10 مامىر, 16:25 379 0 ىشكى ساياسات اسەل انۋاربەك

الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن باستاما

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان اياققا نىق تۇردى. ەل بولىپ، ەس جيىپ، ەتەك-جەڭىمىزدى جيناعان كەزەڭدە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرار بىرقاتار ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار قابىلداندى. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاعى ءبىر تاريحي وقيعا بولدى.

بەس الەۋمەتتىك باستامانىڭ ءار تارماعىنىڭ ىسكە اسۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ودان ءارى وڭالۋىنا، ءبىلىم، ينفراقۇرىلىم، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى، كاسىپكەرلىك سالالارىنىڭ تىڭ سەرپىلىسپەن دامۋىنا وڭ اسەر ەتپەك. ەلباسى بەس باستاماسىنىڭ العاشقىسى رەتىندە قازاقستاندىق ءار وتباسىنىڭ باسپاناعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ايتقانى بەلگىلى. وسىلايشا، قازاقستاندا جاپپاي ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن تومەن پايىزدى ۇزاقمەرزىمدى يپوتەكا بەرۋ تۇڭعىش رەت قولعا الىندى. بۇل باستاما تمد ەلدەرىنىڭ ايماعىندا تەڭدەسى جوق الەۋمەتتىك قادام بولماق. كورشىلەس رەسەيدىڭ وزىندە الەۋمەتتىك يپوتەكالاردىڭ ەڭ تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەسى 11,5-13 پايىزدى، العاشقى جارنا 30 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ال ەلباسىنىڭ ۇندەۋىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان يپوتەكانىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 7 پايىزدى قۇرايدى. «7-20-25» ۇلگىسىندەگى باعدارلامادا باستاپقى جارنا مەن نەسيە مەرزىمى دە قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن ءبىرشاما قولايلى دەڭگەيدە بەلگىلەندى.

«7-20-25» باعدارلاماسى رەسمي تۇردە باستالعاننان بەرى قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەندەر كوپ. الايدا بارلىعى بىردەي نەسيە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا المادى. ءبىرى تولەم قابىلەتتىلىگىن راستاي الماسا، ەندى ءبىرىنىڭ بۇعان دەيىن نەسيەلىك قارىزى بار ەكەنى انىقتالدى. دەگەنمەن، قازىر بۇل باستاما بويىنشا باسپانالى بولىپ جاتقان جانداردىڭ قاتارى ارتۋدا. «7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 2019 جىلعى 30 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا، قارىز الۋعا 140,6 ملرد تەڭگە سوماسىنا 12 348 ءوتىنىش قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە 85,5 ملرد تەڭگە قارىز بەرۋگە 7 384 ءوتىنىش ماقۇلداندى. ماسەلەن، بيىل الماتى وبلىسىندا جالپى اۋماعى 110 شارشى مەتر بولاتىن 2098 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. سونىڭ 751-ءى «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا تاپسىرىلادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بۇل باعىتتا 286 ءوتىنىمدى قاراپ، 145 نەسيە بەردى. وبلىس بويىنشا اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان 35 تۇرعىن ءۇي ءماسسيۆى بار. وندا 2022 جىلعا دەيىن اۋماعى ءبىر ميلليون شارشى مەتردەن اساتىن مىڭ شاقتى ءۇي سالىنادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «7-20-25» باعدارلاماسىمەن تالدىقورعاندىقتار ءۇي الادى. مامىر ايىندا 50 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. ال شىمكەنتتە بيىل «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا كوپ قاباتتى 24 ءۇي سالىنادى.
نارىقتان ءۇي العاندا «7-20-25» قاتىسۋشىلارى پاتەردى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ساتۋ بولىمدەرى ارقىلى تاڭداسا، مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇيدى العان كەزدە پاتەرلەر تۋرالى اقپاراتتى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەن ناقتىلاۋ قاجەت. بۇعان دەيىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ۇيلەر اكىمدىكتەردە كەزەكتە تۇرعاندار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ سالىمشىلارى اراسىندا ءبولىنىپ كەلگەن ەدى. ەندى تۇرعىن ۇيلەردى وتكىزۋ قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بايلانىستى جىل باسىنان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيگە «7-20-25» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار دا قول جەتكىزەتىن بولدى. سوڭعى 5 جىلدا ازاماتتىڭ باسىندا ءۇيدىڭ بولماۋى جانە جيناقتالعان دەپوزيت سىندى ەشقانداي تالاپتار جوق.
«نۇرلى جەر» باعدارلاماسىمەن بوي كوتەرگەن عيماراتتاردىڭ دەنى تالدىقورعان قالاسىندا. بۇگىندە الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا 16 قاباتتى ءۇش تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. تالدىقورعان قالاسىنداعى ەڭ بيىك عيماراتتار بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى. العاشقى جارتىجىلدىقتا بۇل ۇيلەرگە 230 وتباسى قونىستانىپ، كوپتەن كۇتكەن پاتەرلەرىنە قول جەتكىزبەك. ولاردىڭ دەنى سالىمشى رەتىندە تىركەلسە، قالعاندارى «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا باسپانالى بولادى.

اسا وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەڭبەكاقى ماسەلەسى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە جالاقىسى تومەن قازاقستاندىقتاردى قولداۋ ءۇشىن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن 10 ەسەگە ازايتىپ، 1 پايىز عانا سالىق سالۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. ياعني، اي سايىن ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 25 ەسەلەنگەن كولەمىنەن از جالاقى الاتىندارعا سالىناتىن جەكە تابىس سالىعىن ازايتۋ ارقىلى ولاردىڭ جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ قولعا الىندى. تومەنگى جالاقىمەن كۇن كورىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى اۋىلدا تۇراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان، بۇل باستاما تىكەلەي اۋىل تۇرعىندارىن قولداۋعا، ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان دەۋگە ابدەن نەگىز بار.

نۇرسۇلتان ءابىشۇلى ۇسىنعان تاعى ءبىر باستاما اۋىل ازاماتتارى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ەلباسى ايتقانداي، شاعىن نەسيە بەرۋدى ارتتىرۋ – ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز تۇرعىنداردىڭ اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى تەتىك. ۇكىمەت بۇعان دەيىن دە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا تۇرعىندارعا شاعىن نەسيە بەرۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرىن ءساتتى ىسكە اسىرىپ كەلدى. ال ەندى بۇل جولعى شاعىن نەسيەنىڭ كولەمى 20 ميللياردقا ارتپاقشى. يگەرىلۋ دەڭگەيىنە قاراي كولەمى جىل سايىن ءوسىپ، ەكى ەسەلەنبەك. شاعىن بيزنەسكە قۇيىلعان مۇنشاما قارجىنىڭ ماكروەكونوميكالىق اسەرى بولاتىنى انىق. ەلباسى بۇل باستامانىڭ نەگىزىنەن اۋىل-ايماقتار ءۇشىن، اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

اۋىلدىقتاردى قۋانتىپ وتىرعان ۇلكەن جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – «ەلدى مەكەندەردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ» ماسەلەسى. بۇل باستامانىڭ يگىلىگىن ەڭ الدىمەن گازبەن مۇلدەم قامتىلماعان ورتالىق وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى كورمەك. قاراوزەك – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا باعىتىن-دا تارتىلاتىن ماگيسترالدى گاز قۇبىرى ايماقتارداعى 2,5 ملن حالىقتى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ، ەلدىڭ تىرلىگىن وڭالتىپ، ەكولوگيانى جاقسارتادى، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا وندىرىستەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گاز قۇبىرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەرريتورياسىنىڭ وزىندە بىرنەشە قالالار مەن 120 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتەدى. ال ەندى ەلوردامىز استانادا اسىرەسە جىلۋ بەرۋ مەرزىمىندەگى اۋانىڭ لاستانۋ ماسەلەسى گاز قۇبىرى تار-تىلعان سوڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن تاباتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر قۋانارلىعى گاز ماگيسترالى استانامەن شەكتەلىپ قالماق ەمەس. ەلباسى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءارى قاراي وزگە وڭىرلەردى دە گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

اسەل ماقساتقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار