16 مامىر 2019, 15:32 703 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جۇرگەنوۆ ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بەيمالىم تۇستارى

1964-1965 جىلداردان باستاپ، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، ەسىمى ورتا ازياعا بەلگىلى تەمىربەك قاراۇلى جۇرگەنوۆتى اۋىز ادەبي مۇرالاردى زەرتتەۋشى، عالىم ماردان بايدىلداەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى رامازان سۇلەيمەنوۆ، سودان كەيىن وسى جولداردىڭ اۆتورى زەرتتەپ، جۇرگەنوۆتانۋعا زور ۇلەس قوستى. كەيىننەن جۇرگەنوۆتانۋشىلار كوبەيدى. وسى زەرتتەۋلەردە ت.جۇرگەنوۆتىڭ ءومىر جولى، ول اتقارعان قىزمەتتەر، جازعان ماقالالارى جايلى ايتىلىپ، جازىلىپ كەلگەندىكتەن قايتالاپ جازباي، كوپشىلىك وقىرماندار عانا ەمەس، ءتىپتى جۇرگەنوۆتانۋشىلاردىڭ وزدەرى بىلە بەرمەيتىن ءبىرسىپىرا قىرى مەن سىرلارىن قىسقاشا بايانداپ وتپەكپىن.

ت.جۇرگەنوۆ تە ەت پەن تەرىدەن جارالعان ادام عوي. 1919 جىلى «كوڭتوبەدە» وتىرعان اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ، زامانداستارى ىسماحان، ىسقاق، كىرەبايلارمەن اڭگىمە دۇكەن قۇرادى. ول سول كەزدە ىرعىزداعى شاعىن ميليتسيا وتريادىن باسقارادى ەكەن. ەت ۇستىندە جىلىكتەگى اسىقتى الۋ ءۇشىن ىسماحانمەن اعاش ساپتى باكىگە تالاسقان وقيعاسىن سول داستارقاندا ت.جۇرگەنوۆپەن بىرگە بولعان اكەم مايلىباي بەكبەرگەنوۆ 1960-1961 جىلدارى ايتقان-دى. بۇل ونىڭ تۋعان اۋىلىنا كەلگەسىن بالالىعى ۇستاپ كەتكەنىن كورسەتەدى.

ەكىنشى ءبىر اڭگىمەنى تەمكەڭنىڭ نەمەرە اعاسى نۇرجان جۇدىرىقوۆ ايتقان ەدى. ول كىسى قاي جىلى ەكەنىن ۇمىتىپتى. «...تەمىرشەگە ىرعىزدىڭ جاعالبايلى رۋىنىڭ بايى ء(ارى بي) قالينۇردىڭ قىزىن ايتتىرىپ قويعان بولاتىن. بىراق قارا كوكەسىنە حات جازىپ، ارنايى ادام جىبەرىپ، اكەلەر ۋادەسىن بۇزدىردى!» – دەگەن.

ءۇشىنشى ءبىر دەرەك كوزىندە 1921 جىلدىڭ 25 جەلتوقسان كۇنى ىرعىز ۋەزى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنبورعا ۋەزدىڭ وكىلى بولىپ بارعان ت.جۇرگەنوۆتى اتقارۋ كوميتەتىمەن كەلىسپەي قاماعانىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ كوميتەتكە ىرعىز اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تويبازاروۆ ورتالىققا تەلەگرامما جىبەرگەن. ول تەلەگرامما 1921 جىلدىڭ 26 جەلتوقساندا تىركەلگەنى جونىندە بەلگى قويىلعان.

ءتورتىنشى دەرەك – قۇجاتتا: 1922 جىلى ورىنبور وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءا.جانگەلدينمەن بىرگە ت.جۇرگەنوۆتى اداي وكرۋگىنە نكۆد قىزمەتكە جىبەرۋگە شەشىم قابىلدادى. الايدا ت.جۇرگەنوۆ ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بارا المايتىنىن جانە دارىگەر ا.ۆ.رايبشتەيننىڭ 1922 جىلدىڭ قاراشاسىندا بەرگەن انىقتاماسىن دا ۇسىنادى.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن پارتيالىق كوميسسيا مۇشەلەرى ودان اداي وكرۋگىنا بارۋدى تالاپ ەتەدى. الايدا ولار دۇرىس شەشىم شىعارماعاننان كەيىن ت.جۇرگەنوۆ 1922 جىلدىڭ 16 قاراشاسىنداعى جانە 4 جەلتوقسانداعى ارىزىمەن ءوزىن پارتيا قاتارىنان شىققان دەپ ەسەپتەۋىن سۇرايدى.

1922 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا ورىنبور قالاسىندا «ت.جۇرگەنوۆتىڭ پارتيالىق قىلمىستىق ءىسى» ارنايى قارالادى. «ركپ(ب)-نىڭ مۇشەسى ت.جۇرگەنوۆتىڭ پارتيا مۇشەلىگىنەن شىعۋ تۋرالى ارىزىنا سايكەس ونى وزىنەن-ءوزى شىققان دەپ ەسەپتەلسىن»، – دەپ قاۋلى قابىلدايدى. بۇدان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى بولعان ت.جۇرگەنوۆتىڭ سول تۇستا-اق بولشەۆيكتەر پارتياسىنا ىقىلاسىنىڭ تومەن بولعاندىعىن اڭعارامىز.

1924 جىلدىڭ 24 اقپانىندا تاشكەنت قالاسىنان ورىنبورداعى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازاق وكىلى ت.جۇرگەنوۆتىڭ بايانداماسىنان كوپ نارسەنى وقىپ، بىلە الامىز. ماڭىزدىلىعى سول تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى سول تۇستاعى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ، ونداعى ادامداردىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىندا الدا جۇرگىزىلەتىن مەجەلەۋگە دەگەن ءتۇرلى كوزقاراستار مەن پىكىرلەر جايلى ءوز پايىمداۋلارىن جانە تاشكەنتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن قوسىلۋىنا ايىرىقشا مىرزاشولدىكتەردىڭ قارسىلىعىن جازعان. سونداي-اق، ت.جۇرگەنوۆ ۋاقىتشا بولسا دا تاشكەنت قالاسىنىڭ قازاقستانعا قوسىلۋى – ۇلكەن ساياسي، ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتاتىنىن دا ءسوز ەتكەن.

وسى جازبا مالىمدەمە نەگىزىندە ت.جۇرگەنوۆ كەيىننەن «ورتا ازيا مەن قازاقستاندى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق جاعىنان مەجەلەۋ» اتتى ەڭبەگىن باسپاسوزدە جاريالادى.

بەلگىلى تۇلعالاردىڭ بەلگىسىز، بەيمالىم سىرلارى مەن قىرلارىن جازا وتىرىپ، جۇرگەنوۆتانۋشىلاردىڭ جاڭا توبىنا ت.جۇرگەنوۆتى العاش زەرتتەپ، زەردەلەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن سىيلاي وتىرىپ، وزدەرىنىڭ جازبالارىندا ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانعاندا سىلتەمە جاساۋ قاجەتتىگىن ەسىنە سالامىز. كوپ ورايدا 2000 جىلدان بەرى قۇراستىرىلعان ءبىرسىپىرا كىتاپتاردا بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەردىڭ جازعاندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەش جەردە سىلتەمە جاسالماعان.

 

تىنىشبەك دايراباي،

قر مادەنيەت قايراتكەرى،

جازۋشى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى

تەگتەر جۇرگەنوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار