16 مامىر 2019, 14:36 1150 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

الەمدە قاي ءدىن جويىلۋى مۇمكىن؟

ەۋروپادا شىركەۋلەر جابىلىپ، مەشىتتەر كوبەيىپ كەلەدى

ءدىن – نازىك ماسەلە. الەمدە بولىپ جاتقان دىندەر قاقتىعىسى، لاڭكەستىك ارەكەتتەر، بىتىسپەس سوعىستىڭ استارىنان دا دىنگە دەگەن كوزقاراستىڭ ەكىۇشتى ەكەنى بايقالادى. ءتىپتى، جۇرت ءمىناجات ەتەتىن ورىنداردا جارىلىستىڭ ءجيى بولۋى جانە ونىڭ سەبەبى مەن سالدارىنىڭ اشىلماي، جابۋلى قازان كۇيىندە قالۋى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك.

بۇگىندە عالىمدار دا قاراپ جاتپايدى. جاقىندا ولار الداعى 2060 جىلى الەمدەگى ءدىني احۋالدىڭ قالاي وربيتىنىنە بولجام جاسادى. مۇنى ەۋروپاداعى دەموگرافيالىق داعدارىسپەن بايلانىستىرسا دا، بۇدان دا تەرەڭىرەك ماسەلەنىڭ بار ەكەنىنە ەكپىن تۇسىرەدى. سويتە تۇرا، بولاشاقتا قانداي كونفەسسيالاردىڭ سانامىزدان ءوشىپ، وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالاتىنىن ساراپقا سالادى.

ماسەلەن، جىل سايىن ەۋروپادا ونداعان حريستيان شىركەۋى جابىلىپ، ونىڭ ورنىنا سونشالىقتى مەشىت سالىنادى ەكەن. بۇل دەرەك كوپتەن بەرى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان ەۋروپالىق كونتينەنتتىڭ يسلامدانىپ بارا جاتقاندىعىن ناقتى دالەلدەسە كەرەك. Pew الەۋمەتتىك ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ۇسىنعان بولجامعا سەنسەك، 2060 جىلى حريستيانداردىڭ سانى ءبىر بۋىن الماسقاننان كەيىن 34 پايىزعا، ال مۇسىلمانداردىڭ سانى 70 پايىزعا جەتەدى ەكەن.

بۇگىندە ەۋروپالىق كونتينەنتتە ەڭ ءىرى حريستياندىق مەملەكەت رەسەي ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدا الگى ۇيىمنىڭ زەرتتەۋشىلەرى 40 جىلدان كەيىن رەسەي حريستيان وكىلدەرى كوپ مەملەكەت رەتىندە العاشقى وندىقتان ءتۇسىپ قالاتىنىن ايتادى. سونداي-اق، بۇل قاتاردا قىتاي مەن گەرمانيا دا بار. سەبەبى، بۇل ۋاقىتتا الەمدىك ءدىن دەپ سانالعان حريستيان ءدىنىنىڭ ورنىن يسلام باسۋى ابدەن مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار. جانە بۇل پروتسەسكە باستاماشىل رەتىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرى ەمەس، اقش پەن ءۇندىستان كىرىسپەكشى. ياعني، ءۇندىستان تۇرعىندار سانىنىڭ كوپتىگى جاعىنان، ال اقش جاپپاي يمميگراتسيانىڭ كومەگى ارقىلى ءۇن قوسپاق. الايدا، بۇل جەردە ءبىر كىلتيپان بار. سوڭعى كەزدە بۇل ەلدەردە دە مۇسىلمان جاماعاتىنا قارسى شابۋىلدار ءجيى بولۋدا. بۇل ماسەلە پرەزيدەنت ترامپتى دا سونشالىقتى الاڭداتا قويعان ەمەس. ءتىپتى، اقش-تا ءۇشىنشى اپتا قاتارىنان «حيدجاب كيگەن كونگرەسسۆۋمەن» رەتىندە تانىلعان يلحان ومار توڭىرەگىندەگى داۋ باسىلماي قويعان-تۇعىن. امەريكالىق قوعامداعى يسلام تۋرالى ۇرەيدى ساراپقا سالعان ول 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە بولعان تەراكتىنى قاپەرگە سالىپ، سونى ۇيىمداستىرۋشىلاردى تىلدەدى. مۇسىلمان ايەل سول ارقىلى ىشكى جانايقايىن بىلدىرگەنمەن، جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارى تەراكتىنى وعان قارسى قۇرال رەتىندە پايدالانۋعا تىرىسىپ باقتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇدان كەيىن وعان قاۋىپ ءتونىپ، ءتۇرلى قىسىم جاسالاتىنى تۋرالى حابارلاما كەلگەن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟

بىرقاتار زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، 2040 جىلى اقش-تاعى مۇسىلمان قاۋىمى سانى جاعىنان حريستيان ءدىنى وكىلدەرىنەن كەيىنگى ورىنعا جايعاسپاق. قازىر بۇل ەلدە رەسمي مالىمەت بويىنشا 3,3 ملن مۇسىلمان ءومىر سۇرەدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ 1 پايىزى.

يسلام: بالا سانىن شەكتەمەيدى

ال ەۋروپاداعى جاعداي قالاي؟ ماسەلەن، ءبىر حريستيان وتباسىنا ورتاشا ەسەپپەن ەكى بالادان، ال مۇسىلمان وتباسىنا ءۇش بالادان كەلەدى. بۇل جىلدان جىلعا مۇسىلمان وتباسىنىڭ سانى كوبەيىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ءتىپتى، بۇل كورسەتكىش كەيبىر مەملەكەتتە مۇسىلمان وكىلىنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكە ورنالاسۋىنا تۇرتكى بولۋدا. جاقىندا عانا گەرمانيا قورعانىس مينيسترلىگى پولك يمامى لاۋازىمىن ەنگىزدى. سەبەبى قازىر بۋندەسۆەردە شامامەن 3 مىڭ مۇسىلمان وكىلى بورىشىن وتەۋدە. ەسەسىنە، سوڭعى بەس جىلدا حريستيان قاۋىمى ءبىر جارىم ميلليونعا قىسقارىپتى. مۇنىڭ زالالى ليۋتەران شىركەۋىنە كەلىپ تيۋدە. قۇلشىلىق ەتەتىن ادام سانى ازايعان سايىن شىركەۋلەر دە جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. بەلگىلى ءدىنتانۋشى رومان لۋنكيننىڭ ايتۋىنشا، ليبەرالدى حريستياندىق كونفەسسيالارعا، اتاپ ايتقاندا ليۋتەراندار مەن مەتوديستەرگە دە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. «ايتپەسە، ءتۇپتىڭ تۇبىندە ولاردان دا ايرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن»، – دەيدى ول. مۇنداعى باسا ايتاتىن ءبىر ماسەلە – بۇل كونفەسسيالار پروتەستانتيزمگە جاقىن. ليۋتەران ءدىنى گەرمانيادا ءحVى عاسىردا، ال مەتوديزم ءحVىىى عاسىردا اقش-تا تامىرىن جايدى.

ۇلىبريتانيا شىركەۋلەرىندە دە ماسەلە كوپ. ەكى جىل بۇرىن ەل باسشىلارى 2020 جىلى ءدىن قىزمەتشىلەرىنىڭ كوبى زەينەتكە كەتسە، ولاردىڭ ورنىن باساتىن ەشكىم جوق دەپ دابىل كوتەرگەنى ەستە. سوندىقتان ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى جاس ءدىن قىزمەتشىلەرىنە بيۋدجەتتەن قوسىمشا اقشا ءبولۋ تۋرالى ارنايى باعدارلامانى ىسكە قوستى. الايدا، بۇل ارەكەت ازىرگە ەشقانداي ناتيجە اكەلە قويماعان سياقتى. سوڭعى 15 جىلدا بريتان ەلىندە 500 شىركەۋگە قارا قۇلىپ سالىنىپ، قاڭىراپ قالعان ءدىني ورىندار كونتسەرت بەرەتىن الاڭعا، قوناق ءۇي مەن بارلارعا اينالعان.

ءبىر قاراعاندا، وعان بالا تۋ سانىنىڭ ازدىعى دا باستى سەبەپ ەمەس دەيدى ماماندار. ءدىنتانۋشى رومان لۋنكيننىڭ پىكىرىنشە، قازىر الەمدە كونسەرۆاتيۆتى ءدىني بىلىمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. «ال بۇل اعىمدار وتە ىمىراشىل كەلەدى. ماسەلەن، نورۆەگيا ليۋتەران شىركەۋى ءبىرجىنىستى جۇپتارعا شىركەۋگە كىرۋگە رۇقسات بەردى. ايتا كەتەرلىگى، سول شىركەۋدىڭ ەپيسكوپى ايەل ادام. ءتىپتى، مۇندا شىركەۋگە ءبىرجىنىستى جۇپتاردىڭ كىرۋى مەن ايەلدىڭ ءدىن قىزمەتشىسى بولۋى تۋرالى ورتاق پىكىر جوق. سەبەبى، حريستيان الەمىندە جاڭا باعىت پايدا بولۋدا. ەگەر گەرمانيا، نورۆەگيا، شۆەتسياداعى ليۋتەراندىق شىركەۋلەر ىمىراشىل كەلسە، ال ولاردىڭ افريكا مەن ازياداعى ەنشىلەس قاۋىمى الدەقايدا كونسەرۆاتيۆتى جانە ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرە الادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ كونسەرۆاتيۆتى دەگەن اعىمدار بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلەدى»، – دەيدى ءدىنتانۋشى.

دالىرەگىندە، ليبەرالدى حريستيان اعىمدارىنىڭ ءدال وسىلاي السىزدەنۋىنە باستى سەبەپ – ءبىلىمدى شىندىق جولىنا باعىتتاپ، سەنىم بىلدىرۋشىلەرگە قاتاڭ تالاپ قويماۋىندا. سول ارقىلى ولار حريستان دىنىنە دەگەن كوزقاراستى مۇلدەم وزگەرتۋگە قۇمار. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى وسىعان سايادى.

تاعى ءبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ءدىني اعىمدار ءار ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سونىڭ ءبىرى – دەموگرافيا. ادامزاتتىڭ باسىنان تالاي ءداۋىر ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءدىني سەنىمى مەن كوزقاراستارى دا تۇرلەنىپ وتىردى. «باياعى انتيكالىق ءدىني اعىمدار تاريح ساحناسىنان كەتسە، بۇگىندە گرەكتەر پراۆوسلاۆيالىق حريستيانعا جاقىن ەكەنىن اڭعارتتى. ال كەزىندە زورواستريزم دىنىنە ءبىرتابان جاقىن پارسىلاردىڭ دەنى قازىر مۇسىلمان. دەمەك، سوڭعى جىلدارى بازبىرەۋلەر استىن سىزىپ ايتىپ جۇرگەن ءدىني اعىم جانە ەتنيكالىق توپتار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەمەس. شىن مانىندە، سەنىم ءۇشىن ەتنيكالىق سايكەستىك ەكىنشى ماسەلە»، – دەيدى ءدىنتانۋشى پاۆەل كوستىلەۆ.

ءدىني اعىمداردىڭ قوعامنان شەتكەرى ىسىرىلىپ قالۋىنا نە سەبەپ؟ بالكىم، ءدىن دە ءومىر اعىمىنا ساي وزگەرىسكە ۇمتىلۋى كەرەك شىعار. بۇگىنگى جاڭا تەحنولوگياعا بەت العان جاستار ءۇشىن جاڭاشىلدىق قاجەت. ولاردى تاربيەلەۋشى ينتەرنەت ەكەنىن ەسكەرسەك، ءدىني اعىم مەن ءدىني كوزقاراس ەسكىنىڭ قالدىعى بوپ قابىلدانۋى مۇمكىن. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، كەيبىر ەلدىڭ ۇستاناتىن ءدىنى سالت-داستۇرىمەن ارالاسىپ، بەكي تۇسكەن. وعان مىسال رەتىندە جاپونياداعى سينتويزم، ءسىبىر مەن قيىر شىعىستاعى شامان ءدىنىن ايتۋعا بولادى.

P.S: الەمدىك زەرتتەۋشىلەر حريستيان دىنىنە سەنۋشىلەردىڭ قاتارى ازايىپ بارادى دەپ دابىل قاعۋدا. الايدا، الپاۋىت ەلدەردىڭ وزىندە يسلام دىنىنەن سەكەم الىپ، ۇركە قارايتىنداردىڭ قاتارى ازايماي وتىر. وعان سوڭعى جىلدارى وتتىڭ وشاعىنا اينالعان ليۆيا، يراك، سيرياداعى سوعىس مىسال. ونىڭ تاعى ءبىر ايقىن دالەلى – مۇسىلمان قاۋىمى ءمىناجات ەتەتىن ورىندار مەن مەشىتتەردە قاساقانا جاسالاتىن جارىلىستىڭ كوبەيىپ كەتۋى. بۇل ارەكەتتىڭ ءبارى يسلام دىنىنە دەگەن ۇرەي مەن قورقىنىشتىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە اكەپ سوعۋى ىقتيمال. سوعان قاراماستان، الەم بويىنشا مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ارتۋى كوڭىلگە دەم بەرەدى.،

دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار