16 مامىر 2019, 14:29 864 0 بىلگەنگە مارجان ارمان قۇدايبەرگەن

بولمىسى بولەك بالالار، توپ ىشىندە دارا ولار

قاي حالىق، قاي ۇلت بولسا دا ۇرپاق تاعدىرىنا بەي-جاي قاراماعان. ەڭبەكتەگەن بالانى «ەلدىڭ ەرتەڭى بولادى» دەپ حانىنداي سىيلايتىن قازاقتان ءسوز ارتىلسا-شى. «قوي اسىعى دەمەڭىز، قولايىڭا جاقسا ساقا عوي، جاسى كىشى دەمەڭىز، اقىلى اسسا اعا عوي» دەگەن ءتامسىل بۇگىنگى ماقالامىزعا تۇزدىق بولماق. الەم تاريحىندا 8 جاسار جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى، 8 جاستاعى كاسىپكەر سىندى ءتۇرلى دارىندىلار بولدى. ولاردى ەشكىم دە بالا دەمەدى، كەرىسىنشە دارا دەپ ابىرويىن اسقاقتاتتى. ءبىزدىڭ ەلدە دە وسىنداي دارىندى، تالانتتى بالالاردىڭ بولمىسى بولەك، ەڭبەگى ەرەك بۋىنى قالىپتاسىپ كەلەدى.

قازاقستاندىق دارىندى بالالار حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تمد دەڭگەيىندە ەكىنشى، ال دۇنيەجۇزىندە ۇزدىك 20 ەلدىڭ قاتارىندا ەكەن. شەت ەلدە، جات جەردە باق سىناپ جۇرگەن جاس ورەندەرىمىز مادەنيەت پەن سپورتتا عانا ەمەس، ءبىلىم مەن عىلىم سالالارىندا جەتەكشى ورىنداردى يەلەنۋدە.

ەل ىشىندەگى دارىندى بالالار جايلى ءسوز قوزعاساق، يسااك مۋستوپۋلو العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتالادى. ايگىلى استروفيزيك ستيۆەن حوكينگتىڭ كوزى تۇسكەن وتانداسىمىز «ۇيلەسىم تەورياسى» جوباسىنىڭ اۆتورى. ول تاراز وڭىرىندە تۋعان. تۋمىسىنان دتسپ دەرتىنە شالدىقسا دا عىلىم-ءبىلىم جولىندا ەشقانداي كەدەرگى بولماۋ كەرەگىن حوكينگتەن كەيىن دالەلدەگەن تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالۋى بەك مۇمكىن. يسااك بريتان كەڭەسى مەن National Agency for Technological Development ۇيىمداستىرعان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالاعان STEM ۇلتتىق يننوۆاتسيا كونكۋرسىنىڭ لاۋرەاتى. 15 جاسىندا عارىش كەمەلەرىنە ارنالعان ەلەكتروەنەرگيانى ءوندىرۋ جولدارىن پايىمداعان. وسىدان كەيىن ايگىلى استروفيزيك پروفەسسور ستيۆەن حوكينگپەن كەزدەستى. باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن بالا كەزىمنەن ءتۇرلى سالالارعا قىزىقتىم، ماسەلەن تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم بولدى.

بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن قازاق بالالارى كوپ-اق. 14 جاستاعى جاس ۆۋندەركيند ابزال مىرزاش بىلىمقۇمارلىعىمەن كوپتى ءسۇيسىنتىپ كەلەدى. ابزال 12 جاسىندا 11 جىلدىق مەكتەپتى ۇزدىك اياقتاعان. قازىردە قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى. رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ تالاي جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلاعان ول 3 جاسىنان باستاپ ءارىپ تانىپ، كىتاپ وقىعان. جاستار جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە ابزال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جوباسىن تانىستىردى. ءبىرىنشى ديگرافتىق ءتاسىل ارقىلى كومپيۋتەر كلاۆياتۋراسىنا ىڭعايلانعان «ABZALalphabet» دەپ اتالاتىن قازاق ءالىپبيىنىڭ نۇسقاسىن جاساعان ول الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن كومپيۋتەردىڭ ستاندارتتى اعىلشىن كلاۆياتۋراسىن پايدالانىپ، قازاقشا جازۋعا بولاتىنىن ايتقاندا كوپشىلىك تاڭقالعان-دى. نەبارى 13 جاسار بالادان مۇنداي تاپقىرلىقتى ەشكىم كۇتپەسە كەرەك. سول كەزدەسۋدە كيريلليتسادان لاتىن قارپىنە اۋداراتىن كونۆەرتەر باعدارلاماسى جايلى دا از-كەم ءسوز ەتكەن. كونۆەرتەر ارقىلى كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا ءبىر مينۋتتا 1200-دەن استام كىتاپ اۋدارۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقستاندىق جاس ونەرتاپقىشتاردىڭ مۇنداي جوبالارى بولاشاقتا تاڭعاجايىپ دۇنيەلەردى ويلاپ تابۋعا باستاۋ بولادى. ابزال جايلى اكەسى داۋرەنبەك مىرزاشۇلى: «بالا كەزىندە سەرۋەندەۋدى ۇناتاتىنبىز. دالادا ءجۇرىپ، بالاما كولىك، ونىڭ بەلگىلەرى تۋرالى ايتىپ، ولاردى قالاي اجىراتۋعا بولاتىنىن ۇيرەتتىم. ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە ابزال كوشەدە تۇرعان كولىكتەردى ءوزى اجىراتا باستادى. مەن تاڭقالدىم. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جوعارى ەكەنىن ءتۇسىندىم. سودان بالاما ءالىپبيدى ۇيرەتتىم. ءبىراز كۇننەن سوڭ شاتاستىرماي ارىپتەردى ايتىپ بەردى. ول كەزدە 2 جاستا بولاتىن. اناسى ەكەۋمىز بۋىن-بۋىنمەن وقۋدى، ساناۋدى ۇيرەتتىك. 3 جاستا ابزال گازەت-جۋرنالدى ەركىن وقيتىن بولدى. 4 جاستا كوبەيتۋدى ۇيرەندى. ونىڭ بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جولعالتىپ الماۋ ءۇشىن ءتۇرلى ەنتسيكلوپەديا الىپ بەردىك» – دەيدى. وتانداسىمىز قازاقستانداعى وقۋىن ءتامامداپ اقش-تاعى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسۋدى ارماندايدى. ونداعى ويى دا تەحنولوگياسى دامىعان ەلدىڭ ءبىلىمىن ۇيرەنىپ، ەل قاجەتىنە جاراتۋ شىعار، بالكىم؟!

ابزال مىرزاش سەكىلدى بىرنەشە قازاق بالالارى ەل ىشىندە عانا ەمەس شەت مەملەكەتتەردە دە دارىندىلىعىمەن دارالانىپ ءجۇر. ماسەلەن تەمىرلان امانگەلدى حالىقارالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، وڭتۇستىك كورەياداعى بەدەلدى وقۋ ورىندارىنان شاقىرتۋ الدى. قازىر روبوتوتەحنيكا سالاسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ءجۇر. ماسەلەن 9 جاسىندا دانيار كۇرمانباەۆ رەسەيدەگى ەڭ تانىمال شوۋعا قاتىسىپ ءوزىنىڭ كەز كەلگەن ساندى جىلدام قوسىپ، كوبەيتە الاتىنىن كورسەتىپ ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن-ءدى. ءازيز كامەليدەن ەسىمدى دارىندى بالاقاي دا حالىقارالىق بايقاۋلاردا ەل نامىسىن تالاي رەت ابىرويمەن قورعادى. الديار بوجبانوۆ 6-سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ عالامدىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا كۇش سالدى. ەكولوگيالىق اۋىلدار مەن كۇن-جەل ەلەكتروستانساسى، امبەباپ قۋاتتاعىشتاردى ءوز جوباسىنىڭ نىسانى ەتىپ الدى. سونىڭ ارقاسىندا ورگانيكالىق قالدىقتاردى بيوگازعا اينالدىرىپ، جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. ال دىنمۇحامەت مايلىباي 16 جاسىندا NASA-نىڭ استرونوميالىق مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. وندا ءبىلىم الۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن باق دەسە دە جاراسار. سەبەبى الەمنىڭ 23 ەلىنەن تەك 55 بالا عانا وقۋعا قابىلدانادى ەكەن. باق وكىلدەرى كورسەتكەن مالىمەتكە سۇيەنسەك، وقۋشىلار مارستى باعىندىرۋعا ارنالعان جوباعا قاتىسادى ەكەن. بۇل دا قازاق بالالارىنىڭ الەمدىك عىلىم سالاسىندا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.

2000 جىلى تۋعان جانسايا ابدىمالىك ەسىمدى جاس ورەن 6 جاسىنان بەرى دۇنيەجۇزىلىك شاحمات بايقاۋلارىندا ءوزىن مويىنداتىپ كەلەدى. تالاي مارتە «كوش» باستاپ، قارسىلاس شاق كەلتىرمەگەن جانساياعا 2008 جىلى ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ءوزى 3 بولمەلى پاتەر كىلتىن سىيلاعان ەدى. بۇل جايىندا جاس گروسسمەيستەر: «وعان دەيىن جالعا الىنعان باسپانادا تۇردىق، كوشە سالىسىمەن ءومىر جەڭىلدەدى. پاتەرىمىز اقسايداعى مەكتەبىمە جاقىن، وتە قولايلى. كەزدەسۋ كەزىندە جاعدايدى پايدالانىپ، نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنا شاحماتتى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدى ۇسىندىم. ول مۇنىڭ كەرەمەت وي ەكەنىن ايتتى. قازىر كەي مەكتەپتەردە شاحمات ۇيىرمەلەرى بار»، – دەپ ەسكە الادى. قازىر الماتىدا جانسايا ابدىمالىك اتىنداعى شاحمات اكادەمياسى جۇمىس ىستەيدى. جانسايا جايىندا وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان گورى، شەتەلدىك باق ءجيى جازادى. ءتىپتى ولار جانسايانى «شاحمات پاتشايىمى» دەپ تە اتايدى ەكەن. شاحماتشى قىز كەزىندە مانەرلەپ سىرعاناۋشى بولعىسى كەلگەن ەكەن. بىراق شاحمات سالاسىندا 6 جاسىندا-اق جۇلدىزى جاندى. ونىمەن قويماي بۇگىندە وزگەلەرگە ۇستازدىق ەتىپ ۇلگەردى. ەسەسىنە جانسايامەن تۇيدەي قۇرداس ەليزابەت تۇرسىنباەۆا مۇز ۇستىندەگى جۇلدىزعا اينالدى. ەكى اي بۇرىن جاپونيانىڭ سايتاما قالاسىندا مانەرلەپ سىرعاناۋدان وتكەن الەم چەمپيوناتىندا ەليزابەتتىڭ تاماشا ونەر كورسەتىپ، دۇنيەجۇزىن تاڭ قالدىرعان. ول 1909 جىلى شۆەدتىك مانەرلەپ سىرعاناۋشى ۋلريح سالحوۆ العاش جاساعان قيمىلدى قايتالادى. بۇعان دەيىن كاسىبي ماماندارعا ارمان بولعان، رەسمي بايقاۋلاردا ەرەسەكتەر اراسىندا ەشكىم جاساي الماعان «تورتتىك سالحوۆ» قيمىلىن ورىنداعان وتانداسىمىزدىڭ ەسىمى وسىلايشا تاريح بەتتەرىندە التىن ارىپپەن جازالاتىن بولادى. نەبارى 19 جاسىندا كوپ ىشىنەن دارالانعان ول بۇعان دەيىن دە تالاي بايقاۋلاردا توپ جارىپ، ەل نامىسىن قورعاپ كەلدى. وسىلايشا سپورتتىڭ بۇل تۇرىنەن دە قازاق بالالارىنىڭ ەبى بارى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەندى.

الەم ەلدەرىندە ەرەكشە تانىمالدىققا يە بوكستان قازاقستاندىق ورەندەردىڭ الار ورنى ەرەكشە. اۋەسقوي بوكستان تارتىپ، كاسىپقوي بوكس الاڭىندا دا قازاقستاندىق بوكس ءستيلىن تانىتىپ جۇرگەن جاس وعلاندارىمىز جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – سادريددين احمەتوۆ. نەبارى جيىرما بىردەگى وتانداسىمىز كاسىپقوي بوكسقا 2017 جىلى كەلگەن. وعان دەيىن اۋەسقوي بوكس شارشى الاڭىندا قارسىلاس شاق كەلتىرمەي تالاي مارتە چەمپيون اتانعان-دى. باستى باسەكەلەردى ايتساق، سانك-پەتەربۋرگتە وتكەن جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا، بانگكوكتەگى تايلاند كورولىنىڭ كۋبوگى ءۇشىن بولعان جارىستا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كۋبوگى ءۇشىن وتكەن تۋرنيرلەردە التىننان القا تاقتى. كاسىپقوي بوكستاعى مانساپ جولىن دا بىرنەشە جىل ىشىندە قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى. 2018 جىلى 6 بىردەي قارسىلاسپەن كەزدەسىپ، بارىندە ايقىن باسىمدىقپەن (نوكاۋت) جەڭگەن-ءدى. ەڭ العاشقى كەزدەسۋىندە قارسىلاسىن 31 سەكۋندتا سۇلاتىپ سالعان سادريددينگە تەك 5 قارسىلاسى عانا 2 راۋندقا شىداپ بەردى. قالعاندارىنىڭ ءبارى تەحنيكالىق نوكاۋتپەن العاشقى 3 مينۋتتان ارتىق شىداي الماعان. وسى جىلدىڭ باسىندا 7-رەت كاسىپقوي بوكس الاڭىنا شىققان سادريددين قارسىلاسىن 4 راۋند بويى سوققىنىڭ استىنا الىپ، تاعى دا تەحنيكالىق نوكاۋتپەن جەڭگەن. جۋىردا الماتىدا وتكەن كەزدەسۋىندە عانا تولىق 10 راۋند جۇدىرىقتاستى. كاسىبي ماماندار ءسادريدديندى بولاشاق بوكس جۇلدىزى رەتىندە تاني باستادى. قايدا جۇرسە دە ەلىم-جەرىم دەيتىن ازامات قازىردە كانادادا جاتتىعادى.

اقپارات اعىنىنىڭ الاي-دۇلەي شاعىندا جاقسى جاڭالىقتاردىڭ كوبى ەلەۋسىز قالىپ جاتادى. ناسيحاتى دا كەمشىن. اتاقتى ستيۆ دجوبس قۇرعان «Apple» كومپانياسىندا ايگەرىم ساۋلەتحانقىزى ەسىمدى قازاق قىزى جۇمىس ىستەيتىنىن ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس. ءتىپتى «NASA» عارىش اگەنتتىگىندە قازاق بالاسى دارحان نۇرماعامبەت قىزمەت اتقارادى. سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تانىمالدىققا يە بولعان، سىمباتىمەن ەۋروپا جۇرتشىلىعىن ءتانتى ەتكەن ديماش ادىلەت ەسىمدى وتانداسىمىز اقىلىمەن دە كوپتى مويىنداتىپ ءجۇر. اقىل-وي دەڭگەيىن تارازىلايتىن «مensa International» ورتالىعىندا IQ-تەست تاپسىرعان ول 99 پايىزدان جوعارى بالل جيعان.

بۇنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ ەرەكشە قابىلەتتى حالىق ەكەنىن دالەلدەيتىن نارسە. جاس تالانتارىمىز الەمگە تانىلىپ، ۇلتىمىزدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتا بەرگەي دەپ تىلەيىك.

ارمان قۇدايبەرگەن

سوڭعى جاڭالىقتار