16 مامىر, 15:14 576 0 سۇحبات اسەل انۋاربەك

قايرات ساق: جۋرناليستەر اركەز حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس

قايرات ساق، ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى،

قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى

 

– مامىر ايىنىڭ باسىندا الەمدە ءباسپاسوز بوستاندىعى كۇنى اتالىپ وتىلەدى. 1991 جىلعى مامىردا ناميبيا استاناسىندا بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىن ءباسپاسوز بوستاندىعى مەن ونىڭ دەموكراتيالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرعان «ۆيندحۋك» دەكلاراتسياسىنا قول قويىلعان بولاتىن. ءسىز جۋرناليستيكا تەورياسىن زەرتتەۋشى عالىم رەتىندە ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ ەركىندىگى جايلى سالىستىرمالى تۇردە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. 

– جۋرناليستيكادا ءسوز بوستاندىعى، ءباسپاسوز ەركىندىگى وتە ماڭىزدى. بۇل – قوعامنىڭ اقپاراتتىق ەركىندىگىنىڭ ناعىز كەپىلى. سول سەبەپتى ءبىز ءباسپاسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.

ءار نارسەنىڭ ءمانى سالىستىرۋ ارقىلى اشىلادى. كەڭەس زامانىندا باسپاسوزگە تسەنزۋرا بولدى. پاتشالىق رەسەي كەزىندەگى احۋال دا وسىنداي ەدى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اتا زاڭىمىزدىڭ 20-بابىندا تسەنزۋراعا تىيىم سالدىق جانە اركىمنىڭ ءوزىنىڭ قالاعان اقپاراتىن الۋىنا قۇقىق بەردىك. ياعني، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە زاڭ بويىنشا ءباسپاسوز ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى. بىراق ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءوز دەڭگەيىندە دەپ ايتا المايمىز. ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى قوعامدىق سانانىڭ وزگەرمەۋىمەن بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ياعني، كەڭەس زامانىنداعى سانا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە دە ءوزىنىڭ ءامىرىن جۇرگىزۋدە. سانانى وزگەرتۋ قيىن، ابدەن جالتاق بولىپ قالعان سانا ءبىر كۇندە وزگەرىپ كەتە المايدى. سوندىقتان، كەزىندە ابدەن تاياق جەگەن زيالىلار قاۋىمى ءادىلىن، شىندىعىن ايتۋعا كەلگەندە قايمىعادى. مۇنداي جاعدايدا ادامداردىڭ ىشكى تسەنزۋراسى جەڭىپ كەتەدى.

ەكىنشىدەن، ءباسپاسوزدىڭ ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۋرناليستەر ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋى كەرەك ەدى. ءباسپاسوز ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلسىز بولسا، ياعني، ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرا السا، ونىڭ تاۋەلسىز اقپارات بەرۋ مۇمكىندىگى ارتادى. قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگى اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسىم بولىگى مەملەكەت بيۋدجەتىنەن، يا بولماسا جەكەلەگەن باي-باعىلاندار تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. سوندىقتان، ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلدى بولىپ تۇر.

دەگەنمەن، سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، كەڭەس زامانىنا قاراعاندا ءباسپاسوز بوستاندىعى كوش ىلگەرى وزدى. قازىر اركىمنىڭ جەكە پىكىرىن ايتۋ مۇمكىندىگى ارتتى. ءباسپاسوزدىڭ مەنشىك يەلەرى وزگەردى. بۇرىن بارلىعى تەك مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى ءباسپاسوز بولسا، قازىر جەكە مەنشىكتەگى ءباسپاسوز دە كوبەيدى. ءارتۇرلى پارتيالاردىڭ، قارجىلىق توپتار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ گازەت-جۋرنالدارى بار. وسىنىڭ ءوزى بىزدە ءباسپاسوز بوستاندىعى بار ەكەنىن كورسەتەدى.

مەن نەگىزى جۋرناليستيكانى وپپوزيتسيالىق، مەملەكەتتىك دەپ بولۋگە قارسىمىن. جۋرناليستيكا ءبىرتۇتاس بولۋى كەرەك. ول اركەز حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن ءباسپاسوز حالىق ءۇشىن قام جەمەيدى دەپ ايتا المايمىز. وپپوزيتسيالىق ءباسپاسوز دە سولاي بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي، بىزدە بىرجاقتىلىق ورىن الاتىنى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەتتىك ءباسپاسوز دە حالىقتىڭ ويىنداعى، كوڭىلىندەگى پىكىردى، ءسوزدى ايتۋعا مىندەتتى. وپپوزيتسيالىق دەپ جۇرگەن ءباسپاسوزىمىز دە حالىقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان بيلىكتىڭ وڭ ىستەرىن دە كورسەتۋى قاجەت. جۋرناليستيكا قاي زاماندا، قاي كەزەڭدە بولسا دا حالىققا قىزمەت ەتەتىن دەربەس الەۋمەتتىك ينستيتۋت دەيتىنىمىز سوندىقتان. جۋرناليستيكانىڭ مۇددەسى بىرەۋ: حالىققا شىنايى اقپارات تاراتىپ، حالىقتىڭ اقپاراتتىق سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ.

– ءسىز باسقارىپ وتىرعان ءبىلىم ورداسى، ياعني ەۇۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى – قازاقستاندا جۋرناليستەر دايارلايتىن ورتالىقتىڭ ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى. تولاعاي تابىستارىڭىز بار. وسى ورايدا، جەتىستەرىڭىزدىڭ سىرىن اشساڭىز. سونىمەن بىرگە كەيىنگى كەزدەرى قۇلاعىمىز شالىپ جۇرگەن «جۋرناليستەردى ارنايى وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىرگە باق سالاسىنا كاسىبي ماماندار دايارلاپ وتىرعان جەتەكشى ۇجىمنىڭ باسشىسى رەتىندە ويىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.

– ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە جۋرناليستيكا ماماندارىن دايىنداۋ 1995 جىلدان جۇزەگە اسا باستاعانىمەن، جەكە دارا فاكۋلتەت بولىپ اشىلعانىنا كەلەسى جىلى 10 جىل تولادى. وسى 10 جىل ىشىندە فاكۋلتەتىمىز ۇلكەن اسۋلاردان اسىپ، بيىكتەردى باعىندىرا الدى. قازىر رەسپۋبليكادا عانا ەمەس، تمد ەلدەرىندە دە جۋرناليست ماماندارىن دايارلاۋدىڭ بىرەگەي ورتالىعىنا اينالدى. رەسپۋبليكامىزدا مامان دايىنداۋ بويىنشا ساراپتاما جاسايتىن تاۋەلسىز اگەنتتىكتەردىڭ رەيتينگىسىندە الدىڭعى ورىندامىز. بۇل رەيتينگتى جاساۋدا تاۋەلسىز اگەنتتىكتەردىڭ ساراپشىلارى ءارتۇرلى كريتەريلەرگە ءمان بەرەدى. سونىڭ ىشىندە فاكۋلتەت تۇلەكتەرىنىڭ تابىستى جۇمىسقا ورنالاسۋىنا، ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنە، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامىزعا، پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنا، ولاردىڭ ساپاسىنا قارايدى. ودان بولەك اكادەميالىق ۇتقىرلىق بويىنشا شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان شاكىرتتەرىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى، سونداي-اق شەتەلدەن بىزگە كەلىپ وقىپ جۇرگەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ سانى مەن ساپاسى ەسكەرىلە وتىرىپ رەيتينگ جاسالادى. مىنە، ءبىز سول رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىن الىپ ءجۇرمىز. قازىر فاكۋلتەتىمىزدە 4 ماماندىق بويىنشا ماماندار دايىنداۋدامىز. ولار: جۋرناليستيكا، قوعاممەن بايلانىس، باسپا ءىسى جانە ساياساتتانۋ ماماندىعى. بۇل ماماندىقتىڭ قاي-قايسىسى تۋرالى ايتساق تا، اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتپەيمىز. ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتەن تۇلەپ ۇشقان ءبىلىم الۋشىلارىمىز جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعىنان دا جاقسى كورسەتكىش كورسەتۋدە. تابىستى جۇمىس ىستەپ، وزدەرىن ۇلكەن جەتىستىكتەرىمەن كورسەتىپ جاتقان شاكىرتتەرىمىز كوپ.

ال ەندى «جۋرناليستيكا ماماندارىن ارنايى وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىرگە ويىسساق، ونىمەن مۇلدە كەلىسپەيمىن. بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن باسقارىپ وتىرعان، جەتەكشى جۋرناليست بولىپ جۇرگەندەردىڭ دەنى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە 4-5 جىل وقىعان كاسىبي ماماندار. جۋرناليستەردى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى دايارلاۋ قاجەتتىگى دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە باياعىدا دالەلدەنگەن. قازىر الەمنىڭ قاي ەلىنە بارساڭىز دا، جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. الپاۋىت ەل سانالاتىن امەريكانىڭ وزىندە جۋرناليستەر ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايارلانادى. باتىس ەۋروپاداعى دامىعان ەلدەردە دە جۋرناليست كادرلارى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى وقىتىلاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ولار ابدەن زەرتتەپ، جۋرناليستەردى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايارلاۋ قاجەتتىگىنە كوز جەتكىزگەن.

جۋرناليستەردىڭ موينىنداعى جاۋاپكەرشىلىك وتە ۇلكەن. ەگەر جۋرناليستەر سول جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاپ الىپ جۇرە الماسا، ول ەلدە دامۋ بولمايدى، ول ەلدە ءارتۇرلى قيىنشىلىقتار تۋىندايدى. سوندىقتان دا، جۋرناليستەردى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايىنداۋ قاجەت. ال «الۋان ءتۇرلى كۋرستار ارقىلى جۋرناليست دايىنداپ الامىز» دەۋ ورىنسىز. كۋرستار ارقىلى باق تەحنيكاسىن ۇيرەتۋگە بولار، بىراق ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ مۇمكىن ەمەس. ال جۋرناليست بولۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن ينتەللەكتىڭ بولۋى اسا ماڭىزدى. سودان كەيىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە الاتىنداي وزىندىك كوزقاراس، وزىندىك پوزيتسيا كەرەك. ونىڭ ءبارى تەرەڭ ءبىلىم ارقىلى كەلەدى.

ءبىز باسقالاردىڭ قاتەلىگىنەن ساباق الۋىمىز كەرەك. كورشىمىز وزبەكستاندا جاڭاعىداي شيكى پىكىرلەردىڭ سالدارىنان كەزىندە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى جابىلىپ، باق ماماندارىن قىسقا كۋرستار ارقىلى دايالاۋ جۇزەگە اسقان ەدى. ارتىنان ونىڭ قاتەلىك بولعانى مويىندالىپ، قازىر قايتادان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىن اشۋمەن عانا شەكتەلمەي، ارنايى جۋرناليستيكا اكادەمياسى قۇرىلعانىنان زيالى قاۋىم حاباردار. ياعني، جۋرناليستيكانىڭ قوعامداعى ءرولىنىڭ وتە جوعارى ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ، جۋرناليست كادرلارىن دايىنداۋعا بەي-جاي قاراماي، مەملەكەتتىك تۇرعىدا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىنىپ وتىر دەگەن ءسوز.

كورشىلەرىمىز كەزىندە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرىن تۇزەتىپ جاتقان ۋاقىتتا بىزدە الگىندەگىدەي پىكىر قالىپتاستىرىپ جۇرگەندەردىڭ ويلاعانى نە ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن. مەنىڭشە، وسى پىكىردى قوزداتاتىندار جۋرناليستيكادا جۇرگەن باسقا سالانىڭ ماماندارى. قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت ەتەتىن باسقا سالانىڭ ماماندارى كوپ. وسىنىڭ ءوزى جەتىستىك پە، كەمشىلىك پە؟ مەنىڭشە، ۇلكەن كەمشىلىك. قازاقتا «شىمشىق سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەيتىن ماقال بار. ماماندارىمىز كاسىبي بولماسا، ءبىز باسقالارمەن قالاي باسەكەلەسە الامىز؟ وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الەمدىك باسەكەدە ۇتىلىپ جاتقانىنىڭ ءبىر سەبەبى سول، ەلىمىزدە جۋرناليستيكادا كىم بولسا سونىڭ جۇرۋىمەن بايلانىستى دەپ سانايمىز. كاسىبي مامان بولماعاندىقتان ولاردىڭ بىتىرگەنىنەن بۇلدىرگەنى كوپ. سوندىقتان، باق سالاسىندا ارنايى ديپلومى بار كاسىبي ماماندار قىزمەت ەتسە، باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتىپ، بۇل ەلىمىز ءۇشىن دە، حالقىمىز ءۇشىن دە پايدالى بولار ەدى. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز وسى.

– ەۇۋ سوڭعى جىلدارى ماگيسترلار مەن PhD دوكتورلار دايارلاۋعا كوبىرەك كوڭىل بولۋدە. وسى ورايدا، ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان فاكۋلتەتتەگى جاس عالىمدار دايارلاۋ بارىسىنا توقتالا كەتسەڭىز. قانداي جەتىستىكتەر نەمەسە قيىندىقتار بار؟

– ەلىمىزدە ءبىلىم سالاسى رەفورمادان كوز اشپاي كەلەدى. سول رەفورمالار اياعىنا دەيىن جەتپەي، ناتيجەسىن كورە الماي قور بولۋدامىز. ءبىز ءۇش باسپالداقتى وقۋ جۇيەسىنە (باكالاۆر، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا) كوشتىك. مۇنداعى باستى ماقسات – عىلىمعا بەيىمدەلگەن مامانداردى شىعارۋ ەدى. وسى باعىتتا ءبىز ماگيسترلار مەن PhD دوكتورلاردى دايىندايمىز. بىراق عىلىمعا ءبولىنىپ جاتقان قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىنان، عىلىمي جوبالاردىڭ جەتكىلىكتى قارجىلاندىرىلماۋىنان قيىنشىلىقتار تۋىنداۋدا. ماگيسترانت، دوكتورانتتاردىڭ كوبى وتباسىلى. ولار وزدەرىنىڭ وتباسىنىڭ جاعدايىن دا ويلاۋلارى كەرەك. ال شاكىرتاقىمەن ءبىر جانۇيانى اسىراۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ولار ءبىرجولا عىلىممەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك الا الماي وتىر. ەگەر عىلىمي جوبالار ءتيىستى دەڭگەيدە قارجىلاندىرىلسا، الاڭسىز عىلىممەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. دەگەنمەن، بولاشاقتا قازاق عىلىمىن دامىتاتىن بۇگىنگى شاكىرتتەرىمىز ەكەنىنە سەنەمىن. سوندىقتان ولاردى عىلىمي-تەوريالىق قۇندىلىقتارمەن قارۋلاندىرۋمەن بىرگە قولدانبالى عىلىممەن اينالىسۋعا بەيىمدەۋدەمىز.

بىزدەگى ءبىر ارتىقشىلىق، وبلىستارداعى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا سولاردىڭ تاپسىرىسىمەن كادر دايىنداۋدامىز. ياعني، ماقساتتى جولدامامەن كەلىپ جاتقان ماگيسترانتتار، دوكتورانتتار بار. ولار ۇشجاقتى كەلىسىمشارتپەن ءبىلىم الادى. بىتىرگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ديپلومىمىزبەن وزدەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ، سول جەردە 3-5 جىل قىزمەت ەتۋگە مىندەتتەلەدى. وسىلايشا ءبىزدىڭ پوتەنتسيالىمىز باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە كادر دايىنداۋ ىسىنە دە پايداسىن تيگىزۋدە.

بۇگىندە ەلىمىزدە عىلىمي دارەجەسى بار پروفەسسور-وقىتۋشىلار تاپشىلىعى قاتتى سەزىلۋدە. ەلىمىزدىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونداي ماماندارعا سۇرانىس وتە جوعارى. جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىن ايتاسىز، استانالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزىندە عىلىمي دارەجەسى بار وقىتۋشىلار جەتىسپەيدى. سەبەبى عىلىم كانديداتى، عىلىم دوكتورى دەگەن عىلىمي دارەجە الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعايتىن بۇرىنعى جۇيە توقتادى. قازىر تەك PhD دوكتورانتۋرانى ءتامامداپ بارىپ قانا ديتسەرتاتسيا قورعاۋ تالابى ەنگىزىلدى. دوكتورانتۋرانى تامامداعاندار تۇگەل ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ، عىلىمي دارەجە الىپ ۇلگەرمەي جاتىر. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار. باستى قيىندىق – شەتەلدىك «Scopus» بازاسىنداعى جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالا جاريالاۋ. ونسىز ەلىمىزدە ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا زاڭ رۇقسات ەتپەيدى. بۇل تالاپ جاراتىلىستانۋ، تەحنيكا عىلىمدارى سالالارى ءۇشىن قاجەت شىعار. سەبەبى ماتەماتيكا، فيزيكا،حيميا ت.ب. بارلىق ەلدە بىردەي، ونىڭ جاڭالىعى بۇكىل الەمگە ورتاق. ال ەندى گۋمانيتارلىق، الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى جاڭالىقتار الەمدىك جاڭالىق بولا المايدى. ول ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى ونداي تاقىرىپتا جازىلعان عىلىمي ماقالالاردى جاريالاۋعا الگى «Scopus» بازاسىنا ەنگەن جۋرنال رەداكتسيالارى قۇلىقسىز. وسى سەبەپتى عىلىمي ماقالالارى جاريالانباي قايتىپ كەلگەن دوكتورانتتارىمىز نە ىستەرلەرىن بىلمەي، سەڭ سوققان بالىقتاي سەندەلىپ ءجۇر. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم باعدارلامالارى بويىنشا دوكتورانتارعا وتاندىق ماڭىزدى جۋرنالداردا جاريالانعان عىلىمي ماقالالارى جەتكىلىكتى بولسا، ديسسەرتاتسيالارىن قورعاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلۋى قاجەت دەپ سانايمىن. بىراق ول «عىلىم تۋرالى» زاڭمەن بەكىتىلگەندىكتەن، قانشا ايتساق تا، زاڭ وزگەرمەي، شەشىم تاپپايتىنىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا قۇلاعدار ەتكىمىز كەلەدى.

– قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق بايلانىسى جاقسى. جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ شەتەلدە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرى قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟

– ءبىز قازىر الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە تولىق ەندىك. بۇل ۇدەرىستىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدە ءبىلىم الۋى. اتالعان باعدارلاما ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. ءار سەمەستر سايىن ونداعان بىلىمگەر (ولاردىڭ ىشىندە باكالاۆرلارىمىز دا، ماگيسترانتتارىمىز دا بار) شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 1 سەمەستر نەمەسە 1 جىل وقىپ كەلۋدە. ال دوكتورانتتارىمىزعا 3 ايلىق عىلىمي تاعىلىمدامانى شەتەلدە ءوتۋ مىندەتتەلەدى. ونىڭ قاراجاتى بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان. بۇل جەردە دە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. دوكتورانتتارىمىزدىڭ شەتەلدەگى عىلىمي تاعىلىمدامالارى زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىپتارىمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. مىسالى، ءبىز كوبىنە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ پروبلەمالارىنا بايلانىستى تاقىرىپتار بەرەمىز. شەت مەملەكەتتەردە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ پروبلەمالارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم جوق. قازاق ءباسپاسوزى مەن تەلەۆيدەنيە جانە ۇلتتىق راديو ماسەلەلەرىن ايشىقتايتىن ماتەريالدار دا از. دوكتورانتتار 3 اي بويى شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشىسىنىڭ تاجىريبەسىن مەڭگەرگەنىمەن، عىلىمي تاقىرىبىنا سايكەس زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەن الشاقتاپ قالاتىنى وكىنىشتى.

مۇنداي تاعىلىمداما جاراتىلىستانۋ، تەحنيكا سالاسى ماماندىقتارى دوكتورانتتارىنا وتە قاجەت شىعار. سەبەبى ولاردىڭ عىلىمي ناتيجەلەرى لابوروتوريالىق زەرتتەۋ ارقىلى كورىنەدى. ال بىزدەگى وقۋ ورىندارىندا لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن مۇمكىندىكتەر بولماعاندىقتان، دوكتورانتتار شەتەلدىڭ زەرتحانالارىندا جۇمىس ىستەپ، وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى. ال جۋرناليستەرگە لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتى شامالى. سوندىقتان گۋمانيتارلىق، الەۋمەتتانۋ عىلىمدارى بويىنشا ءتالىم الىپ جاتقان دوكتورانتتارعا ءوز ەلىمىزدە دە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگىن بەرسە، عىلىمعا كوبىرەك پايداسىن تيگىزەر ەدى دەپ ويلايمىن.

جالپى، ءبىزدىڭ ماگيسترانتتارىمىز بەن دوكتورانتتارىمىزدىڭ عىلىمي جۇمىستارى قازىر ساپالى ورىندالا باستادى. ولاردىڭ ديسسەرتاتسيالارى ءوز ۋاقىتىندا اياقتالىپ، قورعاۋعا شىعۋ تالابى كۇشەيتىلدى. ال ديسسەرتاتسيا – عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

– ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرا جۇزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى. فاكۋلتەتتەرىڭىزدە وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە، ياعني ءبىلىم الۋشىلارىڭىزدىڭ تاجىريبە جيناقتاۋلارىنا قاي دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىپ وتىرسىزدار؟

– ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە قاي ماماندىق بولسىن تەوريالىق ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. بىرىنشىدەن، ءبىز ءوزىمىزدىڭ تەحنيكالىق بازامىزدى كۇشەيتۋگە اسا ءمان بەرۋدەمىز. بۇگىندە وقۋ-تاجىريبەلىك 2 تەلەستۋديا، 1 راديوستۋديا ءبىلىم الۋشىلارىمىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن بىرگە، فاكۋلتەتىمىزدە «حابار» اگەنتتىگىنىڭ ارنايى جابدىقتالعان اۋديتورياسى اشىلعان. بىلتىر قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى دا مامانداندىرىلعان اۋديتورياسىن فاكۋلتەتىمىزگە سىيعا تارتتى. ول اۋديتوريالاردا ستۋديالىق ساباقتار وتكىزىلۋدە، سونىمەن بىرگە اتالعان اگەنتتىك پەن تەلەراديوكورپوراتسياعا قاراستى تەلەارنالار مەن راديوارنالاردىڭ جەتەكشى جۋرناليستەرى ستۋدەنتتەرگە ارناپ شەبەرلىك سىنىپتارىن تۇراقتى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ستۋدەنتتەر ءبىلىم وردامىزدىڭ ايناسى – «ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىن شىعارۋعا، باسىلىمنىڭ ارنايى ستۋدەنتتىك بەتىن دايارلاۋعا اتسالىسۋ ارقىلى دا تاجىريبە جيناقتاۋدا. «باسپا ءىسىنىڭ» بولاشاق ماماندارى جىل سايىن وزدەرىنىڭ وقۋ-تاجىريبەلىك كىتاپتارىن شىعارىپ ءجۇر. كىتاپتىڭ ءماتىنىن دايىنداۋدان باستاپ، بەتتەۋ، وڭدەۋ، بەزەندىرۋ، تيپوگرافيادان شىعارۋ پروتسەستەرىنىڭ ءبارىن وزدەرى اتقارادى. وسىنىڭ ءبارى – ستۋدەنتتەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە الاڭى.

سونداي-اق، فاكۋلتەتىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بايلانىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە دەسەك، اسىرا ايتقاندىق بولمايدى. قازىر ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە، تمد ەلدەرىنە كەڭ تانىلعان «فوليانت» باسپاسىندا فاكۋلتەتىمىزدىڭ «ءباسپاسوز جانە باسپا ءىسى» كافەدراسىنىڭ فيليالى اشىلعان. تاياۋ بولاشاقتا «تەلە-راديو جانە قوعاممەن بايلانىس» كافەدراسىنىڭ فيليالىن «قازمەديا ورتالىعى» اق مەن «حابار» اگەنتتىگىنىڭ بازاسىندا اشۋ باعىتىندا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە تاجىريبەلىك ساباقتاردىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا وتكىزىلىپ، ءبىلىم الۋشىلارىمىزدىڭ تاجىريبە جيناقتاۋلارىنا جاعداي تۋعىزىلعانىنىڭ ناقتى دالەلى.

ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ناتيجەمىز – تۇلەكتەرىمىزدىڭ ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋى. وندا دا تابىستى جۇمىسقا ورنالاسۋى ماڭىزدى. ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى وتە كۇردەلى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ سالامىزعا قاراتا ايتساق، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى رەداكتسيالارى تاجىريبەلى مامانداردى جۇمىسقا العىسى كەلەدى. ال وقۋدى جاڭا بىتىرگەن جاس ماماندا تاجىريبە جوق دەپ ەسەپتەيدى دە، ولاردى قىزمەتكە الۋعا قۇلشىنىس تانىتپايدى. وسى سەبەپتەن دە ءبىز ءار كۋرستىڭ سوڭىندا شاكىرتتەرىمىزدىڭ وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋلەرىنە اسا ءمان بەرەمىز. ءار جىلى جولداما بەرەردە ءبىز ولارعا: «وزدەرىڭىزدىڭ بولاشاق جۇمىس ورىندارىڭىزدىڭ تالاپ-تىلەگىن ءبىلىپ قايتۋمەن بىرگە، تاجىريبە بارىسىندا وزدەرىڭىزدىڭ بىلىمدەرىڭىزدى تانىتىپ، وقۋىڭىزدى اياقتاعاندا جۇمىسقا شاقىراتىنداي بىلىكتىلىك كورسەتىپ قايتىڭىزدار» دەگەن كەڭەسىمىزدى ايتۋدان جالىقپايمىز.

تۇلەكتەرىمىزدىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇددەلى بولعاندىقتان، ساباقتان تىس ۋاقىتتا ولاردىڭ اقپارات قۇرالدارىندا جۇمىس ىستەۋىن دە قولدايمىز. بىراق ول ساباقتارىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋىن تالاپ ەتەمىز. مىنا نارسەگە ءاردايىم باسا كوڭىل قويۋلارىن ەسكەرتىپ وتىرامىن. ءوندىرىس ورىندارى ستۋدەنتتەردى نەگىزىنەن ارزان جۇمىسشى كۇشى رەتىندە پايدالانعىسى كەلەتىنىن نەسىنە جاسىرايىق. كوپ جاعدايدا ستۋدەنتتەردى سول ماقساتتا جۇمىسقا الادى. سوندىقتان مەن وقۋ كەزىندە جۇمىسقا تۇرعىسى كەلەتىن شاكىرتتەرىمە: «ءسىز قازىر ارزان جۇمىسشى كۇشىسىز، ال وقۋدى اياقتاعاندا قىمبات قىزمەتكەرگە اينالۋىڭىز ماڭىزدى. ول ءۇشىن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىڭىزدى ارتىرۋىڭىز كەرەك. ەگەر وسى ەكەۋى بولماسا، وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن دە ارزان جۇمىس كۇشى بولىپ قالا بەرەسىز. ول ءبىزدى دە، ءسىزدى دە، اتا-اناڭىزدى دا قاناعاتتاندىرمايدى. وسىنى ءاردايىم جادىڭىزدان شىعارماڭىز»، – دەپ كەڭەس بەرەمىن. شاكىرتتەرىمىز وسىنى ۇمىتپاي، ۇزدىكسىز ىزدەنىس جولىندا جۇرسە، بيىك بەلەستەردى باعىندىراتىنىنا ەش كۇمانىمىز جوق.

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار