18 ءساۋىر 2019, 18:03 809 0 بىلگەنگە مارجان اسەل انۋاربەك

تۋبەركۋلەز ءار مينۋت سايىن 3 ادامنىڭ ءومىرىن قيادى

تۋبەركۋلەز – بۇگىنگى قوعام ءۇشىن تاڭسىق دەرت ەمەس. ادامزات ودان تولىق ايىعۋ جولدارىن جاقسى بىلەدى، ءدارى-دارمەك تە بار. دەسە دە جۇقپالى دەرتتى تولىق اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. سوندىقتان بۇكىل الەمدە 24 ناۋرىز – دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنى دەپ بەلگىلەنگەن. جالپى، بۇل اۋرۋ تۋرالى نە بىلگەن ءجون، ودان تونەتىن  قاۋىپ قانداي؟  وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا قر ۇلتتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ، ەپيدەميولوگيا، مونيتورينگ جانە باعالاۋ ءبولiمiنىڭ باسشىسى پاناگۇل جازىقبەكوۆادان سۇراپ كورگەن ەدىك.

– بۇگىنگى كۇنى تۋبەركۋلەز دەرتى بويىنشا ەلىمىزدەگى جəنە əلەمدەگى ستاتيستيكا قانداي؟

– تۋبەركۋلەز ءالى كۇنگە دەيىن الەم ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە، قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. سەبەبى ول دۇنيە جۇزىندە بولاتىن ءولىم-جىتىمگە اكەپ سوقتىراتىن 10 ءتۇرلى دەرتتىڭ قاتارىنا جاتادى. ددسۇ مالىمەتىنشە، 2017 جىلى الەمنىڭ 10 ميلليوننان استام تۇرعىنى تۋبەركۋلەزگە شالدىققان. ونىڭ 1,7 ميلليونعا جۋىعى كوز جۇمعان. ياعني، ءار مينۋت سايىن تۋبەركۋلەز 3 ادامنىڭ ءومىرىن قيادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، اۋرۋدىڭ 45 پايىزى – وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىندە، 25 پايىزى – افريكادا، 17 پايىزى – تىنىق مۇحيتىنىڭ باتىس بولىگىندە تىركەلگەن. جالپى، جۇقپالى دەرتتىڭ 2/3 بولىگى ءۇندىستان، يندونەزيا، قىتاي، نيگەريا، پاكىستان، فيليپپين جانە وڭتۇستىك افريكا سىندى 7 مەملەكەتتىڭ ەنشىسىندە.

ماماندار دەرەگىنە سۇيەنسەك، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى ون جىلدا تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ كورسەتكىشى 2,2 ەسە، ودان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم – 5,4 ەسە قىسقاردى. ماسەلەن، دەرتكە شالدىققاندار سانى 2009 جىلى 100 مىڭعا شاققاندا 105,3-تەن كەلسە، 2018 جىلى 100 مىڭعا شاققاندا 48,2-دەن تۋرا كەلىپتى. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، 2018 جىلى قازاقستاندا 35 مىڭ 181 پاتسيەنت ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان بولاتىن (ونىڭ 14 مىڭ 874-ءى تۋبەركۋلەزدىڭ بەلسەندى تۇرىمەن اۋىراتىندار). سونىڭ ىشىندە 8 مىڭ 942 ادام پاتسيەنتتەر قاتارىنا جاڭادان قوسىلعاندار.

– تۋبەركۋلەز جاڭادان پايدا بولعان اۋرۋ ەمەس. بىراق ودان بەيحابار ادامدار دا بارشىلىق. جالپى، ول قالاي تارايدى، قالاي جۇعادى؟ اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى قانداي؟

– تۋبەركۋلەز جۇقپالى اۋرۋ جانە ول ادامنىڭ كەز كەلگەن اعزاسىن زاقىمداۋى مۇمكىن. الايدا ۋاقىتىلى ەمدەلسە ودان تولىق ايىعۋعا بولادى. اۋرۋ قوزدىرعىشتارى اۋا ارقىلى تارالادى. سوندىقتان 85-90 پايىز جاعدايدا تۋبەركۋلەز وكپەنى زاقىمدايدى. سول سەبەپتى جوتەل ەكى اپتادان ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلسا دارىگەرگە قارالۋ كەرەك. اۋىزدى جاپپاي جوتەلۋ، كورىنگەن جەرگە قاقىرىپ-تۇكىرۋ دە اۋرۋدىڭ تارالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى قاراپايىم شارتتاردى ساقتاساق، قورشاعان ورتاداعى ميكروباكتەريالار ازايىپ، اۋرۋدىڭ تارالۋ قاۋپى دە تومەندەيدى.

الايدا اۋرۋ قوزدىرعىشى جۇققان بەتتە بىردەن تۋبەركۋلەز دامىمايدى. ونىڭ بەلگىلەرى دە بىردەن پايدا بولمايدى. ادەتتە، اۋرۋ بىرتە-بىرتە دامىپ، كوبىنە وكپە ءتىنىن زاقىمدايدى. سوندىقتان تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ادامداردا ۇزاق ۋاقىت بويى جوتەلۋ، كەيدە قان ارالاس قاقىرىق ءتۇسۋ، كەۋدە قۋىسىنىڭ اۋىرۋى، ءوز-ءوزىن جايسىز سەزىنۋ، ارىقتاۋ، تابەتتىڭ تومەندەۋى سىندى بەلگىلەر پايدا بولادى.

– اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى قانداي؟

– يممۋنيتەتى ءالسىز ادامدار ءۇشىن اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى. ال يممۋنيتەتتىڭ السىرەۋىنە شارشاپ-شالدىعۋ، دۇرىس تاماقتانباۋ، كۇيزەلىس، قورعانىس جۇيەسى جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوقتىراتىن باسقا دا اۋرۋلار سەبەپ. اسىرەسە، ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى (ۆيچ) جۇققاندارعا تونەتىن قاۋىپ جوعارى. ددسۇ مالىمەتىنشە، تۋبەركۋلەز ايتۆ جۇققاندار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەپكەرى. مىسالى، 2016 جىلى ايتۆ جۇقتىرعان ناۋقاستاردىڭ 40 پايىزىنىڭ ءولىمى وسى قۇرت اۋرۋىنان بولعان. ادەتتە، يممۋنيتەتى ءالسىز بولىپ كەلەتىن بالالار مەن قارتتار، جۇكتى جانە جاس بوسانعان ايەلدەر دە اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى ساناتتارعا جاتادى.

– اۋرۋ قالاي جəنە قايدا ەمدەلەدى؟

– اۋرۋدىڭ «اشىق» تۇرىنە شالدىققاندار تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس مەكەمەلەرىندە ەم الادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 27 وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ديسپانسەرى جانە ۇلتتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعى بار، قالالاردا جانە اۋدانداردا تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرلەر مەن اۋرۋحانالار بار. باكتەريا ءبولۋ توقتاعاننان كەيىن ناۋقاس ەمىن امبۋلاتورلىق جاعدايدا، ۇيىنە جاقىن ماڭداعى ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە نەمەسە تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردە جالعاستىرا الادى.

ەم ۇزاقتىعى تۋبەركۋلەزدىڭ تۇرىنە بايلانىستى. مىسالى، اۋرۋدىڭ دارىگە سەزىمتال ءتۇرى 6-11 اي بويى ەمدەلسە، كوپتەگەن دارىلەرگە ءتوزىمدى ءتۇرىن 20-24, كەيدە ءتىپتى، 33 ايعا دەيىن ەمدەۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ناۋقاستار تۋبەركۋلەزگە قارسى قولدانىلاتىن جاڭا دارىلەرمەن جانە مەرزىمى قىسقارتىلعان ەم كەستەلەرىمەن ەم الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. قازاقستاندا تۋبەركۋلەزدى انىقتاۋ مەن ونىڭ الدىن الۋ، ەمدەۋ، ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىنە كىرەدى. بىلايشا ايتقاندا، اۋرۋ تەگىن ەمدەلەدى. بيىل وسى دەرتكە شالدىققانداردى انىقتاۋ، ەمدەۋ مەن الەۋمەتتىك قولداۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 48 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى.

– جالپى، تۋبەركۋلەزدى ەمدەلەتىن اۋرۋ تۇرىنە جاتقىزۋعا بولادى عوي...

– دەر كەزىندە انىقتالىپ، ءتيىستى ەم-دوم جاسالسا، تۋبەركۋلەزدى تولىق ەمدەپ جازۋعا بولادى. سوندىقتان اۋرۋدى اسقىندىرماي، ەمدەۋشى دارىگەردىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋدىڭ ماڭىزى زور. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، 2000 جانە 2016 جىلدار ارالىعىندا تۋبەركۋلەزدى ەرتە انىقتاۋ مەن ەمدەۋ ناتيجەسىندە الەم دارىگەرلەرى 53 ميلليوننان استام ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان.

اۋرۋ ۋاقىتىلى انىقتالىپ، دۇرىس ەم تاعايىندالسا، تۋبەركۋلەزدەن تولىق ساۋىعىپ كەتۋگە بولادى. دارىگەرگە قارالماسا جانە بەرىلگەن ەمدى تولىق قابىلداماعان جاعدايدا اۋرۋ سوزىلمالى، ەم قونبايتىن تۇرىنە اۋىسىپ كەتەدى. تۋبەركۋلەز قوزدىرعىشى قايتا جۇعىپ نەمەسە قانداي دا ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى يممۋنيتەت السىرەسە، اۋرۋ قايتالانۋى مۇمكىن.

قازىرگى تاڭدا اۋرۋدىڭ سەزىمتال تۇرىنە شالدىققاندارى اراسىندا 86,9 پايىزى تولىق ساۋىقسا، دارىگە ءتوزىمدى تۇرىنە شالدىققانداردىڭ 77 پايىزى تولىق ەمدەلەدى.

– دەرتتىڭ الدىن الۋ جولدارىن ايتىپ وتسەڭىز...

– جاڭا تۋعان نارەستەلەرگە پەرزەنتحانا قابىرعاسىنان شىقپاي جاتىپ تۋبەركۋلەزگە قارسى ارنايى ۆاكتسينا (بتسج) ەگىلەدى. بتسج ۆاكتسيناسى قۇرامىنداعى ارنايى السىرەتىلگەن جانە اۋرۋ قوزدىرمايتىن باكتەريالار اعزاعا تۇسكەننەن كەيىن، بالانىڭ بويىندا تۋبەركۋلەزگە قارسى يممۋنيتەت قالىپتاسادى. الايدا بالانىڭ جالپى يممۋنيتەتى تومەن بولسا جانە تۋبەركۋلەزگە شالدىققان اداممەن جاقىن بايلانىستا بولسا اۋىرىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. پەرزەنتحانادا ەگىلگەن بتسج ۆاكتسيناسى بالانى 6-7 جىل بويى قۇرت اۋرۋىنان قورعايدى. بالا 1-سىنىپقا بارعاندا، الدىن الا مانتۋ سىناماسى جاسالىپ، ونىڭ اعزاسىنا تۋبەركۋلەز ميكروباكتەريالارى جۇقپاعان بولسا، قايتادان بتسج ۆاكتسيناسى جاسالادى. مانتۋ سىناماسى – ۆاكتسينا ەمەس، سوندىقتان ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى، بۇل بالالارعا قولدانىلاتىن ءادىس.

پروفيلاكتيكانىڭ نەگىزى – ەمحاناعا بارىپ ۋاقتىلى تەكسەرۋدەن ءوتىپ وتىرۋ. ونىڭ ءبارى ەمحانالاردا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا تەگىن جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار، دۇرىس تاماقتانۋدىڭ دا، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، سپورتپەن شۇعىلدانۋدىڭ دا ماڭىزى زور.

– ماڭىزدى ماعلۇماتتارىڭىز ءۇشىن راحمەت!

دايىنداعان اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار