16 مامىر 2019, 13:10 803 0 سىرتقى ساياسات احمەت ومىرزاق

قازان ءبىر، «قايعى» باسقا...

جالپى، «بىتكەن ىسكە ىسكە سىنشى كوپ». بىراق سول سىنشىلاردىڭ پىكىرى ءادىل ايتىلىپ، قاندايدا ءبىر ماسەلەنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزۋگە كومەگى ءتيىپ جاتسا، وندايدى نەگە قۇپتاماسقا؟ ال جالپاق جۇرتقا بەلگىلى جايتتان استار ىزدەپ، بولعاندى «بولدىرعاندار» جايىندا قولدان اڭىز جاساۋعا تالپىناتىنداردىڭ ارەكەتى ادىلەتتى دەپ كىم ايتار؟

جاقىندا كەزدەيسوق «تۇركىستان مادەني قورى» قوعامدىق قورى (وف «كۋلتۋرنىي فوند تۋركەستان») تاراپىنان شىعارىلعان «تۋركيستون تاقۆيمي» 2019 («تۇركىستان كۇنتىزبەسى» 2019) اتتى كۇنتىزبەنى كورىپ قالىپ، ونداعى ايگىلى تايقازاننىڭ تاريحى مەن ەلگە ورالۋى جايىندا بەرىلگەن ماقالانى وقىپ شىقتىق. ماقالادا ەركين جۋرابەكوۆ اتتى وزبەك ۇلتى وكىلىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى تايقازاننىڭ ورالۋىنا «سىڭىرگەن ەڭبەگى» جونىندە ايتىلعان ەكەن...

بارشاعا بەلگىلى، ورتالىق ازياداعى اتى كۇللى الەمگە بەلگىلى قالانىڭ ءبىرى تۇركىستان بولسا، ونىڭ اتىن شىعارعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. كەسەنە تۇركى حالىقتارى تاريحىندا ورىنى بار اقىن، فيلوسوف قوجا احمەت ياساۋيگە (1093-1166) ارناپ سالىنعان. اتاعى الەم تاريحىنان ورىن العان ۇلى قولباسشى، مونعول-تۇرىك تەكتەس حالىقتار بيلەۋشىسى، ءامىر تەمىر (اقساق تەمىر، تەمىرلان. 08.04. 1336 – 18.02. 1405) بۇيرىعىمەن، احمەت ياساۋي قايتىس بولعانىنا ەكى ءجۇز جىلداي ۋاقىت وتكەندە ونىڭ مازاردىڭ ورنىنا، دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى دەرلىك تاماشا كەسەنە ورناتىلدى.

ەنى 46,5 مەتر، ۇزىندىعى 65 مەترگە سوزىلعان ۇلكەن كۇمبەزدى قۇرىلىس 8 ءتۇرلى 35 بولمەدەن قۇرالعان. سول بولمەلەر توبىنىڭ ءبىرى قازاندىق دەپ اتالىپ، وندا سيرەك كەزدەسەتىن جەتى اسىل مەتالدىڭ (مىرىش، لاتىن، قولا، قورعاسىن، مىس، كۇمىس، تەمىر) قوسپاسىنان قۇيىلعان، سالماعى 2 توننا، سىيىمدىلىعى 3 مىڭ ليتر، بيىكتىگى – 1,60 مەتر، ديامەترى – 2,42 مەتر، تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى – 0,54 مەتر، ديامەترى – 0,607م بولاتىن تايقازان تۇرعان.

تايقازاندى ءامىر تەمىردىڭ تاپسىرۋىمەن 1399 جىلى 25 ماۋسىمدا (حيجرا 801 جىل، 20-شاۋال) تۇركىستان قالاسىنىڭ باتىسىندا، 27 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارناق ەلدى مەكەنىندە يراندىق شەبەر ءابدىل ءازيز شارافاددين تەبريزي قالىپقا قۇيىپ، جاساپ شىققان. قازان سىرتىندا اراپتىڭ سۋلس جانە كۋفي قولتاڭبالارىمەن جازىلعان ءۇش قاتار جازۋدىڭ بىرىنشىسىندە ونى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنالىپ جاسالعانى جازىلعان.

1935 جىلى يران شەبەرلەرىنىڭ III حالىق-ارالىق كونفەرەنتسياسىنا وراي، تايقازاندى سانكت-پەتەربۋرگتەگى اتاقتى ەرميتاج مۋزەيىنە الىپ كەتكەن. بىراق ەلۋ ءتورت جىلعا دەيىن قايتارىلماي، سول مۋزەيدە تۇرىپ قالعان تايقازان 1989 جىلى 18 قىركۇيەكتە عانا تۇركىستانعا اكەلىنىپ، ءاۋ باستاعى ورنىنا تۇراقتادى.

بۇگىندە تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ وتىرعان تۇركىستان قالاسىنداعى الەمگە بەلگىلى جادىگەرلىكتىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.

ەندى جوعارىدا اتالىپ وتكەن ەركين جۋرابەكوۆتىڭ «ەڭبەگى» تۋرالى ماقالاعا كەلەيىك. ماقالادا بىلاي دەلىنگەن (وزبەك تىلىنەن ىقشامدالىپ اۋدارىلىپ بەرىلىپ وتىر):

«1935 جىلى سوۆەت وداعىندا يران كوركەم-ونەر كۇندەرى وتكىزىلۋى سەبەپتى قازاندى ۋاقىتشا دەپ لەنينگرادقا (سانكت-پەتەربۋرگ) ەرميتاجعا الىپ كەتىپ، قايتارىلماعان.

1985 جىلى ەركين جۋرابەكوۆ تۇركىستان قالاسى اتقارۋ كوميتەتى توراعالىعىنا سايلانادى. ول قازاندى قايتارۋ ءۇشىن 5 جىل بويى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىندا سەندەلۋگە كونەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل ارەكەتتەرى ءۇشىن ونى «دون كيحوت» دەپ مازاقتاعاندار دا بولعان. قازاندى قايتارۋ ماسەلەسىمەن سسسر مادەنيەت ءمينيسترى قابىلداۋىنا كىرگەندە، مينيستر ونى كابينەتىنەن قۋىپ شىققان.

«مينيسترمەن كەرىسىپ قالدىق. ول قازان ەرميتاجدا تۇرعانى ءۇشىن ماقتانۋىم قاجەتتىگىن ايتتى. مەن وندا قىزىل الاڭداعى زەڭبىرەكتى ماعان بەرىڭىزدەر، ونى تۇركىستانعا الىپ كەتەيىن. زەڭبىرەكتىڭ ورنىنا «بۇل جەردە زەڭبىرەك بار ەدى، قازىر تۇركىستاندا» دەپ جازىپ قويىڭىزدار، ويتكەنى احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى قازاننىڭ ورنىندا وسى مازمۇنداعى جازۋ بار! – دەدىم. وسى سوزىمنەن سوڭ ول مەنى كابينەتىنەن قۋىپ شىقتى. قازاندى قايتارۋ ءۇشىن قانداي ءادىس-ايلا تاپساق، ءبارىن قولدانىپ كوردىك. بەس جىل بويى جازباعان جەرىمىز، ايتپاعان ادامىمىز قالمادى»، – دەپ ەسكە الادى ە.جۋرابەكوۆ.

تىنىمسىز جەلىپ-جۇگىرۋ، ءتىپتى، سسسر ءبىرىنشى پرەزيدەنتى م.س. گورباچەۆ پەن ايەلى ر.م. گورباچەۆاعا جاسالعان وتىنىشتەر تۇبىندە ءوز جەمىسىن بەرەدى.

1989 جىل 4 شىلدەدە سسسر مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ قازاندى تۇركىستانعا قايتارۋ جايلى 283-بۇيرىعى جاريالانادى. قازاندى اكەلۋ ءۇشىن ەركين جۋرابەكوۆ باسشىلىعىنداعى ءبىر توپ تۇركىستاندىقتار ەرميتاجعا جول جۇرەدى. ەركين اكا لەنينگرادتىقتارعا سىي رەتىندە ءبىر جۇك ماشيناسى تولى تۇركىستان قاربىزىن اكەتەدى.

«ءبىر ماشينا قاربىزدى قالالىقتارعا تاراتتىق. بىراق، بىزگە بەرىلگەن 5 كۇندىك مەرزىمدە قازاندى ەرميتاجدان شىعارا الماي قاتتى قينالدىق. ەسىككە سىيمادى. سول كەزدەردە الەكساندر نەۆزوروۆتىڭ «60 سەكۋند» دەگەن باعدارلاماسى بار بولاتىن. قازاندى شىعارا الماي دال بولىپ جۇرگەنىمىزدى جاسىرىن كامەراعا ءتۇسىرىپ كەتىپتى. «تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى قازانىن الىپ كەتە الماي جاتىر» دەپ مەنى تەلەديداردان كورسەتىپ، ماسقارا قىلدى. مەرزىم بىتۋىنە بىرنەشە ساعات قالعاندا فينليانديا قۇرىلىس فيرماسىنان جالداعان ينجەنەرلەرىمىز قازاندى تەرەزەدەن كىشكەنە كراننىڭ كومەگىمەن شىعارىپ بەردى. سول كەزدەگى قۋانىشىمىزدى ايتۋعا ءتىلىم جەتپەيدى. تۇركىستانعا اكەلگەنىمىزدە ياساۋي كەسەنەسى الدىنا الدەقاشان حالىق جينالىپ العان ەكەن. ادامدار ميليتسياعا دا قاراماي، قازاندى ءسۇيىپ، ءتاۋ ەتە باستادى. ەرتەڭىنە امالىن تاۋىپ، قازاندى ءوز ورنىنا قويدىق»، – دەپ اڭگىمەلەيدى ە.جۋرابەكوۆ.

سول-سول ەكەن، سوۆەت كەزىندە قاتتى قاداعالانعانىنا قاراماستان، قازان سەبەبىمەن ءار زياراتتا قۇران وقۋ ادەتكە اينالدى. كوممۋنيستىك پارتيا مۇنداي كونترەۆوليۋتسيالىق جانە انتيسوۆەتتىك ىستەرگە سەبەپشى بولعانى ءۇشىن ەركين جۋرابەكوۆپەن ونىڭ جاردەمشىلەرىن قۋدالادى. اقىر-سوڭىندا مارقۇم ەركىن اكا جۇمىستان كەتتى، ەكى جاردەمشىسى قاماۋعا الىندى. كەيىنگى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەركين اكا قازانمەن بىرگە الىپ كەتىلگەن ەكى شامدالدى قايتارۋعا كوپ تىرىستى. بىراق 2007 جىلى اياق استىنا دۇنيەدەن وزىپ، باستاعان ءىسى اياقتالماي قالدى. قازىر ياساۋي كەسەنەسى مۋزەيىندە سول كەزدەگى قازسسر مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانىبەكوۆ قازاندى الىپ كەلگەن ازامات رەتىندە كورسەتىلىپ، وعان ءتيىستى زاتتار جەكە بولمەدە ەل نازارىنا ۇسىنىلۋدا. مارقۇم ەركين جۋرابەكوۆ تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان».

جالپى تايقازاننىڭ تۇركىستانعا قايتا ورالۋى تۋرالى كەزىندە از جازىلعان جوق. بىراق وندا «ەركين جۋرابەكوۆ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەنى» تۋرالى اڭگىمە بولمايتىن. ال ەندى مىنا ءسوز...

ءبىز، تايقازان ەلگە قايتارىلعان تۇستا تۇركىستان قالاسىنىڭ باسشىسى (1985 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1991 جىلعا دەيىن قازاقستان كومپارتياسى تۇركىستان قالالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، 1990 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1993 جىلعا دەيىن تۇركىستان حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن قوسا اتقارعان) ءنۇريدىن بالقياۇلىنان وسى اڭگىمەنىڭ شىندىعىن سۇراعانىمىزدا، ول كىسى بىلاي جاۋاپ بەردى:

– جالپى، تايقازان جونىندە ءباسپاسوز بەتىندە تالاي ايتىلدى. ءوزىم دە تالاي سۇحباتتارىمدا توقتالدىم. سوعان قاراماستان وقتا-تەكتە «تايقازاندى پالەن دەگەن كىسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن اكەلگەن»، «ونى اكەلۋگە تۇگەن دەگەن ازاماتتىڭ ەڭبەگى سىڭگەن» دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. اراسىندا ول ىسكە تۇك قاتىسى جوق كەيبىر تۇلعالاردىڭ دا اتتارى اتالادى. بىراق سونىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ، شىندىعى مىناۋ ەكەن عوي دەيتىن ادام ازايىپ بارا جاتقانداي بۇگىندە...

مەن تۇركىستان قالاسىنا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەن كەزدە، تايقازاندى ەلگە قايتارۋ ماسەلەسى ءجيى قوزعالاتىن. شىنىن ايتۋ كەرەك، تايقازان تۋرالى مەنەن بۇرىن دا ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمە. تالاي رەت كوتەرىلىپ، تالاي رەت قول كەلىسىم جاسالىپ، قۇجاتتارعا قول دا قويىلعان. بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە ءىس بىتپەي قالا بەرگەن.

سول تۇستا كسرو مادەنيەت ءمينيسترى ۆاسيلي گەورگيەۆيچ زاحاروۆ دەگەن كىسى بولاتىن. عىلىم دوكتورى، پروفەسسور. ول كىسى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىنا تۇسىنىستىكپەن قارادى، ياعني، تايقازاننىڭ وتانىنا قايتۋىنا قارسى بولمادى. بىراق مەملەكەتتىك ەرميتاج مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى (1964 – 1990 جىلدارى باسقاردى) اكادەميك بوريس بوريسوۆيچ پيوتروۆسكي تايقازاندى بەرگىسى كەلمەيدى. قازاقستاننان ۇسىنىس تۇسكەن سايىن «ەرميتاجعا تۇسكەن زات بۇكىل كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ ورتاق بايلىعى بولعاندىقتان، كەرى قايتارىلمايدى» دەپ جاۋاپ بەرۋدەن جالىقپايتىن. (ۆ.گ.زاحاروۆ بىزدەن بارعان ءوتىنىش حاتتارعا «ۆەرنۋت كازان» دەپ شەشىم شىعارىپ، قول قويادى، بىراق مۋزەي باسشىسى ورىندامايدى).

جالپى، تايقازاندى قايتارۋ – شارۋاشىلىق ماسەلەسى رەتىندە شەشىلەتىن نارسە. بىراق باسشى رەتىندە ونى ۇنەمى قاداعالاۋدا ۇستاپ، ءىستىڭ جىلجۋىن باقىلاپ وتىردىم. ە.جۋرابەكوۆ بولسا، تۇركىستان قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى. كەلىسىلگەن جۇمىستى اتقارۋ سونىڭ موينىندا. بىلايشا ايتقاندا، بەرەمىن دەگەن نارسەنى الىپ قايتۋشى ادام عوي. قاسىندا وزگە دە جىگىتتەر بولدى. سول تۇستا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىنە سۇيەندىك. ولار كومەكتەستى. نەسىن جاسىرامىز، ءبىزدىڭ قالتالى جىگىتتەر پيوتروۆسكي ءتىلىن تاۋىپ، شاي ءىشىپ، كوڭىلدى وتىرعاندا، ول كىسى «تايقازاننىڭ كورمەگە ۋاقىتشا اكەلىنگەنى» جونىندەگى قۇجاتتىڭ بار ەكەنىن ايتىپ قالادى. ءتىپتى «ولاي ەمەس» دەپ باسىن الا قاشقان كومەكشىلەرىنە قۇجاتتىڭ نومىرىنە دەيىن ايتىپ، ءسوزىن دالەلدەيدى. ەرتەسىنە ءبىزدىڭ جىگىتتەر بارىپ، قۇجاتىن تاپتىرىپ، سول بويىنشا مۋزەي ديرەكتورىنىڭ كەلىسىمىن الادى. سوسىن پيوتروۆسكي ەرميتاجدىڭ بۇگىل سيگناليزاتسياسىن ءوشىرتىپ قويىپ، تايقازاندى الىپ شىعۋعا جاعداي جاسايدى. ءسويتىپ، مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن شىعىنداماي، جەكەلەگەن كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىمەن قازانىمىزدى قايتاردىق. قىسقاشا ايتقاندا وسىلاي. تايقازاننىڭ ورالۋىنا سىڭگەن ازدى-كوپتى ەڭبەگىمدى جۇرت ايتىپ ءجۇر عوي، سوندىقتان جۇرتقا بەلگىلى نارسەنى قايتالاي بەرگىم كەلمەيدى. ءبىر ايتا كەتەتىنىم، جوعارىدا ە.جۋرابەكوۆكە قاتىستى كورسەتىپ وتىرعان جازبادا ايتىلعاننىڭ كوبى ارتىق ءسوز. ول ەشقاشان تايقازان ماسەلەسىمەن گورباچەۆ تۇگىلى، مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان ادام ەمەس. سوسىن ونىڭ جۇمىستان بوساتىلۋىنا «جۇرتتىڭ تايقازانعا دەگەن ماحابباتى» ەمەس، ءوزىنىڭ باسشى رەتىندەگى جىبەرگەن قاتەسى سەبەپ بولدى. ە.جۋرابەكوۆ قالاتكوم رەتىندە شارۋاشىلىقتى جۇرگىزگەندە ونىڭ ىسىنە ارالاسقان جوقپىن، جالپى باسشىلىق جاساپ، باعىت بەرگەنىم بولماسا.

ءبىر كۇنى شىمكەنت وبلىسى وبكوم حاتشىسى تەمىربەكوۆ دەگەن كىسى تەلەفون سوعىپ، «قالاتكومنىڭ ۇستىنەن پروكۋراتۋرا شاعىم جاساپ جاتىر، پاتەر بولۋدە زاڭسىزدىققا جول بەرگەن» دەدى. كەيىن تەكسەرىپ قاراساق، راسىندا زاڭدى بۇزۋ بار. ونىڭ ماسەلەسى بيۋرودا قارالدى، كىناسى موينىنا قويىلدى. ەشكىم قارسى بولعان جوق. انىعىن بىلگىسى كەلگەن ادام بولسا، سول كەزدەگى پروكۋراتۋرانىڭ قۇجاتتارىن قاراسىن. كەيىننەن ونىڭ ءبىر جەردە بەرگەن ينتەرۆيۋى تۋرالى ءبىلدىم. وندا ول جازىقسىز جازالاندىم دەمەگەن. «باستىقتىڭ تاپسىرماسىن ورىندادىم» دەگەن. ەگەر باستىعى تۋرالى ايتسا، ول – سول تۇستاعى وبلاتكوم توراعاسى تەرەششەنكو بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ە.جۋرابەكوۆ جۇمىستان قۋىلعاندا، تەرەششەنكو وبكوم حاتشىسىنا شاعىم ايتىپ كىرگەن كورىنەدى. بىراق ماعان تىكەلەي ەشتەڭە دەگەن ەمەس.

مەنىڭ تايقازاننىڭ ورالۋى ءۇشىن ىستەگەن جۇمىستارىمدى بىلەتىن جىگىتتەردىڭ ءالى كوزى ءتىرى. سوندىقتان بۇل تۋرالى كەز كەلگەن ورتادا شىندىقتى ايتۋعا تارتىنعان ەمەسپىن.

P.S: ءبىزدىڭ قوعامدا بىرەۋدىڭ ەڭبەگىنە جارماسۋ، ىستەمەگەنىن ىستەدىم دەۋگە ۇيالماۋ از كەزدەسىپ جۇرگەن جوق. تايقازان تۋرالى اڭگىمە دە سوندايدىڭ ءبىرى سەكىلدى. بىراق شىندىق باردا، شىندىقتى ايتاتىن ادام باردا «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام» ەكەنىن ۇمىتپايىقشى.

...جالپى، تايقازان ماسەلەسىندە عانا ەمەس، قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى اڭگىمەدە الا توپپىلى اعايىنداردىڭ ارا-تۇرا قىجىرتىپ قالاتىنى بار. ماسەلەن، وسى جىلدىڭ 16 ءساۋىرى كۇنى شەتەلدەگى وزبەك وپپوزيتسياسىنىڭ harakat.net اتتى سايتىندا «قازاقشا ماسقارالىق. 2019 جىل وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى دەپ جاريالاندى، قازاقستان پرەزيدەنتى وزبەك قوجا احمەت ءياساۋيدى قازاق دەپ جاريالادى» دەگەن ماقالا جارىق كوردى. وندا ءياساۋيدى وزبەك دەپ تانۋ كەرەكتىگىن ايتا وتىرىپ، «تۇركىستان، جامبىل وبلىستارى ەجەلگى وزبەكتىڭ جەرى» دەگەنگە دەيىن بارادى. ءبىز بۇعان نە دەيمىز... ەلدەردىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ، ىرىتكى سالماق بولىپ، ارام ماقساتىن ۇلتتىق سەزىممەن ويناۋ ارقىلى ىسكە اسىرعىسى كەلەتىندەر قاتتى قاتەلەسەدى.

سوندىقتان اركىمنىڭ «قايعىسى» ءارتۇرلى بولسا دا، قازان بىرەۋ، ول تۋرالى شىندىق تا جالقى! ال ودان اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس.

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار