11 ءساۋىر, 16:26 571 0 قوعام TURKYSTAN.KZ

ارمەنيا ازىربايجانعا نەگە دوق كورسەتتى؟

تاۋلى قاراباقتىڭ ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىندا تالاس-تارتىسقا تۇسكەنىنە جيىرما توعىز جىلدىڭ ءجۇزى. سودان بەرى بۇل ماسەلە مەملەكەتارالىق ەمەس، حالىقارالىق داۋعا اينالىپ ۇلگەردى. بيلىك باسىنا كەلگەندەر دە بىتىسپەس تۇيتكىلدى شەشۋگە قانشا تىرىسسا دا، قولدان كەلەر قايران جوق. ءتىپتى، بىتىمگەرلىك كەلىسىمنىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن ءبىرىن ءبىرى ايىپتايتىن ەكى تاراپ كادىمگى «مىسىق پەن تىشقاننىڭ» ويىنىن ويناپ ءجۇر.

ءازiربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى داۋ 1991 جىلى، تاۋلى قاراباق ايماعى ءازiربايجان قۇرامىنان شىعاتىنى جونiندە مالiمدەگەن سوڭ ءورشي ءتۇستى. شىن مانiندە، تاۋلى قاراباققا تالاستىڭ تاريحى ودان دا تەرەڭنەن باستاۋ الادى. قاراباق ايماعىندا ءازiربايجاندار مەن ارمياندار بiرنەشە عاسىر بويى بiرگە ءومiر سۇرگەن. 1988 جىلى تاۋلى قاراباق اۆتونومدى ايماعى ءازiربايجان كسر-iنiڭ قۇرامىنان شىعىپ، ارميان كسر-iنiڭ قۇرامىنا كiرۋ جونiندە ءوتiنiش جاساعان. اۋەلدەن بولiنۋگە باستى سەبەپ – ەكi حالىقتىڭ ۇستاناتىن ءارتۇرلi دiنi. ۋاقىت وتە كەلە دiني ماسەلە ۇلت-ارالىق ارازدىققا اكەپ سوقتىردى. كەڭەس وداعى كەزىنەن تامىر جايعان تاۋلى قاراباق ماسەلەسiن ماسكەۋ شەشە الماعان كۇيi قىزىل يمپەريا ىدىراپ كەتتi. تاۋلى قاراباق ايماعىنداعى حالىقتىڭ تورتتەن بiرiن قۇراعان ازiربايجاندىقتار ايماقتان قۋىلدى. ءوز كەزەگiندە ءازiربايجاندا ءومiر سۇرگەن ءجۇز مىڭداعان ارميان ۇلتىنىڭ وكiلi دە ارمەنياعا ۇدەرە كوشتى. ارميان كۇشتەرi تاۋلى قاراباق ايماعىمەن عانا شەكتەلمەي، وعان جاپسارلاس جاتقان ءازiربايجان اۋىلدارىن دا باسىپ الدى. ءسويتiپ، ارميان كۇشتەرiنiڭ قۋدالاۋىنان قاشقان ازiربايجاندىقتاردىڭ سانى ميلليونعا جۋىقتاعان ەدى. ال وسى جانجالدا 30 مىڭ ادام مەرت بولدى.

وسى ۋاقىتقا دەيiن بۇۇ ارمەنيانى ءازiربايجان اۋماعىنان اسكەرiن الىپ شىعۋعا ۇندەگەن بiرنەشە قارار قابىلداعانىمەن، رەسمي ەرەۆان ولاردىڭ ەشقايسىسىن ورىنداعان جوق. تاۋلى قاراباق داۋى – پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi ەڭ ەسكi داۋ ەكەنiنە قاراماستان، ايماقتاعى جانجال وقتا-تەكتە قايتا قوزداپ، سوعىس وشاعىنا اينالدى. بۇل ازداي، قاقتىعىسقا ارااعايىندىق جاساۋشى الىپ مەملەكەتتەر ارالاسقاندىقتان، تاۋلى قاراباق تەك قانا ءازiربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى ماسەلە بولۋدان قالعان. قازiر قايتا ۋشىققان قاقتىعىستىڭ ارتىندا بiرەۋلەر تۇركيانىڭ، ەندi بiرەۋلەر رەسەيدiڭ ويىنىن كورەتiنi دە سوندىقتان.

ارمەنيا بيلىگىنە كەلگەن نيكول پاشينيان دا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ىنتالى ەكەنىن كورسەتكەن. ول كەلىسسوزدەرگە دايىن ەكەندىگىن مالىمدەسە دە، باكۋ پاشينياننىڭ تاۋلى قاراباققا بارۋ جوسپارىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ءبىلدىردى. ءازىربايجان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى حيكمات گادجيەۆ وككۋپاتسياداعى تاۋلى قاراباق ءاردايىم ءازىربايجاننىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن ەسكەرتكەن. وسىلايشا، ەكى مەملەكەت تە تاۋلى قاراباحتىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان جوق.

تاياۋدا ۆەنادا وتكەن تاۋلى قاراباق قاقتىعىسىن رەتتەۋگە بايلانىستى  كەلىسسوزدەر بارىسىندا پاشينيان دا، اليەۆ تە ناتيەجەسى تۋرالى ءتىس جارعان جوق. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ەكەۋى دە باسقوسۋدان كەيىن رەسەي پرەزيدەنتى پۋتينگە قوڭىراۋ سوعىپ، اراعايىندىق جاساپ، كەلىسىمگە كەلۋگە سەپتىگىن تيگىزگەنى ءۇشىن العىس ايتقان. ال پۋتين بولسا، بۇل تۇيتكىلدىڭ ءورشىپ كەتپەۋى ءۇشىن ارقاشان كومەك قولىن سوزۋعا ءازىر ەكەنىن جانە ەقىۇ توبىنىڭ مينسكىدە وتەتىن جيىنىندا دا كۇن تارتىبىنە شىعاتىنىن جەتكىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ەكى ەل باسشىلارى ءوز حالقىن بەيبىتشىلىككە ۇندەۋگە شاقىرىپ، كەلىسسوزدى سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى دەڭگەيىندە دە كوتەرۋگە ۋاعدالاستى. ارمەنيا قورعانىس ءمينيسترى داۆيد تونويان «گولوس امەريكي» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قورعانىس ءمينيسترى رەتىندە «ايماقتى بەيبىتشىلىككە ايىرباستاۋ» فورماتىن ۇسىنامىن. ياعني، «جاڭا ايماق ءۇشىن جاڭا سوعىس» اشۋ دەسەك ارتىق ەمەس» دەگەن مالىمدەمە جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل جولى ءازىربايجان تاراپىمەن ءوزارا كەلىسىمگە كەلسەك تە، ەشقانداي كوڭىلجىقپاستىق كورسەتىلمەيدى.

ءمينيستردىڭ بۇل پىكىرىن ساياساتتانۋشىلار تاڭدانىسپەن قابىلداسا دا، ارمەنيا باسشىسى پاشينيان: «ەگەر تونويان بۇرىس وي ايتسا، ونى قىزمەتىنەن الار ەدىم. ول «ەگەر سوعىس وتى قايتا تۇتانسا، ءبىز جەڭىسكە جەتۋگە تىرىسامىز. سوندىقتان ءمينيستردىڭ بۇل مالىمدەمەسى ەكىجاقتى ماسەلەنى شەشۋگە كولەڭكەسىن تۇسىرمەيدى»، – دەدى. الايدا، پاشينيان ءمينيستردىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدى جۋىپ-شايعىسى كەلسە دە، ءازىربايجان تاراپى بۇل ۋاجگە سەنگىسى كەلمەيتىنىن ءبىلدىرىپ باقتى. ولار مۇنداي ارانداتۋشىلىق تۋدىراتىن مالىمدەمە كوپجىلدىق پروتسەستىڭ شەشىلۋىن ودان ارمەن قيىنداتپاسا، جەڭىلدەتۋى ەكىتالاي ەكەنىن جەتكىزدى. ايتا كەتەرلىگى سول، قازىر ارمەنيادا «جاڭا ايماقتى» جاۋلاپ الۋ ءۇشىن ارنايى ارەكەتتەردىڭ جولعا قويىلىپ جاتقاندىعى بەلگىلى بولدى. ءتىپتى، رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىلى ارمەن اشوتيان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ مالىمدەمەسىن ءسوزسىز قولدايتىنىن ايتىپ، «ەگەر ارميان تاراپى ءۇشىن جاڭا سوعىس باستالسا، قارسىلاس جاق ەداۋىر شىعىنعا باتادى»، – دەدى.

دەگەنمەن، تالايدان وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ساراپشىلاردى «ارمەنيا تاپ كەلىسسوز بارىسىندا نەگە مۇنداي مالىمدەمە جاساۋعا باردى؟» دەگەن ساۋال مازالايدى. «ولار وسى پىكىرى ارقىلى جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ الماي ما؟ بۇل ەلدى باسقارىپ وتىرعان ازاماتتارعا لايىق ءىس پە؟ اربىردەن سوڭ بۇل كەلىسسوزگە كەلىپ وتىرعان ءازىربايجان باسشىسى اليەۆتى دە، ەكى ورتادا ارااعايىندىق جاساپ جۇرگەن رەسەي پرەزيدەنتى ءپۋتيندى دە قورلاۋمەن تەڭ» دەگەندى اشىق ايتۋدا. شىن مانىندە، ەگەر ەسكى جارانى اشىنىپ تىرناي بەرسە، ارمەنيانىڭ تويتارىس بەرۋگە قاۋقارى جوق دەيدى ولار. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك، مەملەكەت رەسەيدەن 100 ملن اقش دوللارى كولەمىندەگى نەسيەگە قارۋ-جاراق ساتىپ الماقشى. ءتىپتى، رەسەي ارمەنيانىڭ ستراتەگيالىق وداقتاسى جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىم ۇيىمى (ودكب) بويىنشا سەرىكتەسى رەتىندە ەرەۆانعا ەمەس، ازىربايجانعا قارۋ-جاراق ساتۋدا. ايتا كەتۋ كەرەك، وڭتۇستىك كاۆكاز مەملەكەتتەرى اراسىندا اسكەري الەۋەتى مىقتى ەلدەردى انىقتايتىن Global Firepower (GFP) رەيتينگىندە ءازىربايجان 137 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 52 ورىندا، گرۋزيا 85, ال ارمەنيا 96 ورىندا تۇر. ءازىربايجاننىڭ جاقىن اسكەري وداقتاسى تۇركيا 9-ورىنعا تابان تىرەگەن. ال رەيتينگتىڭ ۇشتىگىنە اقش، رەسەي، قىتاي ەندى. ياعني، بۇل كورسەتكىشتەن ارمەنيانىڭ ارتتا قالعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس. وعان اسكەري بيۋدجەت شىعىنىنىڭ ازدىعىن، اسكەري كولىكتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن، ەكونوميكالىق احۋالدىڭ تومەندىگىن، تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلىپ بارا جاتقانىن، تاعى باسقا جايتتاردى تىزبەكتەۋگە بولادى.

قالاي دەسەك تە، ارمەنيا تاۋلى قاراباق قاقتىعىسىن رەتتەۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەردى مەيلىنشە ۇزارتقىسى كەلسە دە، ماسەلەنى ۋشىقتىرا تۇسۋدە. ال «جاڭا سوعىس» اشامىز دەگەن ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترىنىڭ مالىمدەمەسى ەسكى جارانىڭ بەتىن قايتا تىرناعانداي اسەر قالدىردى.

سوڭعى جاڭالىقتار