16 مامىر, 15:17 327 0 ايماق "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ەرلىككە تاعزىم ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى

تارازدا اشىلعان "داڭق زالىندا" 1 ملن 500 مىڭنان اسا فوتوسۋرەت پەن شەجىرەلەر جيىنتىعى توپتاستىرىلعان

«ەرلىك – ەلگە مۇرا، ۇرپاققا ۇران». ءيا، وسىناۋ اتالى سوزگە تەرەڭ بويلاي بىلگەن اۋليەاتالىقتار جەڭىس مەرەكەسىن بيىل دا ەرەكشە ءسان-سالتاناتپەن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە، مەرەكە كۇنى تارازداعى جەڭىس ساياباعىنىڭ ورتاسىنان اشىلعان «دانق» زالى – تارازدىقتار مەن قالا قوناقتارى ءۇشىن تاماشا تارتۋ بولعانى انىق.

وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ يدەياسىمەن بوي كوتەرگەن ەرەكشە نىساننىڭ قۇرىلىسى ساياباقتىڭ وتكەن جىلى باستالعان جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى. وسى رەتتە ەسكە سالا كەتەيىك، تالاي جىلداردان بەرى جوندەۋ كورمەگەن بۇل ب.مومىشۇلى اتىنداعى «جەڭىس» ساياباعى وتكەن جىلى باستان-اياق جاڭعىرتىلىپ، جاڭاشا كۇيگە ەنگەن بولاتىن. تولىعىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعان ساياباق تۇرلەنىپ، مازمۇنى ارتىپ، كوركى ەسەلەنى تۇسكەن ەدى. وندا «ەرلىك» مەموريالدى كەشەنى اشىلىپ، ب.مومىشۇلى ەسكەرتكىشى، «ماڭگىلىك الاۋ» وسىندا كوشىرىلىپ، باتىرلار جانە دانق اللەيالارى سالىنعان. سونىمەن قاتار كەلبەتى كەلىسكەن ساياباقتا جامبىل وبلىسىنان شىققان 48 كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان ارنايى تاقتايشالار بوي كوتەرىپ، «داڭق اللەياسى» ماڭىنا سۇراپىل جىلدارى مايدانعا اتتانعان 105 مىڭنان اسا جامبىلدىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمى قاشالىپ جازىلدى. اۋعان سوعىسى، سەمەي يادرولىق سىناقتارى جانە چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپاتتىڭ سالدارىن جويۋعا قاتىسقان ازاماتتارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر دە ساياباقتىڭ وزىندىك سانىمەن قاتار مازمۇنىن دا بايىتىپ تۇر دەي الامىز. مۇنىڭ ءبارى – بارشا سوعىس ارداگەرلەرى مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە جاسالىپ وتىرعان قۇرمەتتىڭ كورىنىسى ەكەندىگى ءسوزسىز.

جاڭادان اشىلعان «دانق» زالى ساياباق اۋماعىنداعى «ەرلىك» مەموريالدى كەشەنىنىڭ ءتۇيىنى دەسەك تە بولادى. ويتكەنى، بىرنەشە كەزەڭدى قامتىعان كەشەن قۇرىلىسى وسىمەن تولىق اياقتالىپ وتىر.

ايتا كەتەيىك، مۇنداي ەرەكشە نىسان ەلىمىز بويىنشا العاش رەت بوي كوتەرىپ وتىر. جالپى اۋماعى 1500 شارشى مەتردى قۇرايتىن زال ەكى قاباتتان تۇرادى. قۇرىلىسىن مەردىگەر «جاسىل ەل تاراز» جشس جۇرگىزگەن.

«دانق» زالىنىڭ ءبىرىنشى قاباتى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىن بەينەلەيتىن فوتوسۋرەتتەر مەن ەكسپوناتتارعا تولى. وندا بارلىعى 1 ميلليون 500 مىڭنان استام فوتوسۋرەت-شەجىرەلەر توپتاستىرىلعان.

زالعا ەنگەن ادام زۇلماتتى جىلداردىڭ قاسىرەتىن جۇرەكپەن سەزىنەدى. وعان قۇندى فوتوسۋرەتتەرمەن قاتار، زال ىشىندە سوعىس، جەڭىس، ەرلىك تاقىرىبىنداعى اۋەندەردىڭ ويناتىلىپ تۇرۋى دا ايرىقشا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.

زالدىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە ورنالاسقان 1941, 1942, 1943, 1944-45 جىلدارعا ارنالعان قابىرعالارداعى سۋرەتتەر سول كەزەڭدەگى سوعىس كورىنىستەرىن ەرىكسىز كوز الدىنا الىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق، 1941 جىلعا ارنالعان قابىرعادا «باربوروسا» جوسپارىنىڭ كارتاسى، ماسكەۋ ءۇشىن شايقاسىنىڭ، گەنەرال-مايور ي.پانفيلوۆتىڭ، «وتان انا»، ب.مومىشۇلىنىڭ، ن.بەلاشەۆتىڭ جانە باسقا دا بارلىعى 100-دەن استام فوتوسۋرەتتەر مەن 200-دەن اسا قۇجاتتار قويىلعان. ال، زالدىڭ 1942 جىلعا نەگىزدەلگەن قابىرعاسى «لەنينگراد بلوكاداسىنا» ارنالعان. وندا جىر الىبى – جامبىل جاباەۆتىڭ سۋرەتى، اقىننىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» اتتى وتتى ولەڭى جانە وزگە دە دۇنيەلەر ورىن العان. 1943 جىلعا ارنالعان قابىرعادا ستالينگراد، كۋرسك شايقاستارىنا ارنالعان ۇلكەن فوتولار جيناعى ورنالاسقان. سول سەكىلدى 1944-45 جىلدارعا ارنالعان قابىرعادا قىزىل اسكەردىڭ ەۋروپانى ازات ەتۋىن بەينەلەيتىن فوتولار جيناعى بەرىلگەن. سونداي-اق، زالدا «رەيحستاگقا تۋ تىگۋ» بارەلەفى، «انا قاسىرەتى» ەسكەرتكىشتەرىنىڭ شاعىن ماكەتتەرى قويىلعان. «انا قاسىرەتى» بۇرىشىندا بەينەلەنگەن سۋرەتتەردەن سوعىس زاردابىن تارتقان جەسىر انا، جەتىم بالالاردىڭ مۇڭ-زارىن ۇعىناسىز. وندا جاي ىرعاقپەن ويناتىلىپ تۇراتىن ا.قورازباەۆتىڭ ايگىلى «قارا كەمپىر» تەرمەسى دە جۇرەكتى شىمىرلاتپاي قويمايدى. سونداي-اق، زال ىشىندە تىلداعى ەڭبەككەرلەردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن، 1945 جىلعى 24 ماۋسىمداعى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن جەڭىس شەرۋى جانە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان استانا قالاسىندا وتكەن سالتاناتتى شارانىڭ سۋرەتتەرى دە كورىنىس تاپقان. ءتىپتى، جەرگىلىكتى مايدانگەرلەردىڭ 500-گە جۋىق مەدال دا زالدان تيىسىنشە ورىن العانى دا كوڭىلگە قونا تۇسەدى. سونىمەن قاتار، زالدا ۇلكەن لەد ەكران، ەلەكتروندى دەرەكقور ورناتىلعان. وندا كەز-كەلگەن ادام «Erlik.kz» سايتى ارقىلى ءوزىنىڭ مايدانگەر اتاسى تۋرالى مالىمەتپەن تانىسا الادى. دەرەكقورعا وبلىس بويىنشا بارلىعى 106 مىڭعا جۋىق سوعىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ مالىمەتى ەنگىزىلگەن.

نىساننىڭ ەكىنشى قاباتىندا «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ورنالاسقان. تۇڭعىش رەت اشىلىپ وتىرعان ورتالىقتا ب.مومىشۇلىنىڭ بالا شاعىنان كەمەڭگەرلىك جاسىنا دەيىنگى ءومىرىن بەينەلەيتىن مۋزەي جانە كوركەمسۋرەت بۇرىشى قۇرىلعان. وندا نەگىزىنەن مايدانگەر-قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق-تۇلعالىق بولمىسىن ايشىقتاۋعا باسىمدىق بەرىلگەنى اڭعارىلادى. ورتالىق ىشىندە باۋكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كىتاپحانالىق بۇرىش پەن جيىن وتكىزۋگە ارنالعان ارنايى كونفەرەنتسيا زالى جاساقتالعان. سونىمەن قاتار، دەرەكتەر جيناقتايتىن ماماندارعا ارنالعان ءۇش قىزمەتتىك بولمە مەن ءبىر فوتولابوراتوريا بار.

«دانق» زالىنىڭ لەنتاسىن قيۋ راسىمىنە داڭقتى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، پروفەسسور، مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تىلەۋقابىل تورەبەكوۆ قاتىستى.

– بۇل جاي عيمارات ەمەس. بارا-بارا بۇل ناعىز ءبىلىم، عىلىم، تاريح ورتالىعىنا اينالادى دەپ ويلايمىن. اتام مارقۇم ايتاتىن: «مەن ولگەننەن كەيىن دە تىرىلەردىڭ ىشىندە جۇرەمىن...» دەپ. مىنەكي، بۇگىن اتا ورتامىزدا دەۋگە بولادى. ويتكەنى، اتانىڭ اتىنا ارنالىپ وسىنداي ورتالىق اشىلىپ، ارتىندا قالعان مول مۇرالارى ءبىر جەرگە جيناقتالىپ وتىر. ءار قالادا شاشىراپ جاتقان مۇرالاردىڭ باسىن ءبىر جەرگە قوسقاندا، وتە قوماقتى دۇنيە بولايىن دەپ تۇر، – دەدى ءوز سوزىندە زەينەپ احمەتوۆا اعىنان جارىلىپ.

ال تاريحشى، قالا تۇرعىنى بەكقۇلى ءالىۇلى ءوزىنىڭ سوعىسقا قاتىسقان جامبىلدىقتار تۋرالى دەرەكتەر ىزدەپ ءجۇرىپ، بىرقاتار كورشى ەلدەردە دە بولعانىن ايتا كەلە، نىساننىڭ ەرەكشەلىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «رەسەيدىڭ 13 وبلىسىن، بەلورۋستىڭ 6 وبلىسىن ارالاپ ءجۇرىپ ءدال وسىنداي داڭق زالى دەگەندى مەن كورگەن جوقپىن. مۇراجايلار، پانوراما، دياگرامما بار. كەڭ كولەمدە بارلىعى قامتىلعان. ايتالىق، جامبىلدىق 128 جاۋىنگەر ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا برەست قامالىن قورعاعان بولسا، سول جاۋىنگەرلەردىڭ 68-ءنىڭ سۋرەتتەرى زالداعى ءبىر ستەندكە ءساتتى توپتاستىرىلعان»، – دەدى ب.ءالىۇلى. سونداي-اق، ول «دانق» زالىنىڭ اتى زاتىنا ساي ەكەندىگىن، ونداعى فوتوسۋرەتتەر مەن قۇجاتار شەجىرەسى قيىن كۇندەردەن سىر شەرتىپ، بارشا مايدانگەرلەردىڭ دانقىن اسقاقتاتىپ، بەدەلىن بيىكتەتىپ تۇرعاندىعىن جەتكىزدى.

 

جانىبەك ءاشىم،

جامبىل وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار