23 مامىر 2019, 13:27 1190 0 ساياسات اسەل انۋاربەك

قوسشى قولىن بىلعاسا، باسشىنىڭ باسى يىلە مە نەمەسە ۆيتسە-مينيسترلەر كىمدەر؟

تاياۋدا قر پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى كەڭەستە: «ەشكىم دە زاڭنان بيىك ەمەس. قول استىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جەمقورلىققا قاتىسى بولسا، ورتالىقتا دا، وڭىرلەردە دە ءبىرىنشى باسشىلار تىكەلەي جاۋاپ بەرەدى»، – دەدى. ياعني قوسشىسى قولىن بىلعاسا،باسشىسى باسىمەن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس.

جالپى بيىل ەلىمىزدە ساياسي وزگەرىستەر كوپ بولعانى بەلگىلى. جىل باسىندا ەلباسى ۇكىمەتتى وتستاۆكاعا جىبەرىپ، مينيسترلەر كابينەتىن قايتا جاساقتادى. البەتتە، قايتا قۇرىلعان مينيسترلىكتەردەگى وزگە كادرلار دا وزگەرىسسىز قالعان جوق. اسىرەسە، جۇرت نازارى جاڭا كەلگەن ۆيتسە-مينيسترلەرگە اۋدى. سونىمەن، بۇگىنگى مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى كىمدەر؟ جاڭا تاعايىندالعان ۆيتسە-مينيسترلەر مۇنداي جاۋاپتى قىزمەتكە قايدان كەلدى؟

2019 جىلعى 25 اقپاندا قايتا جاساقتالعان 14 مينيسترلىكتىڭ كوپشىلىگىندە بۇرىنعى باسشىلارى ءوز ورىندارىن ساقتاپ قالدى. مينيسترلەر ورىندارىندا قالعانىمەن، ولاردىڭ ورىنباسارلارى اۋىس-تۇيىستەن سىرت قالعان جوق. اۋەلى ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتە ۆيتسە-مينيستر قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعاندارعا توقتالىپ وتەلىك.

ءمينيسترى دە، ۆيتسە-مينيسترلەرى دە وزگەرىسسىز قالعان ۆەدومستۆو – قارجى مينيسترلىگى. ۆەدومستۆو باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ پەن ونىڭ 5 ورىنباسارى دا (رۋسلان بەكەتاەۆ (44 جاستا), تاتيانا ساۆەلەۆا (43 جاستا), بەرىك شولپانقۇلوۆ (43 جاستا), قانات باەدىلوۆ (52 جاستا), رۋسلان ەڭسەباەۆ (38 جاستا) جىلى ورىندارىنان قوزعالمادى. ال ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆتىڭ 3 ورىنباسارى بار. ونىڭ ەكەۋى بۇرىننان وسى قىزمەتتى اتقارىپ كەلە جاتقان ناتاليا پان (40 جاستا) جانە ەلۆيرا ءازىموۆا (46 جاستا). ءۇشىنشى ۆيتسە-مينيستر المات ماداليەۆ بيىل ناۋرىز ايىندا بۇل قىزمەتكە جاڭادان كەلدى. 1986 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن المات قۇرمانعازىۇلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن، سونداي-اق دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى زاڭ مەكتەبىن تامامداعان. ۇكىمەتكە 2010 جىلى نەبارى 24 جاسىندا كەلىپتى. سودان بەرى قر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك مۇلىكتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا دەپارتامەنتىندە باس ساراپشى، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى، باسقارما باسشىسىنان تورەلىكتە ءىس قاراۋعا دەيىن قىزمەت ەتكەن. 2019 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اتالعان مينيسترلىككە قاراستى زاڭناما دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ سايلاندى. ارادا 2 اي وتكەندە 33 جاستاعى المات ماداليەۆ ۆيتسە-مينيستر لاۋازىمىنا كوتەرىلدى.

ەلجان ءبىرتانوۆ تىزگىندەپ وتىرعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءجيى سىنعا ىلىگەتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا بولار، بۇل ۆەدومستۆودا اۋىس-تۇيىستەر ءجيى ورىن الادى. ءبىرتانوۆتىڭ دا 3 ورىنباسارى بار: ءلاززات اقتاەۆا (54 جاستا), قامالجان نادىروۆ (36 جاستا), ولجاس ابىشەۆ (36 جاستا). اتى اتالعان ۆيتسە-مينيسترلەر اراسىنداعى قامالجان نادىروۆ 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن استانا قالالىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ال ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. 2007 جىلدان بەرى مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ازامات 2014 جىلعا دەيىن ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىندا كلينيكالىق ورديناتور، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2014 جىلدان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىندا جۇمىس ىستەدى. 2017-2018 جىلدارى استانا قالاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە بولدى.

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندەگى 3 ۆيتسە-ءمينيستردىڭ (اقتوتى رايىمقۇلوۆا (55 جاستا), ەرلان قوجاعاپانوۆ (51 جاستا), ەلدوس رامازانوۆ (48 جاستا) بىرەۋى جاڭادان تاعايىندالعان. 48 جاستاعى ەلدوس رامازانوۆ بۇعان دەيىن ەكونوميكا سالاسىندا، سپورت سالاسىندا بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارعان. 2019 جىلدىڭ اقپان ايىنان بەرى جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالىپ، مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە جۇمىسقا كىرىستى.

بيىل جاڭادان قۇرىلعان تسيفرلىق دامۋ، قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ تىزگىنى اسقار جۇماعاليەۆتىڭ قولىندا. ونىڭ 5 بىردەي ورىنباسارى بار. ارينە، موينىنا بىرنەشە مىندەتتى قاتار جۇكتەيتىن بۇل ۆەدومستۆودا ۆيتسە-مينيسترلەر سانىنىڭ كوپ بولۋى ورىندى-اق. دەگەنمەن، ورىنباسارلار ءوز مىندەتتەرىن قانداي دەڭگەيدە اتقارادى؟ بۇل جاعى ازىرگە بەيمالىم. سونىمەن تسيفرلىق دامۋ، قورعانىس جانە اەروعارىش ۆيتسە-مينيسترلەرىمەن تانىس بولايىق: تالعات جانجۇمەنوۆ (51 جاستا), مارات نۇرعوجين (62 جاستا), ابىلايحان وسپانوۆ (33 جاستا), دارىن تۇياقوۆ (50 جاستا), اسحات ورازبەك (43 جاستا). ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر تالعات جانجۇمەنوۆ بۇعان دەيىن قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان. ال 62 جاستاعى مارات نۇرعوجين بۇرىنعى قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى رەتىندە اەروعارىش ونەركاسىبى ماسەلەلەرى بويىنشا جەتەكشىلىك ەتۋدى جالعاستىرادى. ابىلايحان وسپانوۆ مينيسترلىك قۇرامىنا جاڭا ەنگەن ورىنباسارلاردىڭ ءبىرى. بۇعان دەيىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى» كە اق باسقارما توراعاسى قىزمەتىندە بولعان. ەندى اتالمىش ۆەدومستۆودا ەلەكتروندىق قىزمەتتەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋى ءتيىس. بۇرىنعى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ۆيتسە-ءمينيسترى بولعان دارىن تۇياقوۆ بۇل ۆەدومستۆودا دا بايلانىس سالاسى بويىنشا جەتەكشىلىك ەتەدى. ال اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى اسحات ورازبەك بۇعان دەيىن «قر بلوكچەين مەن كريپتوتەحنولوگيالاردى دامىتۋ قاۋىمداستىعى» كەۇ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان.

ۆيتسە-مينيسترلەرى جەمقورلىقپەن «تانىلعان» مينيسترلىك

ۆيتسە-مينيسترلەرى ۇنەمى داۋعا ىلىگەتىن ءبىر مينيسترلىك بار ەل ۇكىمەتىندە. ول – ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى. وتكەن 2018 جىل ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترلەرىنىڭ جەمقورلىق ارەكەتتەرىمەن ەستە قالدى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ءتىپتى، بىلتىر بوزىمباەۆتىڭ ورىنباسارلارى پارا الۋدان سايىسقا تۇسكەندەي اسەر قالدىردى. ماسەلەن، ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى عاني سادىبەكوۆ ششۋچينسك-بۋراباي دەمالىس ورنىنداعى كولدەردى تازارتۋعا بولىنگەن بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ءىرى كولەمدە جىمقىرعانى ءۇشىن ۇستالدى. جانە ول مۇنداي قىلمىسقا جالعىز ءوزى بارماعان. مينيسترلىككە قاراستى دەپارتامەنت باسشىسىمەن سىبايلاسا وتىرىپ ارام ويلارىن جۇزەگە اسىرعان. ال تاعى ءبىر ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى باقىتجان جاقساليەۆ تە بۋرابايداعى كولدى تازارتۋ جۇمىستارى كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىققا بارىپ، قازىناعا قىرۋار شىعىن كەلتىردى. قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، ۇيقاماققا الىنعان جاقساليەۆتىڭ ورنىن باسقان اناتولي شكارۋپا دا ءبىر اي ۋاقىت وتپەستەن اقشا جىمقىردى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن بولاتىن. كۇنى كەشە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قولاستىنداعىلارىنىڭ جەمقورلىققا قاتىسى بولسا، ءبىرىنشى باسشىلار جاۋاپ بەرەتىنىن ايتقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ءسوزى ەنەرگەتيكا مينيسترىنە دە ساباق بولۋى ءتيىس.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە قاتىستى ءجيى قوزعالاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – بەنزين تاپشىلىعى. بۇل تۇيتكىل جىل سايىن جۇرتتى ابىگەرگە سالعانىمەن، ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقان مينيسترلىكتى بايقامادىق. ءتىپتى، 2017 جىلى بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ بەنزين تاپشىلىعىن تۋدىرعان ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆتى قىزمەتىنەن الىپ تاستاۋ تۋرالى بۇيرىق تا بەرگەن ەدى. ءبىر قىزىعى، سول ماعاۋوۆ ۇكىمەت قايتا جاساقتالعاننان كەيىن بۇرىنعى لاۋازىمىنا قايتا يە بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە قر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 47 جاستاعى اسەت ماعاۋوۆ ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. ال 2 جىل بۇرىن قىزمەتىمەن قوشتاستىرعان بەنزين تاپشىلىعىن بيىل ۆيتسە-مينيستر قالاي شەشەدى ەكەن؟ مۇنى ۋاقىت ەنشىسىنە تاپسىرعاننان وزگە شارا جوق.

جاڭا ورىنباسارلار سىننان سۇرىنبەي وتە الا ما؟

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى. جۇرت ءجيى سىنعا الاتىن دا، كومەك سۇرايتىن دا، قارسىلىق كورسەتەتىن دە وسى ۆەدومستۆو. نەگە؟ ويتكەنى قاراپايىم حالىق ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەرگە وسى مينيسترلىك جاۋاپتى. ءتىپتى، بيىل ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە دە وسى مينيسترلىكتە تۋىنداعان ماسەلە (كوپبالالى انالاردىڭ تۇيتكىلدەرى) سەبەپ بولدى دەپ جۇرگەندەر كوپ. سوندىقتان بۇل مينيسترلىك تىزگىنى حالىققا جاقىن بەردىبەك ساپارباەۆقا تاپسىرىلدى. دەگەنمەن، مينيستر ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرازى بۇرىنعى ورىندارىن ساقتاپ قالدى. ماسەلەن، 51 جاستاعى سۆەتلانا جاقىپوۆا كوپبالالى انالار ماسەلەسى كوتەرىلگەندە جۇرتتىڭ ابدەن اشۋىن تۋعىزسا دا، ۆيتسە-مينيستر لاۋازىمىنان ايرىلعان جوق. بۇل مينيسترلىككە جاڭادان كەلگەندەردىڭ ءبىرى – ەرجان جىلقىباەۆ. 1982 جىلى تۋعان ازامات بۇعان دەيىن الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان. ال بيىلعى ناۋرىزدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. ارادا ءبىر اي وتكەندە جىلقىباەۆ بەردىبەك ماشبەكۇلىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە بەكىتىلدى. 2003 جىلدان بەرى قىزمەتكە ارالاسقان ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ءارتۇرلى كەزەڭدەردە اكىمدىكتەر مەن مينيسترلىكتەردە لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارعان. ال جاڭا قىزمەتتە قانداي وڭ ىستەرىمەن كوزگە تۇسەرى الداعى ۋاقىتتا بەلگىلى بولماق. 42 جاستاعى اقمادي سارباسوۆ تا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى لاۋازىمىنا جاڭادان تاعايىندالدى. سارباسوۆ 2005 جىلدان بەرى اتالعان مينيسترلىكتە ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلگەن. سوندىقتان ونى ورتا جولدان قوسىلعان كادرلار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولماس.

«بىلەتىنى ءبىر توعىز، بىلمەيتىنى توقسان توعىز»

ال ىشكى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارلارىنىڭ دا ءبىرازى جاڭادان تاعايىندالعاندار. بىراق ولاردىڭ ءبارى قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا تالاي جىلداردان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اسكەري ازاماتتار. سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلىگىندەگى جاعداي دا وسىنداي. الايدا ىشكى ىستەر ۆيتسە-مينيسترلەرى سىن ساداعىنا ءجيى ىلىنەتىندەردىڭ قاتارىنان ەكەنىن ايتا كەتەيىك.

مىسالى، وتكەن جىلى بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ سول كەزدەگى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆكە ۇرسىپ تاستاعان بولاتىن. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ تاسقىنىمەن كۇرەس تاقىرىبىنا قاتىستى قويىلعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ساۋالىنا ناقتى جاۋاپ بەرە الماعان ۆيتسە-مينيستر ول ساۋالدىڭ ءوز بايانداماسىندا جازىلماعانىن ايتىپ، ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ابدەن اشۋىن تۋعىزعان ەدى.

جاسىراتىنى جوق، بيلىك باسىندا قولىنا دايىن باياندامانى الىپ، جازىلعان ەسەپتى سۋدىراتىپ وقىپ بەرەتىن قىزمەتكەرلەر جەتكىلىكتى. ال ەسەپتەن تىس سۇراق قويا قالسا، نەنىڭ نە ەكەنىن ايىرا المايتىنداردى دا تەلەارنالار ارقىلى تالاي كورگەن بولارسىزدار. اسىرەسە، دەپۋتاتتاردىڭ سان قيلى سۇراقتارىنان سۇرىنگەن ۇكىمەت مۇشەلەرى كوپ-اق. تالاي جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۆيتسە-مينيسترلەر مۇنداي جاۋاپسىزدىققا بوي الدىرىپ جاتقاندا، جاڭا كەلگەن جاس كادرلاردان نە كۇتۋگە بولادى؟ ارينە، جاڭا كادرلارمەن بىرگە جاڭا تىنىس، جاڭا باستامالار كەلەر دەپ ءۇمىت ارتاتىندار بارشىلىق. بىراق سول ءۇمىتتى اقتايتىنىنا كۇمانمەن قارايتىنداردىڭ قاراسى ودان دا قالىڭ.

ءوز جۇمىسىن جەتە بىلمەيتىن ماماندار قاي سالادا دا بار. بىراق ۇكىمەت قۇرامىندا مۇنداي كادرلاردى ۇستاپ وتىرۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ ەستەرىڭىزدە بولسا، وسىدان 3 جىل بۇرىن دەپۋتات، گەنەرال باقىتجان ەرتاەۆ سول كەزدەگى قورعانىس جانە اەروعارىش مينيسترلىگىن قاتاڭ سىنعا العان ەدى. «مەن مينيسترلىكتە ازاماتتىق ۆيتسە-مينيسترلەر وتىرماۋى قاجەت دەپ جاتقان جوقپىن. ءيا، ولار – جاس جىگىتتەر، قۇپتايمىن. وسى سالانى العا قاراي سۇيرەسىن. وعان داۋ جوق. ...قورعانىس جانە اەروعارىش مينيسترلىگىندە بولدىم. بىراق ول جەردە اسكەري ادام جوق. ەكى ۆيتسە-مينيستر وتىر، ەكەۋى  دە اسكەري ادام ەمەس. بۇل نە ماسقارا؟! بۇلاي بولماۋى كەرەك. مينيسترلىكتە تىم بولماعاندا ءبىر ۆيتسە-مينيستر اسكەري ادام بولعانى مىندەتتى.  الگى ەكى ۆيتسە-مينيستر تانك پەن بتر-ءدى اجىراتا  دا المايدى»، – دەگەن بولاتىن باقىتجان ەرتاەۆ. ونىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. بۇگىندە جۇمىسىنىڭ ءمانى مەن ماقساتىن جەتە تۇسىنە بەرمەيتىن كادرلار مينيسترلىكتەردە جەتىپ ارتىلادى. بارىنە بىردەي كۇيە جاعۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن، ءار مينيسترلىكتەن سونداي ءبىر ماماننىڭ تابىلاتىنى انىق. ءبىزدىڭ ەلدە مينيسترلىكتە قىزمەت ەتەتىندەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدە ءبىلىم الىپ كەلگەن، ەكونوميكا سالاسىندا جەتىستىككە جەتكەن، باسقارۋ قابىلەتى بار ازماتتار. بىراق كەي مينيسترلىكتەرگە مۇنداي «قاسيەتتەردىڭ» قاجەتى شامالى-اق. كەيدە «ەلدەگى كەي شارۋانىڭ شايقالىپ تۇرعانى بيلىكتەگى وسىنداي «بىلەتىنى ءبىر توعىز، بىلمەيتىنى توقسان توعىز» مامانداردىڭ كەسىرىنەن بە؟» دەپ تە ويلايسىڭ.

جوعارىدا اتالعان ۆيتسە-مينيسترلەردىڭ كوبىنىڭ ەڭبەك جولىنا قاراساڭ، ءبارى بىردەي جاستايىنان باسشىلىق قىزمەتتە بولعان. ەڭبەك جولىن قاراپايىم جۇمىستان باستاعاندار ساناۋلى-اق. ارينە، باسقارا ءبىلۋ دە – ونەر. الايدا جۇمىستىڭ اۋىرىن، ەڭبەكتىڭ زەينەتىن كورمەگەن جاندار قاراپايىم حالىقتىڭ بازىناسىن تىڭداپ، جاعدايىن ۇعىنا الار ما ەكەن؟ قالاي دەسەك تە، بيىل ۇكىمەت قايتا جاساقتالىپ، مينيسترلىكتەر قۇرامى جاس ءارى جاڭا كادرلارمەن تولىقتى. تەك سول مامانداردىڭ جۇمىسى ەل دامۋىنا ىقپال ەتسە يگى.

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار