڭجاسارقىزى

انا مەن بالا ءولىمى: الدىن الۋ مۇمكىن بە؟

ومىرگە كەلگەن سوڭ، ۇرپاق اكەلۋ پارىز. الايدا، قازىر جارىق دۇنيەگە دەنى ساۋ بالا اكەلۋ دە وڭاي ەمەس. ماماندار ونىڭ سەبەبىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ باققانمەن، ءبىر وكىنىشتىسى، كەيدە نارەستەسىمەن قاۋىشۋعا ساناۋلى ءسات قالعاندا ومىرمەن قوش ايتىسىپ كەتەتىن انا مەن بالا ءولىمى قۇپيا كۇيدە ساقتالادى. بۇل قاتەلىك دارىگەردىڭ سالعىرتتىعىنان ورىن الدى ما، الدە باياعى «كورەر جارىعى جوق ەكەن» نەمەسە «ءدام-تۇزى تاۋسىلعان شىعار» دەگەن تاۋبەشىل تامسىلگە جاتقىزا سالامىز با؟ كوبىنەسە شىندىقتىڭ شىمىلدىعى تولىعىمەن اشىلمايدى.

ستاتيستيكا كوميتەتى ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەلىمىزدە بىلتىر جارتى جىلدىڭ ىشىندە 1 900-گە جۋىق نارەستە ءولىمى تىركەلگەن. ياعني، 2018 جىلى قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 1 جاسقا دەيىنگى 1 898 نارەستە ءولىمى ەسەپكە الىنعان. بۇل كورسەتكىش 2017 جىلعى قاڭتار-شىلدەمەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا جوعارى. ءولىم-ءجىتىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى – پەريناتالدىق كەزەڭدە پايدا بولاتىن جاعدايلار. بۇل سەبەپتەن 957 نارەستە قايتىس بولىپ، 1 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى جالپى ءولىم سانىنىڭ 50,4 پايىزىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار، تۋا بىتكەن اۋىتقۋلاردان – 368 (19,4 پايىز), تىنىس ورگاندارى اۋرۋلارىنان – 132 (7 پايىز), ينفەكتسيالىق جانە پارازيتار اۋرۋلاردان – 99 (5,2 پايىز) جانە جازاتايىم جاعدايدان، ۋلانۋدان جانە جاراقاتتان 82 (4,3 پايىز) نارەستە شەتىنەپ كەتكەن.

ال ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا انا ءولىم-ءجىتىمىنىڭ كورسەتكىشى 15,1-ءدى قۇرادى، بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە (33) قاراعاندا 2 ەسە تومەن جانە شىعىس ازيا ەلدەرىنە (27) 1,7 ەسە تومەن، بىراق دامىعان ەۋروپالىق ەلدەرگە (12) قاراعاندا 1,2 ەسە جوعارى.

الايدا، «انا مەن بالا» ءىى حالىقارالىق عىلىمي ءبىلىم بەرۋ فورۋمىندا ءسوز العان دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى كامالجان نادىروۆتىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى 10 جىلدا انا ءولىمى 2,6 پايىزعا، ال بالا ءولىمى 2,3 پايىزعا ازايعان. «وكىنىشكە قاراي، بىلتىر انا ءولىمى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە كوبەيدى. وعان بىرقاتار سەبەپ بار. ەڭ باستىسى، جۇكتىلىك كەزىندە تىركەۋگە كەش تۇرۋ،  قان كەتۋ، ت.ب. كەيدە انالاردىڭ ءوزى دەنساۋلىعىنا سالعىرت قارايدى. سوندىقتان دەر كەزىندە تىركەۋگە تۇرۋ كوپ ماسەلەنىڭ الدىن الادى» دەگەندى ايتتى.  فورۋم جۇمىسىنا قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن، سونداي-اق، رەسەي، ۋكراينا، بەلارۋس، فينليانديا، نيدەرلاندى، شۆەيتساريا، اقش جانە سلوۆاكيا ەلدەرىنەن 500-دەن استام جەتەكشى ماماندار قاتىستى. ولار وتباسى نەگىزى رەتىندە ايەل دەنساۋلىعىن ساقتاۋ تۋرالى ۇلتتىق يدەيانى قالىپتاستىرۋ، مەملەكەتتىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتتى. بۇل تۇرعىدا حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىنىڭ (بالالار، جاسوسپىرىمدەر، بالا تۋعا قابىلەتتى ايەلدەر) دەنساۋلىق جاعدايىن باقىلاۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسىن ەنگىزۋدى ءسوز ەتتى.

ماسەلەن، قر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن 2020 جىلعا قاراي انا ءولىمىن 100 مىڭ ءتىرى تۋىلعاندارعا شاققاندا 11,2-گە دەيىن ازايتۋ; نارەستەلەر ءولىمىن 1000 ءتىرى تۋىلعاندارعا شاققاندا 9,1-گە دەيىن تومەندەتۋ ماسەلەسى وزەكتى. بۇل تۇرعىدا اكۋشەرلىك، گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دينارا مىرزاحمەتوۆا: «ينديكاتورلاردىڭ بەلگىلەنگەن دەڭگەيلەرىنە قول جەتكىزۋدى العاشقى مەديتسينالىق-سانيتاريالىق كومەك كورسەتۋ دەڭگەيىندە 759 ايەلدەر كونسۋلتاتسياسى جانە 247 بوساندىرۋ مەكەمەلەرى – 64 ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانا، 50 پەرزەنتحانالار، 33 پەريناتالدىق ورتالىقتار، ەكى عىلىمي ورتالىقتار – قر دسم اكۋشەريا، گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا عىلىمي ورتالىعى، انا مەن بالانى قورعاۋ ۇلتتىق ورتالىعى جانە 9 مەديتسينالىق جوو-نىڭ 11 كافەدراسىنان تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بوساندىرۋ قىزمەتى جۇزەگە اسىرادى» دەيدى.

جۇكتى ايەلدەر دەرەگى بويىنشا، 2018 جىلى 398 224 ايەل ەسەپكە الىنعان. 2007 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەت تولىعىمەن قارجىلاندىراتىن نەوناتالدىق (نس) جانە پرەناتالدىق گەنەتيكالىق (پس) سكرينينگتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. باعدارلاما ەنگەن 10 جىل ىشىندە 2 ملن-نان استام جۇكتى ايەل مەن 2,5 ملن نارەستە تىركەلدى. سونىمەن، انا مەن بالا ءولىمىن تومەندەتۋ ءۇشىن بيىل بىرقاتار جوبا قاراستىرىلعان.

ءبىرىنشى، ينفراقۇرىلىم مەن جاراقتاندىرۋدى دامىتۋ بويىنشا مەديتسينالىق ۇيىمداردى مەديتسينالىق تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ; ستاتسيونارلاردىڭ قابىلداۋ بولىمشەلەرىندە ترياج جۇيەسىن ەنگىزۋ; جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى قورعاۋ جونىندەگى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى جاقسارتۋ ءۇشىن جاستار دەنساۋلىق ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ; ءاربىر وڭىردە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ءۇشىن كەمىندە 1 سيمۋلياتسيالىق ورتالىق قۇرۋ.

ەكىنشى، كادرلىق الەۋەتتى جانە قۇزىرەتتىلىكتى دامىتۋ بويىنشا – اۋىلدىق جەرلەردە جاس دارىگەرلەردى الەۋمەتتىك قولداۋمەن قامتاماسىز ەتۋ; اكۋشەر-گينەكولوگتار مەن انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگتاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ ايماق ەكونوميكاسى بويىنشا ورتاشا جالاقىعا اراقاتىناسىن 1,5-كە دەيىن جەتكىزۋ.

ءۇشىنشى، مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتيىمدى پەريناتالدىق تەحنولوگيالاردىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ; ءاربىر وبلىستا ۋرگەنتتىك رەجيمدە اكۋشەرلىك پراكتيكادا قيىن جاعدايلاردا كلينيكالىق كومەك كورسەتۋ جونىندەگى تاۋلىك بويعى ءموبيلدى توپ قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ.

وسىدان ءبىرتالاي جىل بۇرىن الماتىداعى №5 پەرزەنتحانا ۇيىندە جاس انا ومىرگە ساپ-ساۋ كەلگەن نارەستەسىنەن كوز جازىپ قالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جايلى وتكەن جۇكتىلىك كەزىندە ەشقانداي كىنارات تاعىلماعان. «بوساندىرۋ كەزىندە بالاعا زاقىم كەلگەن. بىراق اكۋشەر سالعىرتتىعىن مويىنداۋدان باس تارتتى» دەگەن انا سوتقا دا بەرگەنمەن، ادىلدىك تابا المادى. بۇدان كەيىن جۇرتتىڭ دارىگەرلەرگە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىپ، اق حالاتقا جاعىلعان كۇيە ازايماسى انىق.

دينارا مىڭجاسارقىزى  

سوڭعى جاڭالىقتار