10 مامىر 2019, 12:58 950 0 قاۋىپسىزدىك احمەت ومىرزاق

سوعىس تۋدىراتىن قيىندىق – ءبۇلىنۋ، قيراۋ، جوعالتۋ

ادامزات تاريحىنداعى ەڭ شۋلى وقيعالار سوعىسقا بايلانىستى. ءسال نارسەنىڭ سىلتاۋىنان باستالىپ كەتەتىن سوعىس ءورتى وڭايلىقپەن سونە قويمايدى. سەبەبى ادىلدىكتىڭ ءسوزىن سويلەگەنسىپ، وزدەرىنە كەرەك «شىندىقتى» داۋلاعان زۇلىمدىقتار سوعىستى توقتاتۋدان گورى، ورشىتۋگە مۇددەلى.

التى جىلعا سوزىلعان الاپات سوعىس

ادامزات تاريحىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دەگەن اتپەن تاڭبالانعان سوعىس 1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستالىپ، 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە اياقتالدى. بۇل سوعىس – الەمدىك ەكى اسكەري-ساياسي كواليتسيانىڭ اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس ەدى. ءورىس الۋى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن كولەمدەگى بۇل سوعىسقا سول كەزدەگى الەمنىڭ 73 ەلىنىڭ 62-ءسى قاتىسىپ، جەر شارى حالقىنىڭ 80 پايىزى زارداپ شەككەن-ءدى. اسكەري ءىس قيمىلدار ەۋروپا، ازيا، افريكا قۇرىلىعىندا، تەڭىزدەردە، مۇحيتتاردا ءجۇردى. سونىمەن بىرگە، يادرولىق قارۋ قولدانۋ دا وسى سوعىستىڭ ەنشىسىنە ءتيدى...

1938 جىلدىڭ 29-30 قىركۇيەك كۇندەرى گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا چەحوسلوۆاكيا جەرىن ءبولىپ الۋ جونىندە جاسالعان ميۋنحەن كەلىسىمى بولاشاق سوعىستىڭ العىشارتى بولدى. وزگە مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن بۇزىپ، ونى بولشەكتەپ الۋ جونىندەگى بۇل كەلىسىمگە قول قويعاندار – انگليا پرەمەر-ءمينيسترى ن.چەمبەرلەن، فرانتسيا پرەمەر-ءمينيسترى ە.دالادە جانە گەرمانيا مەن يتاليانىڭ باسشىلار ا.گيتلەر جانە ب.مۋسسوليني قول قويدى. اتالعان كەلىسىمگە وراي انگليا جانە فرانتسيا گيتلەردىڭ باتىس ەۋروپاعا شابۋىل جاساۋدان باس تارتقانى ءۇشىن چەحوسلوۆاكيانىڭ 30 پايىزداي جەرىن الىپ جاتقان جانە نەمىستەر كوپ تۇراتىن سۋدەت ايماعىن گەرمانياعا قوسۋعا كەلىستى. جانە بۇل كەلىسىم نەگىزىندە چەحوسلوۆاكيامەن اۋماقتىق ماسەلەدە داۋى بار پولشا مەن ۆەنگريا دا وزدەرىنە تيەسىلى دەپ سانايتىن ايماقتاردى يەلەندى. سولايشا، اتالعان كەلىسىم گەرمانيانىڭ چەحوسلوۆاكيانى تۇگەل جاۋلاپ الۋىنا جەتكىزدى.

گەرمانيا مۇنىمەن دە تۇرماي، ەندى پولشاعا اۋىز سالۋعا سىلتاۋ ىزدەدى. ءسويتىپ، تاريحتا گليايۆيتسە وقيعاسى دەگەن اتپەن قالعان ارانداتۋ ارەكەتىن جاسادى. «كونسەرۆى» وپەراتسياسى دەپ اتالعان بۇل ارانداتۋ بويىنشا پولشانىڭ گليايۆيتسە قالاسىنداعى نەمىس راديوستانتسياسىنا شابۋىل جاسالۋى ءتيىس بولاتىن. وپەراتسيا 1939 جىلدىڭ 31 تامىزى كۇنى كەشكى ساعات 20.00-دە باستالدى. راديوستانتسياعا باسىپ كىرگەن پولياك اسكەريلەرىنىڭ كيىمىن كيگەندەر بەيبەرەكەت وق جاۋدىرىپ، راديوستانتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اياق-قولىن بايلاپ، عيماراتتىڭ جەرتولەسىنە تاستادى. ودان باسىپ كىرگەندەر راديوستانتسيانىڭ ميكروفونىن تاۋىپ الىپ، پولياك تىلىندە حالىقتى نەمىستەرگە قارسى كوتەرىلۋگە شاقىرىپ، ءسوز سويلەدى. ولار كەتىپ بارا جاتقاندا جەردە پولياك اسكەريلەرى كيىمىن كيگەندەردىڭ ءمايىتى جاتتى. بۇل راديوستانتسياعا شابۋىل جاساعان پولياكتار ەكەنىن دالەلدەيتىن نارسە ەدى.

كەلەسى كۇنى نەمىس حالقىنا ارناپ سويلەگەن سوزىندە گيتلەر پولشانىڭ گەرمانيا ايماعىنا شابۋىل جاساعانىن، وسىدان باستاپ سوعىس ەكى ەل اراسىندا سوعىس باستالعالى تۇرعانىن ايتتى. ال رەيحستاگتاعى مالىمدەمەسىندە گيتلەر پولشامەن شەكارادا 14 جەردە قاقتىعىس بولعانىن باياندادى. وسىنىڭ ەرتەسىنە 1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە، تاڭعى ساعات 5-تەن 30 مينۋت وتكەندە گيتلەرلىك گەرمانيا ەشقانداي الدىن الا تالاپ-تىلەكسىز، سوعىس جاريالاماستان پولشاعا شابۋىل جاسادى. ارادان 10 مينۋت وتكەندە ادولف گيتلەر راديودان سويلەپ، ءوز اسكەرلەرىنە جاساعان ۇندەۋىندە پولشا ۇكىمەتى ەكى ەل اراسىنداعى داۋلاردى بەيبىت تۇردە شەشۋدەن باس تارتقانى، سول ءۇشىن قارۋلى كۇش قولدانۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتتى. ءبىر مەزگىلدە ۆەرماحت قارۋلى كۇشتەرى پولشاعا شىعىس پرۋسسيا، پومەرانيا، پوزنان جانە سلوۆاكيا جاعىنان شەكارانى بۇزىپ ءوتىپ، گەرمان اۆياتسياسى ەلدىڭ ءىرى قالالارىن بار كۇشىمەن بومبالادى. وسىلايشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى.

جالپى الەم تاريحىندا ەڭ كوپ زەرتتەلىپ، ەڭ كوپ جازىلعان، ۇزاقتىعى التى جىلعا سوزىلعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قيمىلدارىنىڭ باستى وقيعالارىنىڭ حرونولوگياسىن قىسقاشا شولىپ وتسەك تومەندەگىشە بولادى:

1939 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا گەرمانيامەن سوعىس باستالعانىن جاريالادى. ول كەزدە گەرمانيامەن وداقتاس كسرو بولسا 1939 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە ءوزىنىڭ باتىس ايماعىنداعى، پولشانىڭ قۇرامىنا كىرەتىن بەلورۋسسيا مەن ۋكراينانى ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن مالىمدەدى.
1939 جىلدىڭ 6 قازانىندا پولياك ارمياسى نەمىستەرگە بەرىلدى، ال گيتلەر اعىلشىندار مەن فرانتسۋزداردى بەيبىت كەلىسىمگە شاقىردى. بىراق گەرمانيانىڭ ءوز اسكەرلەرىن پولشا اۋماعىنان شىعارماعانى ءۇشىن ولار كەلىسىمنەن باس تارتتى.

1940 جىلعى ناۋرىز ايىندا بەس ايعا سوزىلعان كسرو-فينليانديا سوعىسى العاشقىسىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ، ەكى ەل ورتاسىندا بەيبىت كەلىسىم جاسالدى.

1940 جىلى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا گەرمانيا دانيا، نورۆەگيا، نيدەرلاندتاردى، ليۋكسەمبۋرگ پەن بەلگيانى باسىپ الدى.
يتاليا فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىن وككۋپاتسيالادى، ەل اۋماعىنىڭ قالعان بولىگى نەمىستەردىڭ قولىنا ءوتىپ، وسىنىڭ ناتيجەسىندە نەمىس-فرانتسۋز كەلىسىمى جاسالدى.

1940 جىلدىڭ تامىزىندا كسرو ليتۆا، لاتۆيا، ەستونيا، بەسسارابيا، سولتۇستىك بۋكوۆينانى اسكەري ءىس-قيمىلسىز-اق قۇرامىنا قوسىپ الدى.
1940 جىلدىڭ شىلدە-قازان ايلارىنداعى اۆياتسيالىق سوعىستىڭ ناتيجەسىندە بريتاندىقتار ءوز ەلىن قورعاي الدى جانە جانە گەرمانيامەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلمەدى.

1940 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 1941 جىلدىڭ ءساۋىرى ارالىعىندا اعىلشىندار مەن فرانتسۋز قۇتقارۋ قوزعالىسى افريكانى ازات ەتۋ ءۇشىن سوعىس جۇرگىزىپ، بۇل سوعىستا بىرىككەن اسكەري كۇش جاعى جەڭىسكە جەتتى.
1941 جىلدىڭ ناۋرىزىندا گرەتسيا يتاليان باسقىنشىلارىن جەڭدى.
1941 جىلدىڭ ساۋىرىندە نەمىستەر يۋگوسلاۆيانى باسىپ الىپ، بىرىككەن نەمىس-يسپان قارۋلى كۇشى گرەتسياعا شابۋىل جاسادى.
1941 جىلدىڭ مامىرىندا نەمىستەر كريت ارالىن وككۋپاتسيالادى.
1939-1941 جىلدارداعى سوعىس ناتيجەسىندە جاپونيا قىتايدىڭ وڭتۇستىك شىعىس جاعىن باسىپ الدى.

سوعىس جىلدارىندا قاراما-قارسى ەكى وداققا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرامى وزگەردى، بىراق باستىسى مىنالار:
انتيگيتلەرلىك كواليتسيا: ۇلى-بريتانيا، فرانتسيا، كسرو، اقش، نيدەرلاندتار، قىتاي، گرەتسيا، نورۆەگيا، بەلگيا، دانيا، برازيليا، مەكسيكا;
«وس» ەلدەرى (ناتسيستىك بلوك): گەرمانيا، يتاليا، ياپونيا، ۆەنگريا، بولگاريا، رۋمىنيا.
فرانتسيا مەن انگليا پولشامەن وداقتاس بولعانى ءۇشىن سوعىسقا قوسىلدى. ال 1941 جىلى گەرمانيا كسرو-عا، جاپونيا اقش-قا شابۋىل جاساپ، سوعىسۋشى تاراپتاردىڭ كۇشتىك جاعىنان تەپە-تەڭدىگىن وزگەرتتى.

مىنە وسى كەزدەن باستاپ الاپات سوعىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. ونىڭ حرونولوگياسى مىناۋ:
22 ماۋسىم 1941جىل. گەرمانيا كسرو-عا باسىپ كىردى. كسرو ءۇشىن وتان سوعىسى باستالدى.
ماۋسىم، 1941 جىل. نەمىستەر ليتۆانى، ەستونيانى، لاتۆيانى، مولداۆيانى، بەلورۋسسيانى، ۋكراينانىڭ ءبىر بولىگىن (كيەۆتى الا المادى), سمولەنسكىنى يەلەدى.
اعىلشىن-فرانتسۋز اسكەرلەرى ليۆاندى، سيريانى، ەفيوپيانى ازات ەتتى.
تامىز-قىركۇيەك، 1941 جىل. اعىلشىن-كەڭەس اسكەرلەرى يراندى وككۋپاتسيالادى.
قازان، 1941 جىل. قىرىم، حاركوۆ، دونباسس، تاگانروگ قالالارى ۇلكەن شىعىنمەن نەمىستەردىڭ قولىنا ءوتتى. كەڭەس اسكەرى تەك سەۆاستوپولدى عانا ۇستاپ قالدى.
جەلتوقسان، 1941 جىل. نەمىس اسكەرى كسرو استاناسى ماسكەۋ قالاسى ءۇشىن بولعان سوعىستا جەڭىلىس تاپتى. ءدال سول ايدا جاپونيا اقش-تىڭ پەرل-حاربور اتتى اسكەري بازاسىنا شابۋىل جاساپ، گونكونگتى يەلەدى.
قاڭتار-مامىر، 1942 جىل. جاپونيا وڭتۇستىك ازيانى باسىپ الىپ، نەمىس-يتاليان بىرىككەن كۇشتەرى ليۆيادا اعىلشىندارعا قىسىم جاسادى. بريتان-افريكا كۇشتەرى ماداگاسكاردى يەلەدى. كەڭەس اسكەرى حاركوۆ تۇبىندە جەڭىلىسكە ۇشىرادى.
ماۋسىم، 1942 جىل. امەريكالىق فلوتى ميدوۋ ارالدارى ءۇشىن شايقاستا جاپوندىقتاردى تاس-تالقان قىلدى.
شىلدە، 1942 جىل. سەۆاستوپول قولدان كەتتى. ستالينگراد شايقاسى باستالدى (1943 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن). روستوۆ جاۋ قولاستىندا قالدى.
تامىز-قازان، 1942 جىل. بريتاندىقتار مىسىردى، ليۆيانىڭ ءبىر بولىگىن جاۋ قولىنان ازات ەتتى. نەمىستەر كراسنوداردى باسىپ الدى، بىراق كاۆكاز بوكتەرىندە، نوۆوروسسيسكتەن كەڭەس اسكەرلەرىنەن جەڭىلدى. رجەۆ ءۇشىن شايقاستا ەكى جاق تا ءبىر جەڭىپ، ءبىر جەڭىلىپ جاتتى.
قاراشا، 1942 جىل. بريتاندىقتار ءتۋنيستىڭ باتىس بولىگىن، نەمىستەر شىعىس بولىگىن باسىپ الدى، سوعىس ءۇشىنشى كەزەڭى (1942 جىل، قاراشا –1944 جىل ماۋسىم) باستالدى.
قاراشا-جەلتوقسان، 1942 جىل. رجەۆ ءۇشىن ەكىنشى شايقاستا كەڭەستىك اسكەرلەر كوپ جوعالتۋعا ۇشىرادى.
تامىز، 1942 – اقپان 1943 جىلدار اراسىندا وتكەن گۋادالكانال شايقاسىندا امەريكالىقتار جاپوندىقتاردى جەڭدى.
اقپان، 1943 جىل. كسرو اسكەرى ستالينگراد شايقاسىندا جەڭىسكە جەتتى.
اقپان-مامىر، 1943 جىل. اعىلشىندار تۋنيستەگى سوعىستا نەمىس-يتاليان اسكەرلەرىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى.
ماۋسىم-تامىز، 1943 جىل. نەمىستەر كۋرس سوعىسىندا جەڭىلىسكە ۇشىرادى. وداقتاستار اسكەرى سيتسيليادا جەڭىسىن تويلادى. اعىلشىن، امەريكان اۆياتسياسى گەرمانيانى بومبالادى.
قاراشا،1943 جىل. كەڭەس اسكەرى جاپوندىق تاراۆا ارالىن يەلەدى.
تامىز-جەلتوقسان، 1943 جىل. كەڭەس اسكەرى دنەپر جاعاسىندا كوپتەگەن جەڭىستەرگە جەتتى. ۋكراينا سولتۇستىك جاعى ازات ەتىلدى.
قىركۇيەك، 1943 – ماۋسىم 1944 جج. اعىلشىن-امەريكان ارمياسى يتاليانىڭ وڭتۇستىگىن يەلەپ، ءريمدى جاۋدان تازارتتى.
جەلتوقسان 1943 جىل ءساۋىر – 1944 جىل. نەمىستەر ۋكراينانىڭ وڭ جاق بولىگىن تاستاپ شىقتى.
ءساۋىر-مامىر، 1944 جىل. قىرىم ازات ەتىلدى.
ماۋسىم، 1944 جىل. نورماندياداعى وداقتاس كۇشتەر توعىستى. سوعىستىڭ ءتورتىنشى كەزەڭىنىڭ باسى (ماۋسىم، 1944 – مامىر، 1945). امەريكالىقتار ماريانا ارالدارىن باسىپ الدى.
ماۋسىم – تامىز، 1944 جىل. وداقتاستار اسكەرلەرى بەلورۋسسيانى، فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىن، ءپاريجدى جاۋ قولىنان ازات ەتتى.
تامىز-قىركۇيەك، 1944 جىل. كەڭەس اسكەرلەرى فينليانديانى، رۋمىنيانى، بولگاريانى باسقىنشىلاردان قۇتقاردى.
قازان، 1944 جىل. لەيت ارالىنداعى سوعىستا جاپوندار امەريكالىقتاردان جەڭىلدى.
قىركۇيەك، قاراشا 1944 جىل. بالتىق بويى، بەلگيانىڭ ءبىر بولىگى قۇتاقارىلدى. گەرمانيانى قايتا بومبالاۋ باستالدى.
قاراشا، 1944 جىل اقپان – 1945 جج. فرانتسيانىڭ سولتۇستىك-شىعىسى ازات ەتىلدى. گەرمانيانىڭ باتىس شەكاراسى بۇزىلدى. كەڭەس اسكەرلەرى ۆەنگريانى ازات ەتتى.
اقپان-ناۋرىز، 1945 جىل. قارسى جاق باتىس گەرمانيانى باسىپ الدى، رەيندى ءوتۋ باستالدى. سوۆەت ارمياسى پولشانىڭ سولتۇستىگىندەگى شىعىس پرۋسسيانى بوساتتى.
ءساۋىر، 1945 جىل. كسرو بەرلينگە شابۋىل جاسادى. انگلو-كانادا-امەريكا اسكەرلەرى رۋكر ايماعىندا نەمىستەردى جەڭىپ، كەڭەس اسكەرىمەن ەلبادا كەزدەستى. يتاليانىڭ سوڭعى قورعانىسى قۇلادى.
مامىر، 1945 جىل. وداقتاس كۇشتەر گەرمانيانىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن باسىپ الدى، دانيانى، اۆستريانى ازات ەتتى. امەريكالىقتار ءالپى ارقىلى ءوتىپ، سولتۇستىك يتالياداعى وداقتاستارعا قوسىلدى.
9 مامىر، 1945 جىل. گەرمانيا بەرىلدى.
15 مامىر، 1945 جىل. يۋگوسلاۆيانىڭ ازات ەتۋ كۇشتەرى سلوۆەنيانىڭ سولتۇستىگىندەگى نەمىس ارمياسىنىڭ قالدىقتارىن جويدى.
مامىر-قىركۇيەك، 1945 جىل. سوعىستىڭ بەسىنشى – شەشۋشى كەزەڭى.
ماۋسىم 1945 جىل. يندونەزيا، ۇندىقىتاي ارالى جاپونيا اسكەرلەرىنەن قۇتقارىلدى.
تامىز-قىركۇيەك، 1945 جىل. كەڭەس-جاپون سوعىسى: جاپونيانىڭ كۆانتۋگۋن ارمياسى قيرادى. 6, 9 تامىز: اقش جاپونيانىڭ حيروسيما، ناگاساكي قالالارىنا اتوم بومباسىن تاستادى.
02 قىركۇيەك، 1945 جىل. جاپونيا بەرىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالدى.

الەمدى شارپىعان سوعىستىڭ اسەرى

سونىمەن التى جىل، ءبىر كۇنگە سوزىلعان سوعىس تا اياقتالدى. الايدا ونىڭ سالدارىنىڭ ادامزات ءۇشىن وراسان زور زاردابى بولدى. سوعىس جالىن الەمنىڭ 62 ەلىن شارپىپ، 71 ميلليوننان اسا ادامنىڭ ءومىرىن جالمادى. ونداعان مىڭ ەلدى مەكەندەرى تۇگى قالماي قيرادى.

ادىلەتسىز سوعىستا گەرمانيا مەن ونىڭ وداقتاستارى جەڭىلىس تاۋىپ، ەلدەردىڭ باسىپ الىنۋى جانە ناتسيستىك رەجيمنىڭ تارالۋى توقتاتىلدى. الەمدىك كوشباسشىلار وزگەرىپ، كسرو جانە اقش مەملەكەتتەرى ەڭ ءىرى دەرجاۆالارعا اينالدى، ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا بۇرىنعى كۇشىنەن ايىرىلدى. مەملەكەتتەردىڭ شەكارالارى وزگەرىپ، جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولدى. گەرمانيا مەن جاپونيادا اسكەري قىلمىسكەرلەر سوتتالدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) قۇرىلدى (24 قازان،1945 جىلى). جەڭىمپاز ەلدەردىڭ اسكەري قۋاتى ارتتى.

تاريحشىلار گەرمان فاشيزمىنە قارسى كۇرەستە قارۋلى قارسىلىق كورسەتىپ، جەڭىسكە جەتكەن كسرو-عا امەريكالىق اسكەري تەحنيكالاردىڭ جانە انگليا مەن فرانتسيانىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ كوپ كومەگى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. قالاي دەگەندە دە، الەم ەلدەرىنىڭ فاشيزمگە قارسى بىرلەسە كۇرەسۋى – ورتاق دۇشپاندى كۇيرەتۋدى تەزدەتكەنى انىق.

II دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى مەملەكەتتەر شىعىنى (ملرد ەسەبىمەن)

سوعىستا ەڭ ءبىرىنشى كوزگە تۇسەتىن نارسە – ادام شىعىنى. ال ول جوعالتۋدىڭ ناقتى سانى ءار كەزدە ءار ءتۇرلى ايتىلىپ، ناقتى ءبىر سانعا توقتالۋعا ءبىراز ۋاقىت كەتكەنى بار. ماسەلەن، 1946 جىلى «بولششەۆيك» جۋرنالىندا كسرو 7 ميلليون ادامىنان ايىرىلعانىن جازدى جانە ول سول كەزدەگى كسرو باسشىسى ي.ۆ. ءستاليننىڭ بايانداماسىندا دا ايتىلدى.

ال 1961 جىلى ن.س. حرۋششەۆ شۆەتسيانىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولداعان حاتىندا ءوز ەلىنىڭ سوعىستا 20 ميلليون ادامىنان ايىرىلعانىن جازعان. ونى 1965 جىلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى تۇسىندا كسرو باسشىسى ل.ي. برەجنەۆ تە راستاعان بولاتىن.

1988-1993 جىلدارى گەنەرال-پولكوۆنيك گ.ف. كريۆوشەەۆ باسقارعان اسكەري تاريحشىلار ۇجىمى مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ارحيۆ مالىمەتتەرىن پايدالانا وتىرىپ، سوعىستا كسرو-نىڭ جوعالتقان ادامى 8 668 400 دەپ كورسەتتى. بىراق ول تاريحشىلار تاراپىنان سىنعا ۇشىراعان ەدى.
1989 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ادام شىعىنىن زەرتتەپ، قازا تاپقاندار سانىن 26,6 ملن ادام دەپ جاريالادى.
2017 جىلدىڭ 14 اقپانىندا رەسەي پارلامەنت تىڭداۋىندا كسرو گوسپلانىنىڭ قۇپيالاندىرىلعان مالىمەتتەرى كورسەتۋى بويىنشا، كەڭەستەر وداعى سوعىستا 41 ميلليون 979 مىڭنان اسا ادامىنان ايىرىلعانى مالىمدەلدى.

قالاي بولسا دا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سونشاما ادامنىڭ اجال قۇشۋى – بۇرىن سوڭدى بولماعان وتە ۇلكەن جوعالتۋ. سوعىستا 600 مىڭنان اسا قازاقستاندىق قازا تاپتى. جارتى ميلليوننان اسا قازاق ۇلت وكىلى قاتىسىپ، ونىڭ 70 پايىزى قايتىپ ورالماعان. بيىلعى جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىنگى ەسەپ بويىنشا ەلىمىزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان 1425 ادام عانا قالىپتى.

الەمدەگى ءىرى ون سوعىستىڭ قىسقاشا مالىمەتتەرى

ادامزات تاريحى، كوپ جاعدايدا، سوعىس تاريحى سەكىلدى كورىنەدى. ونى تاريح عىلىمىنان حابارى بار ادامنىڭ ءبارى بىلەدى. شۆەيتساريالىق زەرتتەۋشى جان-جاك بابەلدىڭ ايتۋىنشا، كۇللى ادامزات تاريحىندا، ياعني، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 3500 جىلدان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ادام بالاسى، بار بولعانى 292 جىل عانا تىنىش ءومىر ءسۇرىپتى. قالعانىنىڭ ءبارى سوعىسپەن وتكەن.

وسى ورايدا، الەمدەگى ەڭ كولەمدى ون سوعىستى الىپ، ونداعى ادام شىعىنىن ەسەپتەر بولساق (ازدان كوپكە قاراي), مىناداي كورىنىس بەرەدى ەكەن:
ناپولەون سوعىسى. 1799 – 1815 جىلدار. ون التى جىلداي ۋاقىت فرانتسيا پاتشاسى ناپولەون بوناپارتتىڭ بىرنەشە ەلمەن جۇرگىزگەن سوعىسىندا 3,5 ميللليون ادامنىڭ ءومىرى قيىلعان ەكەن. ال كوپتەگەن تاريحشىلار بۇل ساندى ەكى ەسەگە دەيىن كوتەرىپ كورسەتەدى.

رەسەيدەگى ازامات سوعىسى. 1917-1923 جىلدار. قازان توڭكەرىسى ورىن الىپ، مەملەكەت باسىنا بولشەۆيكتەر كەلگەننەن كەيىن رەسەيدە ورىن العان بۇل سوعىستا 5,5 ميلليوننان اسا ادام ءولدى دەپ ەسەپتەلەدى، بىراق كوپشىلىك زەرتتەۋشىلەر ادام شىعىنىن 9 ميلليونداي دەپ كورسەتەدى. ازامات سوعىسى 1920 جىلى قىرىم حالقىن ەۆاكۋاتسيالاعاننان ءبىتتى دەپ ەسەپتەلەدى، بىراق پريمورەدەگى سوعىس وشاعىن بولشەۆيكتەر 1923 جىلى عانا جويۋعا قول جەتكىزدى. ال ورتا ازياداعى باسماشىلارمەن كۇرەس 30-جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى.

دۇنگەندەر كوتەرىلىسى. 1862 جىل. قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا تسين يمپەرياسىنا قارسى پايدا بولعان بۇل كوتەرىلىسكە دۇنگەن، ۇيعىر، سالار سەكىلدى مۇسىلمان دىنىندەگى حالىقتار قاتىسقان. بۇلىك جاساعاندارعا رەسەي يمپەرياسى قولداۋ بىلدىرگەن كورىنەدى. بىراق قىتاي تاراپىنان قاتال باسىپ-جانشىلعان كوتەرىلىستە قايتىس بولعان ادامدار سانىن زەرتتەۋشىلەر 8-12 ميلليون ارالىعىندا دەپ كورسەتەدى.

اي لۋشان كوتەرىلىسى. ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ VIII عاسىرى. تان يمپەرياسى تۇسىندا كۇشەيگەن قىتايدا بولعان بۇل كوتەرىلىس اي لۋشان ەسىمىمەن بايلانىستى. ونىڭ قولىندا ەلدەگى 10 شەrارالىق ولكەنىڭ 3-ەۋىن قورعاپ تۇرعان ۇلكەن اسكەري كۇشى بولعان. 755 جىلى بۇلىك شىعارىپ، ءوزىن جاڭا يان ديناستياسىنىڭ يمپەراتورى دەپ جاريالاعان ونى 757 جىلى قاسىندا جۇرگەن سەنىمدى اتەك قىزمەتشىسى ينەمەن شانشىپ ولتىرگەن. الايدا ول باستاعان كوتەرىلىس 763 جىلى عانا باسىلىپ، قان-قاساپ باستالىپ كەتەدى. سونىڭ سەبەبىنەن 13 ميلليون ادام اجال قۇشقان. ال كەيبىرەۋلەر سول كەزدە قىتايدا 36 ميلليون ادام قىرىلعان دەپ سانايدى ەكەن. ەگەر وعان سەنەر بولساق، 36 ميلليون سول كەزدەگى الەم حالقىنىڭ 15 پايىزى ەكەن. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىنگى ەڭ ۇلكەن ادام شىعىنى بولىپ شىعار ەدى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس. 1914-1918 جىلدار. 4 جىلعا سوزىلعان بۇل سوعىستا 15 ميلليون ادام كوز جۇمعان دەپ ايتىلادى. سوعىسقا ات بەرگەن «تايمس» گازەتىنىڭ اسكەري شولۋشىسى پولكوۆنيك چارلز رەپينگتون ەكەن. جانە سول تۇستا جۇقپالى ىندەتتەردەن تاعى 50 ميلليونداي ادام انا دۇنيەگە اتتانعان كورىنەدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سەبەبىنەن جەر بەتىندە ءتورت يمپەريا جويىلدى: ولار رەسەي، وسمان، گەرمان، اۆسترو-ۆەنگريا يمپەرياسى.
تەمىرلان سوعىسى. حIV عاسىر. ورتا ازيادان شىققان ۇلى شىعىس قولباسشىسى تەمىرلان 45 جىل بويى وزگە ەلدەردى جاۋلاۋ ءۇشىن جورىقتار جاساپ، حV-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الەم تۇرعىندارىنىڭ 3,5 پايىزىنىڭ اجالىنا جەتكەن كورىنەدى. ازى 15, كوبى 20 ميلليون ادامنىڭ قانى توگىلۋىنە سەبەپ بولعان قاھارلى قولباسشى زاكاۆكازەدەن پەندجابقا دەيىنگى ۇلان عايىر ەلدى بيلەپ-توستەگەن.

تايپيندەر كوتەرىلىسى. 1850-1864 جىلدار. وسىدان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قىتاي-كرەستياندارى حۋن سيۋتسيۋان باسشىلىعىمەن قىتايداعى تسين مانچجۋرلار ديناستياسىنا قارسى كوتەرىلگەن-ءدى. وڭتۇستىك قىتايدا تايپيندەر پاتشالىعىن قۇرعان ولاردىڭ سانى 30 ميلليونعا جەتكەن. الاي قىتاي ەلى كوتەرىلىسشىلەر قۇرعان مەملەكەتتى اعىلشىن، فرانتسۋزداردىڭ كومەگىمەن 14 جىلدان سوڭ قىرعىنعا ۇشىراتىپ، 20 ميلليون ادامنىڭ قانى توگىلگەن. (كەيبىرەۋلەر ونى 100 ميلليونعا دەيىن جەتكىزەدى. ال ەگەر سولاي بولسا، سول تۇستاعى جەر شارىنىڭ 8 پايىزى جويىلعان دەپ سانالادى).
موڭعول يمپەرياسىنىڭ سوعىسى. حIII-حV عاسىرلار. تاريحشىلار حIII عاسىردا شىڭعىسحان قۇرىپ، كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى باسقارعان مەملەكەت تۇسىندا ادام قانى سۋداي اققانىن جازادى. دۋنايدان جاپون تەڭىزىنە، نوۆگورودتان وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا دەيىنگى الىپ اۋماققا ءامىرىن جۇرگىزگەن شىڭعىسحاننىڭ اسكەرى جۇرگىزگەن جاۋلاۋشىلىق سوعىستارى، راسىندا، ادام جانى تۇرشىگەتىندەي قاتال جانە اۋقىمدى بولعان. ونىڭ اسكەرىنىڭ قىلىشىنان وتكەن جانە ءوز اسكەرلەرىندە بولعان شىعىنداردى قوسقاندا 30 ميلليونداي (كەيبىرەۋلەر 60 ميلليون دەيدى، ول سول كەزدەگى جەر بەتىندەگى ادامنىڭ 17 پايىزى) ادامدى باسسىز قالدىرعان حاننىڭ ارەكەتى تاريحتاعى ەڭ قانقۇيلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس. 1939-1945 جىلدار. بۇل تۋرالى جوعارىدا تولىعىراق باياندالعاندىقتان قىسقا عانا توقتالىپ وتەمىز. بۇل سوعىستا بۇرىن-سوڭعى تاريحتا بولماعان قان-قاساپ ورىن العان. 71 ميلليوننان اسا ادامدى قارا جەر قۇشاعىنا الدى.

P.S: ادامزات تاريحىندا ەشقانداي اقتاۋعا كەلمەيتىن ارەكەت – سوعىس. ءتىرى جان يەسىن ايامايتىن، ميلليونداعان جازىقسىز ادامداردىڭ قانىن توگىپ، تالاي ادامنىڭ مەزگىلىنەن بۇرىن كوكتەي سولدىراتىن، ەلدەردى ءبۇلدىرىپ، تابيعاتقا وراسان زور زيانىن تيگىزەتىن، ءبىر ەلدىڭ ەڭبەگىمەن تاپقان بايلىعىن توناپ، زۇلىمدىقتىڭ قانداي تۇرىنەن دە قايتپايتىن سوعىسقۇمارلىقتان اسقان جاۋىزدىق جوق.

ەڭ مىقتى ەل – سوعىستان امان، ىرگەسى ءبۇتىن، حالقى امان ەل! سوندىقتان ازات قازاقستاننىڭ الەمدە مەرەيى ۇستەم، باعى ارتىق.
جاراتقان ماڭگىلىك ەلدى ماڭگىلىك مۇراتىنا جەتكىزسىن!

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار