23 مامىر, 12:44 658 0 كولىك دينارا مىڭجاسارقىزى

بيلەتتىڭ «جىرى» بىتپەي، جولاۋشىنىڭ مۇڭى بىتپەس

ادەتتە جاز ماۋسىمى تاياسا، بيلەت ىزدەپ، سابىلىپ جۇرگەندەردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. ال مەرەكە كۇندەرى جۇرت تەمىرجول كاسسالارىنان «بيلەت بار ما؟» دەپ تە سۇرامايدى. سەبەبى، ەستيتىن جاۋاپ بىرەۋ – «بيلەت جوق». ءتىپتى، تۋرا سول كۇنى ەمەس، بىرەر اپتا بۇرىن ىزدەسە دە، ەمگە تاپپايدى. سوندا جاز مەزگىلىندە كوبەيىپ جاتقان پويىز بەن ۆاگون سانىنىڭ نە پايداسى بار؟

ءبىر قىزىعى، تەمىرجول ۆوكزالىنا باس سۇقساڭ، «قايدا جول جۇرەسىز؟ بيلەت كەرەك پە؟» دەگەن الىپساتارلار جانىڭنان تابىلا كەتەدى. ول ول ما، قانشا بيلەت كەرەك دەسەڭ دە، تاۋىپ بەرۋگە ءازىر. ال باعاسىن سۇراساڭىز، ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارادى. ۇستەمە باعامەن بيلەت ساتاتىنداردىڭ جولىن كەس-كەستەيتىن امال قاراستىرامىز دەگەلى قاشان؟ الايدا، قانداي ءىس-شارا قولدانىلىپ جاتقانىن قايدام، الىپساتارلاردىڭ تايراڭداعانى – سول تايراڭداۋ.

تاياۋدا سەمەي قالاسىندا تۇراتىن تۋىستارىمىز جول اپاتىنا ءتۇسىپ، قايعىلى جاعدايعا تاپ بولدى. ءبىز دە دەرەۋ بيلەت ىزدەپ، تەمىرجول كاسساسىنا اسىقتىق. بيلەت جوق. ايتەۋىر ەرتەسىنە وتىرىپ باراتىن ۆاگونعا بيلەت تابىلدى. وندا دا باعاسى ارزان ەمەس. 5 مىڭ تەڭگە. ال 23 ساعات ءبىر ورىندا قاقيىپ وتىرۋدى ەلەستەتە بەرىڭىز. بىلۋىمىزشە، كەڭەستىك كەزەڭنەن بەرى كەنەتتەن بولاتىن جاعدايلاردى ەسكەرىپ، قوسىمشا بيلەت قورى ساقتالعان ەكەن. ءوزى دە قايعى جۇتقان ادامعا بيلەت ىزدەپ، شارق ۇرۋ دا وڭاي ەمەس. وسى ءۇردىس قازىر نەگە جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلماعان؟

بۇگىندە بارلىق تەمىرجول بيلەتىن ساتاتىن كاسسالار، سايتتار مەن تەرمينالدار «اسۋ-ەكسپرەسس» جۇيەسىنە قوسىلعان. بۇل رەسەيلىك سەرۆيس (باعدارلاما كەڭەس وداعى كەزىندە جاسالعان) ارقىلى كەڭەس كەڭىستىگىندەگى  ەلدەردە بيلەت الۋ-ساتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بيلەتتى قايتارعان كەزدە بوس ورىنعا «اسۋ-ەكسپرەسس» جۇيەسىمەن بيلەت ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ال الىپساتارلار وسى ۇرىمتال ءساتتى ءتيىمدى پايدالانادى. ولار الدىن الا ءبىر توپقا نەمەسە جولاۋشىعا بيلەت ساتىپ الادى. «جاردەمشىلەر» ۆوكزالدا كليەنتتەر ىزدەپ، ولارمەن باعاسىن ء(تيىستى باعادان جوعارىعا) كەلىسەدى. ءسويتىپ، الدىن الا ساتىپ العان بيلەتىن قايتارىپ، بيلەت ناقتى جولاۋشىعا رەسىمدەلەدى. ول ءۇشىن ەكى كاسسير ىمىرالاسادى. ءبىرىنشىسى، بيلەتتى قايتارعان بويدا ەكىنشى كاسسير قاعىپ الىپ، بوساعان ورىنعا جاڭا جولاۋشىنى رەسىمدەيدى. مۇنى بارلىق كاسسادا جاساۋعا بولادى. كوپتەگەن ادامدار بارلىق تەمىرجول كاسسالارى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق قاراماعىندا دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان دەيىن «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا 4,5 مىڭ تەمىرجول كاسساسى بار. ولاردىڭ تەك 208-ءى عانا «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق قاراماعىندا. ماسەلەن، استانا-1 ۆوكزالىنداعى 29 كاسسانىڭ 7-ەۋى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق قاراۋىندا بولسا، قالعان 22-ءسى جەكە كومپانيالاردىڭ مەنشىگىندە. جولاۋشىلار اگەنتى بولىپ قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن تەمىرجول بيلەتىن ساتۋعا كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا قاراپايىم تالاپتاردى ورىنداسا جەتكىلىكتى. مۇنداي جولاۋشىلار اگەنتتىكتەرى (جولاۋشىلار تاسىمالى» اق، «تۇركسىب-استانا» جشس، «جولاۋشىلار تاسىمالى» «تۇران ەكسپرەسس» جشس، «مارال نۇر» جشس، «ارلان ترانس» جشس، «سۇڭقار-1» جشس، «Nomads» جشس) تاسىمالداۋشى كومپانيالارمەن ولاردىڭ بيلەتىن ۆوكزال اۋماعىنداعى ءوز كاسسالارى ارقىلى نەمەسە ۆوكزال اۋماعىنان تىس جەردە سايت ارقىلى ساتۋعا كەلىسىم جاساسادى. قازىرگى كەزدە تاسىمالداۋشىلار ءوز ماسەلەسىن ءوز كۇشتەرىمەن شەشۋگە ىنتالى. ماسەلەن، بيلەت قايتارۋ كوميسسياسى 1000 تەڭگەگە ءوستى. بيلەتتى الىپ ساتۋدان «جاردەمشىلەر» ارقىلى ورىندالعان بيلەت اقىسى مۇنى تولىعىمەن جابادى. بۇل وتە جوعارى ۇستەمەاقى. ياعني، الىپساتارلار تاسىمالداۋشى كومپانياعا بيلەتتىڭ كوميسسياسىن دا جاۋىپ بيلەتپەن قامتاماسىز ەتەدى. سوڭىندا تاسىمالداۋشىنىڭ بىرقاتار بيلەتتەرى ساتىلماي قالىپ، پويىز ۆاگوندارى  بوس ورىندارىمەن كەتەدى. بۇدان تاسىمالداۋشى كومپانيا زارداپ شەگۋى ابدەن مۇمكىن.

دەلدالدىڭ ايى وڭىنان تۋعان زامان

بۇل ماسەلەنىڭ كوتەرىلىپ جۇرگەنى بۇگىن عانا ەمەس. قانشاما جولاۋشىنى تيتىقتاتىپ، دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزبەگەن تۇيتكىل كوپشىلىكتى الاڭداتقانى راس. ءتىپتى، بۇل جونىندە بىلتىر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ارنايى مونيتورينگتىك توپتارمەن بىرگە اكتسيا دا ۇيىمداستىرعان. اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى وسى شارانىڭ بارىسىندا بيلەتسىز ءجۇرۋدىڭ باعاسى رەسمي باعادان 50 پايىزعا دەيىن اساتىندىعىنا كوز جەتكىزگەن. ماسەلەن، بيلەت قۇنى 5 مىڭ تەڭگەلىك باعىتتارعا جولسەرىكتەر جولاۋشىلاردى 10 مىڭ تەڭگەگە زاڭسىز تاسىمالداپ كەلگەن. مونيتورينگتىك توپ، سونىمەن قاتار دەلدالدىق قىزمەتكە پويىز جولسەرىكتەرىنىڭ قاتىسى بارلىعىن انىقتاعان. بۇل مالىمەتتەردىڭ بارلىعى قوعام وكىلدەرىنىڭ جاسىرىن بەينەجازبالارىمەن ناقتىلانعانىن ەسكەرۋ كەرەك. اگەنتتىكتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دانيار باۋىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ارنايى اكتسيا ەلىمىزدىڭ اۋماعىن تۇتاس قامتىعان. «بيلەت ساتىلىمىمەن ۆوكزالدىڭ كۇزەتشىلەرىنەن باستاپ بەلگىسىز تۇلعالارعا دەيىن اينالىسىپ وتىر. ولاردىڭ قولىنداعى بيلەتتى كاسسالاردان دا، بيلەت ساتۋدىڭ ونلاين قىزمەتىنەن دە تابا المايسىز. وسى ماسەلەگە اگەنتتىك ارالاسقان سوڭ الماتىدا جول ءجۇرۋ قۇجاتتارى پايدا بولا باستادى. جيناقتالعان دەرەكتەردى سارالاي كەلە، ءۇش ماسەلەگە نازار اۋدارىپ وتىرمىز» دەگەن ول.

بىرىنشىدەن، بيلەتتى كاسسالاردان تىس ساتۋ زاڭسىز بولعاندىعىنا قاراماستان، قات بيلەتتەردى دەلدالدار اشىقتان-اشىق، ەش قىمسىنباستان، ەش تايسالماستان ساتۋدا. بۇل زاڭسىز ساۋدانىڭ ابدەن جۇيەلەنگەنىنە دالەل.

ەكىنشىدەن، تاسىمالداۋشىلار بيلەتتى دەلدالدار ارقىلى ساتۋ تەحنيكالىق تۇرعىدا مۇمكىن ەمەستىگىنە سەندىرۋگە تىرىسقانىمەن، كۇندەلىكتى سول الىپساتارلارعا جەكە كۋالىگىڭىزدى بەرسەڭىز، كەرەك باعىتقا بيلەتتى ون مينۋتتا اكەلىپ الاقانىڭىزعا سالادى. ول بيلەت كاسسادا جوق. بۇعان بايلانىستى دا تۇبەگەيلى شەشىم قاجەت.

ۇشىنشىدەن، پويىزعا مىنۋدە ءاربىر جولاۋشىنىڭ كۋالىگى تالاپ ەتىلەدى. ال جولسەرىكتەردىڭ پويىزعا بيلەتسىز مىنۋشىلەردەن قۇجات تالاپ ەتىپ جاتقاندىعىن بايقامايسىز.

بۇگىندە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق جىلىنا 18 ملن جولاۋشى تاسىمالدايدى ەكەن. «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى دانيار نۇرماعانبەتوۆ: «دەلدالداردىڭ قولىنداعى بيلەتتەردىڭ پايدا بولۋىنا كۇن سايىن ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بارلىق پويىزداردا كۇشتىك قۇرىلىمدارعا جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ساقتالاتىن 1500-1700 بروندالعان بيلەتتەر سەبەپ بولىپ وتىر. ءبىز ولاردىڭ سانىن ازايتۋدى سوڭعى بەس جىلدا ۇنەمى سۇراپ كەلەمىز. ءىس جۇزىندە سول بروندالعان بيلەتتەردىڭ 80 پايىزى قولدانىلمايدى. ول بيلەتتەر پويىزدىڭ ءجۇرۋ ۋاقىتىنا 24 ساعاتتان 6 ساعاتقا دەيىن ساقتالادى. كەيىن ساتىلىمعا شىعارىلادى» دەيدى. الايدا، سول بروندالعان بيلەتتەر نەگە ءوز يەلەرىنە ساتىلمايدى؟ ەندەشە، قوعام بەلسەندىلەرى مەن فينپوليتسيا وكىلدەرى كىناراتتى باسقا جەردەن ىزدەۋ كەرەك. نەگىزىنەن برونعا مينيسترلىك جانە ۆەدومستۆولار باسشىلارى تاپسىرىس بەرەدى. ماسەلەن، ءىىم باسشىسى پويىزبەن ءبىر جەرگە بارا قويماس جانە دە ول ءوز باسى بيلەتتەردى تاراتپايتىنى دا تۇسىنىكتى. مۇنىمەن اۋماقتىق بولىمشەلەر – جەلىلىك پوليتسيا، كولىك پروكۋراتۋراسى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتى، تاعىسىن تاعى ورگان باسشىلارى اينالىسادى. دەمەك، كەڭەستىك كەزەڭنەن كەلە جاتقان برون – بۇل كولەڭكەلى نارىقتى تولىقتىرىپ وتىرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. الايدا، پوليتسيادا، پروكۋراتۋرا دا، قارجى پوليتسياسى دا بۇل تولىقتىرۋدى جويۋ باستاماسىن كوتەرگەن ەمەس. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ارنايى رەيد جۇرسە، تەك پويىز باستىقتارى مەن جولسەرىكتەرى عانا جازالانادى، سوندا اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارىنىڭ بۇعان تيتتەي دە قاتىسى جوق پا؟ تەمىرجول سالاسىنداعى مۇنداي باسسىزدىقتى جويۋعا قۇزىرلى ورىنداردىڭ ءوزى دارمەنسىز سياقتى.

 پويىز بيلەتى – 53 مىڭ!

اسىرەسە، بيلەتتىڭ تاپشىلىعى جاڭا جىل، ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا قاتتى بىلىنەدى. بيىل دا جاڭا جىل قارساڭىندا تەمىرجول بيلەتتەرىنىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتادى. ءتىپتى، شەكتەن شىقتى دەسەك ارتىق ەمەس. كەي باعىتتاعى بيلەتتەردىڭ الدى 60 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. بۇل قالتا قاعۋ ەمەس پە؟! كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، كوممەرتسيالىق تەمىرجول باعىتتارىنىڭ باعاسىن قالاي قويسا دا وزدەرى بىلەدى. بيلەت قۇنىن وسىرە وتىرىپ، ءوز شىعىندارىن جاۋىپ، جىرتىعىن جامايتىن كورىنەدى. بىراق بيلەت قىمباتتادى ەكەن دەپ، تولىق جاڭارىپ بىتكەن ۆاگوندى كورگەن جوقپىز. جاز بولسا تەرەزەسى اشىلمايدى، قىس بولسا جابىلمايدى.  سىرتىنان تەرەزەسى كورىنبەيتىن قىرىق قۇرساۋ ۆاگوندار ءالى قولدانىستا ءجۇر. بۇل ەندى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

ماسەلەن، استانا-شىمكەنت باعىتىنداعى پويىزعا بيلەت ىزدەگەن جولاۋشى پەريزات ەرماحانقىزى انشەيىندە 10 مىڭ تەڭگە تۇراتىن بيلەتتىڭ جاڭا جىل قارساڭىندا 40 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاپ كەتكەنىن ايتادى. «دەكرەتتەگى انامىن. نەگىزى پويىزبەن ءبىز سياقتى قاراپايىم ادامدار جۇرەدى عوي. بۇل دەگەنىڭىز حالىقتىڭ قالتاسىن توناۋ ەمەس پە؟! سوندىقتان «قازاقستان تەمىر جولى» ويىنا كەلگەن باعانى قويۋىن قالاي جانە نەمەن تۇسىندىرەدى؟» دەگەن اشىنىپ. ەڭ سوراقىسى، جاڭا جىل الدىندا استانا-قىزىلوردا باعىتىنداعى پويىزدىڭ بيلەتى 53 مىڭ تەڭگەگە، استانادان ورالعا 64 مىڭ تەڭگەگە شارىقتاپ كەتتى. مۇندايدا «جولاۋشى تاسىمالى» اق وكىلدەرى بيلەتتى 45 كۇن بۇرىن الساڭىز عانا اقشا ۇنەمدەي الاسىز دەيدى مازاق ەتكەندەي. ال ءومىرىن ءبىر، ءبىر جارىم اي بۇرىن جوسپارلاي المايتىندار قايتپەك؟

 ازاماتتاردىڭ شاعىمى قاشان ەسكەرىلەدى؟

جالپى، تەمىرجول سالاسىندا حالىقتى تولعاندىراتىن ماسەلە ءبىر بۇل عانا ەمەس. ماسەلەن، بىلتىر جىل باسىنان بەرى ازاماتتاردان 2 جارىم مىڭنان استام ارىز-شاعىم كەلىپ تۇسسە، باسىم بولىگىندە سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ ناشارلىعى مەن ۆاگونداردىڭ ەسكىلىگى العا تارتىلعان. وسىعان وراي، الداعى 10 جىلدا ەلىمىزدىڭ تەمىر جولدارىندا جۇرەتىن مىڭعا تارتا ۆاگون جاڭارتىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى 2,5 مىڭ شاقىرىم جاڭا تەمىرجول سالىندى. تمد ەلدەرى بويىنشا تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ وسىنداي قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقانىن قۇلاعىمىز شالا قويعان جوق. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدىڭ ۇلكەندىگىن ەسكەرسەك، تەمىرجول جۇيەلەرى عانا ەمەس، جولاۋشى جانە جۇك ۆاگوندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىك ماسەلەسى تۋىنداپ جاتادى. دەمەك، سۇرانىس بار دەگەن ءسوز. ال زاماناۋي ۆاگوندار ءوز ەلىمىزدە نەگە كوپتەپ شىعارىلمايدى؟

بۇل تۋرالى قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ەكس-ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك:  «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا جۇك ۆاگوندارىن شىعاراتىن 2 زاۋىت بار، ونىڭ بىرەۋى پاۆلودار وبلىسىنداعى «قازاقستاننىڭ ۆاگون قۇراستىراتىن كومپانياسى» جانە ەكىنشىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «زيكستو» اكتسيونەرلىك قوعامى. ولاردىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا 3000 بىرلىك جۇك ۆاگونىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار، 2011 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا جىلىنا 150 ۆاگون جوبالىق قۋاتىمەن «تۇلپار-تالگو» جىلدام جولاۋشىلار ۆاگوندارىن شىعاراتىن جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىلايشا، بۇگىنگى كۇنى «قازاقستاننىڭ ۆاگون قۇراستىراتىن كومپانياسى» سەرىكتەستىگى شامامەن 5 مىڭ جۇك ۆاگونىن شىعاردى. سونىڭ ىشىندە «زيسكتو» اق زاۋىتى شامامەن 1,5 مىڭ بىرلىكتى شىعارسا، شىعارىلعان ءونىم تولىعىمەن ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنا قىزمەت ەتۋگە كىرىسىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە «تۇلپار-تالگو» زاۋىتى قازاقستاندىق نارىققا 436 جولاۋشى ۆاگونىن پايدالانۋعا ەنگىزگەننەن باستاپ، جاڭا ۆاگوندارمەن قىزمەت كورسەتەتىن 12 جاڭا جىلدام مارشرۋتى اشىلدى. جاڭا ۆاگوندى ساتىپ الۋدى نەسيەلەۋ نەمەسە ليزينگ كەزىندە پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ مەحانيزمىن ەنگىزۋدى قاراستىردىق. مىنە، وسىنداي اۋقىمدى شارالار ارقىلى جولاۋشىلار ۆاگوندارى تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشە الامىز» دەگەن ەدى.

PS

قازىر ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 52 الەۋمەتتىك، 16 كوممەرتسيالىق باعىتتاعى پويىز بار. ۇكىمەت ءوزى قارجىلاندىراتىن وسى 52 پويىزداعى جولاقىنى عانا رەتتەي الادى. ال كوممەرتسيالىق 16 باعىتتاعى پويىزداردىڭ قوجايىندارى جەكە پايداسىنا قاراي بيلەت قۇنىن قالاسا تۇسىرەدى، قالاماسا قىمباتتاتا سالادى.

ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، نارىقتا 4700-دەن استام بيلەت كاسسالارى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك («جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نا تيەسىلىسى) 238. دەمەك، بۇدان وزگەسى ويعا كەلگەن باعانى قويا بەرەدى دەگەن ءسوز. الايدا، جولاۋشى قالاعان باعىتىنا دەر كەزىندە بيلەت تاپپاسا، وندا پويىز بەن ۆاگون سانىنىڭ ارتقانى كىمگە كەرەك؟ 

دينارا مىڭجاسارقىزى

تەگتەر بيلەت پويىز

سوڭعى جاڭالىقتار