10 مامىر, 17:07 499 0 بىلگەنگە مارجان تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

مەن ءۇشىن اكەمنىڭ نۇرلى جۇزىنەن ارتىق «وقۋلىق» جوق ەدى...

قالىڭ وقىرمان اراسىندا جىر تۇلپارى، سىر سۇڭقارى اتانعان اسا كورنەكتى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىراز بولىگى، ارينە، تۋعان جەرى مەن سوعىس جىلدارىنداعى ەل باسىنان كەشكەن قاندى قىرعىنعا ارنالعان. جان بەرىپ، جان الىسقان سول جىلداردا قان كەشىپ، وت كەشىپ ءجۇرىپ ەلگە امان-ەسەن ورالعان اكەلەرىمىزدىڭ دە بۇگىندە قاتارى سيرەپ قالعانداي.
جىلداعى ادەتىمىزبەن، بيىل دا 9 مامىر، جەڭىس كۇنىنىڭ قارساڭىندا مىنا ءبىزدىڭ كورەر جارىعىمىز بەن تىنىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەسكەن اكەلەر رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ماقساتىمەن قازاقتىڭ باتىر تۇلعالى اقىنى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ شاڭىراعىنا ات باسىن تىرەگەن ەدىك.

– قاسىم سىربايۇلى، ءاربىر قازاق بالاسىنا وتە قىمبات، باعا جەتپەس بايلىعى – اكە-شەشەنىڭ ورنى بولەك. دەگەنمەن، ءسىزدىڭ ءوز اتا-تەگىڭىزگە ادالدىعىڭىز، اتا-اناڭىزعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتىڭىز تىم بولەك سەكىلدى؟..
– وتە دۇرىس ايتاسىز. ادام ءۇشىن وزىنە مىنانداي شەكسىز الەمدى سىيلاعان، جارىق كۇن مەن تامىلجىعان ءتۇنىن سىيلاعان اتا-انانىڭ ورنى بولەك. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءتىپتى ورنى تولماس بايلىق. قايتالانباس تۇلعا. سول ۇلتتىڭ ءبىر پەرزەنتى رەتىندە مەنىڭ دە ءوز اتا-اناما دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتىم كۇن سايىن ەمەس، ءسات سايىن جۇرەگىمدى تەربەيدى. اكەم كەسەك تۇلعالى، ۇلكەن جۇرەكتى، وتە بالاجان، مەيىرىمدى كىسى بولدى. سوندىقتان دا بولار، كوپبالالى وتباسىندا ءوستىم. ۇلكەن اعالارىم – دۇيسەنباي، جەڭىس، اتىعاي ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتىپتى. باقىتجامال، ساقىپجامال، بەيبىت، عازيز اتتى، ەكى اپكە، اعا-ىنىلەرىم اكەمىزدىڭ ۇل-قىزدارى ەمەس، دوسىنداي بولىپ سىرلاسىپ وستىك. ءتالىم-تاربيەنىڭ ءوزىن وزىڭمەن ساناسا وتىرىپ، اقىلداسا وتىرىپ جۇرگىزگەنىن كەيىن ەس جيىپ، ەتەك جاپقان كەزىمىزدە ۇعىنا باستادىق.
ول بيىك، سىمباتتى بولاتىن. تولقىندانعان قارا شاشى وزىنە كەرەمەت جاراسۋشى ەدى. پاراساتتى، ۇشقىر ويلى اكەمىز قالادا تۋىپ، قالادا ءوسىپ كەلە جاتقان ءبىزدى قازاقي ءتالىم-تاربيەگە، اسىرەسە باۋىرمالدىق-مەيىرىمدىلىك سىندى ادامي قاسيەتتەردى بويىمىزعا سىڭىرگىسى كەلگەندەي، ۇنەمى ءوزىنىڭ اكە-شەشەسى، بالالىق شاعى جايلى اڭگىمەلەۋدەن جالىققان ەمەس. ءاربىر اقىلمان كەيىپتە سويلەگەن ءسوزىن مۇقيات تىڭداتا بىلەتىن-ءدى.
«... 1922 جىلى تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن تورعايدان قىزىلورداعا اۋا كوشتىك. اكەم تىگىنشى، ىسمەر كىسى بولاتىن. وسى جىلدىڭ جاۋىندى كۇزىنىڭ ءبىر كۇنى مەن دۇنيەگەكەلىپپىن. ءبىر جىلدان سوڭ اتاقونىسقا قايتا كوشتىك. تۇرمىسىمىز وتە جۇپىنى بولدى. اكەم كوبىنە جۇمىسسىز ءجۇردى. ول كەزدە تىگىنشىلىكپەن كۇن كورۋ قيىن بولاتىن. ايتسە دە قايران اكە ءبىز ءۇشىن نە كورمەدى؟.. ونەرلى كىسىگە كاسىپ تە تابىلادى ەكەن...».– دەگەن اڭگىمەنى ءبىز اكە اۋزىنان تالاي مارتە ەستىدىك. بىراق جالىقپادىق. تىڭداعان سايىن ونىڭ ءوز اكەسى جايلى اڭگىمەلەرىنەن كەيىن ول كوز الدىمىزدا ءوزىنىڭ اكەسىنە اينالىپ بارا جاتقانداي اسەر ەتۋشى ەدى. ال ءبىز اتامىز ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشەتىنبىز. وسىنداي ساعىنىشقا تولى اڭگىمەلەرىمەن ءوز پەرزەنتتەرىنىڭ بويىنا دا مەيىرىمدىلىك، باۋىرمالدىق قاسيەتتەرىن سىڭىرە ءبىلدى. ءبىز وتە تاتۋ-ءتاتتى، باقىتتى وتباسىندا ومىرگە كەلىپ، وسىنداي اتا-انادان تۋعانىمىزدى سول بالا كەزىمىزدەن سەزىنىپ، ءتۇيسىنىپ وستىك.
ەڭبەكقور بولاتىن. ءتۇنى بويى كوز ىلمەي جۇمىس ىستەيتىن. دەمالىس دەگەندى بىلمەيتىن. اس ۇيدە وتىرىپ الىپ، جازۋ ماشينكاسىمەن وتىراتىن ساتتەرى ءالى كۇنگە ەسىمدە. ال مەن سول ماشيناكانىڭ تىقىلىن ىشتەي ساناپ جاتىپ قالىڭ ۇيقىعا كەتەتىنمىن. كۇندەلىكتى قايتالاناتىن وسى ءبىر ءسات ساعىنىشقا اينالعالى قاشان!؟. ءتىپتى اكەمدى ساعىنعان ساتتەردە ونىڭ زور ۇنىمەن بىرگە جازۋ ماشينكاسىنىڭ دا تىرسىلى قۇلاعىما كەلەدى...
سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمىزدە، قازاقتىڭ تالاي مارقاسقالارىنىڭ شىعارمالارىن ماشينكاعا باسىپ، گازەتكە جاريالاعان كەزىمىز ەسكە ءتۇستى. سونداعى سىر-اعاڭنىڭ گۇرىلدەگەن زور داۋسى، سارتىلداعان ماشينكانىڭ دىبىسى ءبىزدىڭ دە قۇلاعىمىزدا تۇنىپ قالعانداي ەلجىرەدىك.

– قاسىم سىربايۇلى، اكەڭىزدى العاش ريزا بولىپ، قۋانتقان كەزىڭىزدى ەسكە تۇسىرەيىكشى؟
– اكەم بوكسپەن اينالىسقانىما قاتتى قۋاندى. ەڭ العاش رەت ون ءتورت جاسىمدا كوكشەتاۋ قالاسىندا وتكەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جارىسقا ءوزى قاتىساتىنداي تولقىپ ءجۇرىپ شىعارىپ سالدى. 1972 جىلى ماۋسىم ايىندا قاراعاندى قالاسىندا وتەتىن جارىسقا كەتۋىمە بايلانىستى مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە قاتىسا المادىم. كەشكە اكەم مەن شەشەم بارىپتى. مەكتەپ ديرەكتورى اتتەستات تاپسىرۋ ءۇشىن مەنىڭ اتىمدى اتاعان كەزدە مەنىڭ ورنىما اكەم شىعىپتى. ول كەزدە 49 جاستا ەدى. سوندا كەشكە جينالعاندار اكەمە « بۇل مەكتەپتىڭ سىرتتاي وقۋشىسى» دەپ قالجىڭداعانىن بەرتىنگە دەيىن جارقىراي كۇلىپ ەسكە الىپ وتىراتىن. ول تەك ادەبيەتپەن شەكتەلمەي، جان-جاقتى بولدى ءارى بىزدەن دە سونى تالاپ ەتتى. سوندىقتان بولار، مەنىڭ تەك قازاق، ورىس ادەبيەتى ەمەس، باتىس ادەبيەتىنە دەگەن قۇشتارلىعىمدى ۇشتاعان العاشقى ۇستازىم دا – اكەم بولدى. بايروندى، پۋشكيندى، لەرمونتوۆتى، بلوكتى، ءبۋنيندى قازاق تىلىندە قالاي شەبەر سويلەتكەنى – ونىڭ بىلىمگە، بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعى بولسا كەرەك. بەرتىن كەلە، ورىس زاڭگەرلەرى – پ.ك.الەكساندروۆ، ف.ي. پلەۆاكو، ۆ.د. سپاسوۆيچ سياقتى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جايلى قىزىقتى اڭگىمەلەي ءجۇرىپ، وسى سالاعا مامانداندىرۋعا باعىتتادى.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى جاس وقىتۋشى كەزىمدە ادەبيەت پەن ۇلتتىق دۇنيەتانىم تۋرالى ويلارىمنىڭ قالىپتاسۋىنا دا اكەمنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. اسپيرانتۋرادا 195 بەتتىك عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازىپ جۇرگەن كەزىمدە: «مەنىڭ بالام ءۇش جىلدان بەرى كىتاپحانادا، عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ 195 بەت جازادى. مەن بولسام كۇندەلىكتى تازا جازۋ ۇستەلىمدە وتىرىپ-اق 25-30 بەت جازامىن. بۇل قالاي؟»، – دەيتىن قالجىڭداپ. قالجىڭ بولسا دا شىندىق! شىندىق بولعاندا دا، تەرەڭ ازىلگە قۇرىلعان اكە قايراۋى ەدى. ايتقىش ەدى. ايتقىش بولعاندا جاي عانا ايتا سالمايتىن، ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ وزىندە تەرەڭ ماعىنا-ءمان جاتاتىن. 1989 جىلى «قاينار» باسپاسىنان جارىققا شىققان العاشقى عىلىمي ەڭبەگىمدى كورگەندە قاتتى قۋاندى.

– ەل اراسىندا، ارىپتەستەرى اراسىندا «سىراعاڭ ايتقان ەكەن» دەگەن جاقسى ءبىر قاعىتپالاردى ءجيى ەستىپ قالامىز. وسىنداي ازاماتتىڭ قۇداي قوسقان جارى – ءسىزدىڭ اناڭىز جايلى دا جاعىمدى اڭگىمەلەر بارشىلىق؟
– ارينە، اكەم، قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى – سىربايدى انامىز كۇلجامالسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. اكەم قۇشاعى كەڭ، كوپشىل، دوسشىل كىسى ەدى. كوپشىل بولعاندىقتان، ونىڭ ۇستىنە اقىندىق دارحاندىعى تاعى بار، ۇيدەن قوناق ۇزىلمەۋشى ەدى. سول قاسيەتىنە ساي انامىز دا بەرەكەلى، اسا شەشەن. اعارتۋشى-عالىم، قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ نەمەرەسى كۇلجامال ءامىروۆاسىز اقىننىڭ ءبىر كۇنى، ءبىر ساعاتى ءمانسىز ەدى. انامىزدى كەرىم سىيلادى. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق، قارىم-قاتىناس ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدىڭ جارقىن شاقتارى، ەكەۋىنە قاراپ ەركىن-ەركە بولىپ وستىك. ارينە، اقىلدى ەركە، تاربيەلى ەركەلىك ەدى.
ول مايدانگەر اقىن. سوعىستى كوردى. كەڭەس اسكەرى قاتارىندا دونداعى روستوۆتا، سۆەردلوۆسكىدە بورىشىن وتەدى. جاس قازاق وفيتسەرى ۆولحوۆ مايدانىندا سوعىسىپ، لەنينگرادتى ازات ەتۋگە قاتىستى. قيان-كەسكى ۇرىستا سول قولىنان اۋىر جارالانعان اكەم، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سول جاراقاتتىڭ ازابىن تارتتى. وسى كەسەلدىڭ كەسىرىنەن ون بەس جىل بويى ونىڭ ساقالىن الۋعا داعدىلانىپ ەدىم. بۇل مەن ءۇشىن وتە جاۋاپتى ءارى سۇيىكتى ءىس بولدى. ونىڭ بەتىندەگى ءار ءاجىم ىزدەرى مەن قىرتىستارىن وقىپ ءوستىم.
مەن ءۇشىن اكەمنىڭ نۇرلى جۇزىنەن ارتىق «وقۋلىق» جوق ەدى...
وسىنداي قان مايداننان امان-ەسەن كەلگەن اقىننىڭ 1992 جىلى جەتپىس جاسىنا بايلانىستى ەلگە ساپارىندا جول اپاتىنا ۇشىراۋى تانىندەگى ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناپ اشقانداي بولدى. انام ەكەۋى مىنگەن «ۆولگا» تۇندە ءشوپ ۇرلاپ، جارىقسىز كەلە جاتقان «كاماز-بەن» سوقتىعىسىپ قالادى. سودان ەكەۋى دە ۇزاق ەمدەلدى. اسىرەسە، اكەم جەتى اي بويى اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلدى. ال كەلەسى جىلى ماڭگىلىككە اتتانىپ كەتتى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءۇش ءىرى قالاسىندا – الماتى، ارقالىق جانە قىزىلوردا قالالارىندا اكەمنىڭ اتىندا كوشە بار. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە، جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ونىڭ اتى ماڭگى ساقتالادى دەپ ويلايمىن.

– ارينە، اكەلەر ءجۇرىپ وتكەن سوقتىقپالى-سوقپاقسىز اۋىر جولدار ءبارىمىزدىڭ دە ەسىمىزدە قالارى ءسوزسىز. سىربايداي اقىننىڭ ۇلى رەتىندە، ۇنەمى اكەڭىزدى ماقتانىش سەزىممەن ايتىپ جۇرەتىن جاقسى ءبىر قاسيەتىڭىزدى جوعارى باعالايمىز...
– مەن ءبىراز جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردىم. باس مەملەكەتتىك ءاربيترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، پرەزيدەنت اپپاراتىندا دا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتتىم. زاڭ عىلىمىنىڭ دوكتورى، حالىقارالىق اقپاراتتار تەحنولوگياسى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، عىلىم سالاسىنداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتىمىن. ويلاپ وتىرسام، وسىنىڭ ءبارىنىڭ ءتۇپ تامىرىندا مەن، مايدانگەر اقىننىڭ ۇلى، ۇرپاعىمىن. وسى ماقتانىش سەزىمى بارىنەن دە بيىك، بارىنەن دە جوعارى ەكەنىن جاس ۇلعايعان سايىن سەزىنە، ۇعىنا تۇسەمىن. ويتكەنى، باتىرلىق-باتىلدىق شابىتقا تولى ءاربىر جىرىن ءالى كۇنگە قۇشىرلانا وقيمىن.
بۇگىن تاريح – جىر اسەم،
قارا شاشتار قار شالعان.
سوعىس جايىن سۇرا سەن،
مىڭ ءولىمدى قارسى العان
سولداتتار مەن مارشالدان!

سوعىس جايىن سۇرا سەن،
ماحابباتتان ەرتە ولگەن،
جانعان ءبىر كەز اسپاننان،
ورمانداردان ورتەنگەن،
جارالانعان تاستاردان!
سوعىس جايىن سۇرا سەن
ازىناعان جەلدەردەن،
قان بوپ جۇزگەن كولدەردەن،
كوپ ادامدى قۇشاقتاپ،
جاتقان سوناۋ دوڭدەردەن!
سوعىس جايىن سۇرا سەن،
بىتپەي قالعان جىرلاردان.
جاعىلماعان شامداردان،
شاشىلماعان نۇرلاردان،
اتپاي قالعان تاڭداردان!، – دەيدى جۇرەگى قان جىلاعان اقىن... سۇراۋى دا، جاۋابى دا جوق سۇراپىل سوعىستى ەندىگى ۇرپاق كورمەسە ەكەن، – دەيدى اقىننىڭ ۇلى ءوز پەرزەنتتەرىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ...

سۇحباتتاسقان
تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار