11 ءساۋىر 2019, 16:10 673 0 زاڭ احمەت ومىرزاق

ازاماتتىقتىڭ قۇنى ارزانداماسىن دەسەك...

تۇرعان ەلىڭنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولۋ – مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قامقورلىققا بولەنۋدىڭ جانە قورعالۋدىڭ كەپىلى. سوندىقتان جەكە تۇلعالارعا ازاماتتىق بەرىلۋ ماسەلەسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكپەن استاسىپ جاتقان ەرەكشە قۇبىلىس. وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلداردا سىرتتان كەلگەندەرگە قازاقستان ازاماتتىعىن بەرۋ ۇدەرىسىندە كەلەڭسىز جايتتار جوق ەمەس...

قازاقستان ازاماتتىعى، نەگىزىنەن، سىرتتان كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا، لەگيونەر سپورتشىلارعا، قازاقستان ازاماتشاسىمەن ۇيلەنگەن شەتەلدىكتەرگە بەرىلىپ كەلەدى. جانە سوڭعى كەزدە... كەيبىر شەتەل ازاماتتارىنىڭ كوررۋپتسيالىق جولمەن قر ازاماتتىعىن يەلەنگەن جايى بەلگىلى بولدى.

جەكە تۇلعا رەتىندە ءاربىر ەل ازاماتى – مەملەكەتتىڭ تىرەگى. سوندىقتان مەملەكەت ازاماتتىعىن بەرۋ ماسەلەسى اسا ساقتىقپەن جۇزەگە اساتىن ءىس. دەسەك تە، بۇل تاراپتا كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان شيرەك عاسىردا سىرتتان ءبىر ميلليوننان اسا قانداسىمىز ەلگە كوشىپ كەلىپ، ەل ازاماتى اتاندى. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشى-قون تۋرالى زاڭى بويىنشا ازاماتتىق الۋ تۋرالى كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىستەرگە سايكەس سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىز تالاپ ەتىلەتىن كەيبىر قۇجاتتار (مىسالى، كەلگەن جاعىنان سوتتالماعانى جايىندا انىقتاما) سەبەبىنەن اتاجۇرتىنىڭ تۇپكىلىكتى تۇرعىنى بولۋعا دەر كەزىندە قول جەتكىزە الماي، ىقتيارحات (شەتەلدىك ازاماتتارعا قازاقستاندا ۋاقىتشا تۇرۋعا بەرىلەتىن قۇجات) الۋعا ءماجبۇر بولىپ جۇرگەن جاعدايلار بار. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قىتايدان اتاجۇرتىنا ورالىپ، جامبىل وبلىسىنا قونىس تەپكەن 250 ەتنيكالىق قازاقتىڭ ىقتيارحاتىنىڭ ۋاقىتى ءوتىپ كەتىپ (10 جىلعا بەرىلەدى) قينالعانى ەسىمىزدە. ايتەۋىر ارەڭ دەگەندە ولاردىڭ ماسەلەسى وڭ شەشىلىپ، ەل ازاماتتىعىنا قول جەتكىزدى. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ كوشى-قون باسقارماسىنىڭ جەر-جەردەگى بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىسىنداعى نەمقۇرايدىلىقتى كورسەتسە كەرەك.

الەمدە جەر كولەمى جونىنەن «توعىزىنشى تەرريتوريا» اتانعان قازاقستاننىڭ بايىرعى حالقى پايىزدىق جاعىنان ەلدە ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىمەن، جالپى مەملەكەتىمىزدىڭ حالقى كوپ ەمەس. حالىق سانى جاعىنان الەمدە 63-ورىندا تۇر. سوندىقتان قازاق مەملەكەتىن دە، قازاق حالقىن دا دەموگرافيا ماسەلەسى تولعاندىرماي قويمايدى، ونىڭ ىشىندە قازاق ماسەلەسى.

قازاق ماسەلەسى دەگەندە، سوڭعى كەزدە قازاق قىزدارىنىڭ شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعۋى نازار اۋدارماي قويمايدى. ارينە، وتباسىن قۇرۋ بويىنشا تاڭداۋ جاساۋ – جەكە باستىڭ قۇقىعى. دەسەك تە، كەي جاعدايلاردا قازاقستان ازاماتىمەن، ونىڭ ىشىندە قازاق قىزدارىمەن نەكەگە تۇرىپ، سول ارقىلى ازاماتتىق العىسى كەلگەن جايتتار ءجيى ۇشىراسىپ جاتىر. بۇل ورايدا، قىتاي ۇلتى وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر...

سونىمەن بىرگە قازاقستاندىقتارعا تۇرمىسقا شىعىپ، ەلىمىز ازاماتتارىنىڭ قاتارىن كوبەيتىپ جاتقان شەتەلدىك ايەلدەر دە بارشىلىق. ماسەلەن، وسىدان ەكى جىل بۇرىن 5811 شەتەلدىك ايەل قازاقستاندىق جىگىتتەرمەن وتباسىن قۇرىپ، قر ازاماتتىعىن العان.

ازاماتتىق ماسەلەسىندە كوپ ءسوز بولاتىن جايدىڭ ءبىرى – شەتەلدەن كەلگەن سپورتشىلارعا قاتىستى. ەلىمىزدىڭ اتىنان وليمپياداعا، الەم چەمپيوناتتارىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن سپورتشىلار مىندەتتى تۇردە قازاقستان ازاماتى بولۋى شارت. سوندىقتان بۇل سالادا سوڭعى جىلدارى ەل ازاماتى اتانعاندار كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن رەسەيدە تۋعان سۆەتلانا پودوبەدوۆا، قىتايدا دۇنيەگە كەلگەن زۋلفيا چينشانلو، مايا مانەزا، ارلي چونتەي، فارحاد حاركي سەكىلدى اۋىر اتلەتتەر، كۇرەستىڭ ءبىراز تۇرلەرىنەن موڭعوليادان، رەسەيدەن كەلگەن بالۋاندار قر ازاماتتىعىن العان. كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدىڭ جەڭىل اتلەتيكاسىن دامىتۋ ماقساتىندا شەتەلدەن الدىرىلعان بىرنەشە سپورتشىلارعا ازاماتتىق بەرىلىپتى. ماسەلەن، وتكەن جىلى كەنيالىقتار – كارولين كيپكيرۋي، دەيزي دجەپكيمەي، شەدراكا كوەچا سىندى سپورتشىلار جانە ولاردىڭ باپكەرى ءارى مەنەدجەرى كەننەت روتيچ وتكەن جىلى قازاقستان تولقۇجاتىنا قول جەتكىزدى. بۇلار ارينە، كوپ ەمەس. بىراق سپورتشى-لەگيونەرلەردىڭ اراسىندا كەرەك كەزىندە ەلىمىز ازاماتتىعىنا وڭاي قول جەتكىزىپ، كەيىن قايتادان ءوز ەلىنە كەتىپ قالعاندار تابىلادى ەكەن. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە ازاماتتىق بەرۋ جايىندا ايتا كەتسەك:

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى زاڭىنىڭ» سوڭعى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالعان ماتىنىندە (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2002.05.17. N 322 زاڭىمەن) زاڭىنىڭ ەكىنشى تاراۋى، 15-بابىندا («قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعىنا قابىلداۋ»): شەتەلدىكتەر جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار ولاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا وسى زاڭعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعىنا قابىلدانۋى مۇمكىن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنا قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشتەر بويىنشا شەشىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قابىلدايدى» – دەلىنسە، زاڭنىڭ ەكىنشى تاراۋىنىڭ 16-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنا قابىلداۋ شارتتارى» كورسەتىلىپ، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا زاڭدى نەگىزدە كەمىندە بەس جىل تۇراقتى تۇراتىن نە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن كەمىندە ءۇش جىل نەكەدە تۇراتىن ادامداردىڭ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ iشiندە جاقىن تۋىستارىنىڭ بiرi – بالاسى (ونىڭ iشiندە اسىراپ العان بالاسى), جۇبايى (زايىبى) جانە اتا-اناسىنىڭ بiرەۋi (اسىراپ الۋشىسى), اپا-قارىنداسى، اعا-iنiسi, اتاسى نەمەسە اجەسi بار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىمەن كەلگەن، بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ازاماتتارى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرۋ مەرزiمiنە قاراماستان، قابىلداناتىن بولادى» – دەپ كورسەتىلگەن. بىراق قاندايدا ءبىر جاعدايعا بايلانىستى قىسقا ۋاقىت ىشىندە شەتەلدىكتەردىڭ ازامات اتانۋى تۋرالى ناقتى كورسەتپە جوق. سوندا جوعارىدا اتالعان شەتەلدىك سپورتشىلارعا تەز ارادا ازاماتتىق قالاي بەرىلگەن؟ الدە ولارعا ارنايى جارلىق شىعارىلا ما؟ جۇرتتىڭ كوبى وسىنى تۇسىنبەي تاڭ قالادى...

سوڭعى كەزدە شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىندا كەلەڭسىز جاعدايلار كەزدەسىپ قالىپ ءجۇر. شەتەلدە دۇنيەگە كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن قازاقستان ازاماتتىعىن بەرۋ تۋرالى زاڭدى پايدالانىپ – ەلىمىزگە تولقۇجاتىندا ۇلتىن «قازاق» دەپ كورسەتىپ، «قازاقتاردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ جاتقاندار» تۋرالى دا سىبىس جوق ەمەس. قايسىبىر جىلى، سول تۇستا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ىستەپ جاتقان تالعات ماماشەۆتىڭ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە «قاۋىمداستىققا الدەبىر شارۋاسىمەن كەلگەن كەيبىر ادامداردىڭ پاسپورتىندا «قازاق» دەپ جازىلعانى، بىراق تىلىنەن، تۇرىنەن وزگە ۇلت وكىلى ەكەنى بايقالاتىنىن» ايتىپ قالعانى بار ەدى. ال ەل اراسىندا وسىنداي جولمەن قىتايدان ۇيعىر ۇلتىنىڭ، وزبەكستاننان وزبەك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەلىمىزگە كوشىپ كەلىپ، ازاماتتىق العانى جايىندا اڭگىمەلەر جوق ەمەس.

«جەل بولماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». 2014 جىلى الماتى اۋەجايىنان گونكونگقا ۇشقالى تۇرعان ەكى قىتاي ازاماتىنىڭ جۇكتەرىنىڭ اراسىنان 300-دەن اسا قازاقستان پاسپورتىنىڭ 291 دانا بلانكى تابىلىپ، تاركىلەنگەن-ءدى. ونىڭ 250-ءىنىڭ مۇقاباسى كوك ءتۇستى، 40 تولقۇجاتتىڭ مۇقاباسى قويۋ قىزىل ءتۇستى ەكەن. ءتىپتى، بىرەۋىنە فوتوسۋرەت جاپسىرىلىپ، ءبىر تۇلعانىڭ مالىمەتتەرى جازىلعان. قۇجاتتاردى دايىنداۋعا قولدانىلاتىن گولوگرافيالىق لەنتالاردىڭ ورامى دا سول جۇكتىڭ ىشىنەن شىققان. تاركىلەنگەن تولقۇجاتتاردىڭ ساپالى دايىندالعانى سونداي، ارنايى ماماندار تەكسەرگەن الگى قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقادان ايىرماسى بولماعان.

جالعان قۇجاتتى بىلاي قويعاندا، كوررۋپتسيالىق جولمەن ەل ازاماتتىعىن يەلەنىپ كەتكەندەردى ەستىگەنىڭدە جاعاڭدى ۇستايسىڭ. جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جامبىل وبلىسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى قىتايلىق ازاماتتاردىڭ زاڭسىز كوشى-قونىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسقان ادامدار توبىن اشكەرەلەدى. تاراز قالاسى كوشى-قون پوليتسياسى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ا.زەيداليەۆ، ورىنباسارى ب.ناۋرىزباەۆ جانە «دەلدال» قىتايدا تۋعان ۋ.سيلامبەك قحر-دىڭ 170-تەن اسا ازاماتىنا قازاقستاندا كەدەرگىسىز تۇرۋعا قۇقىق بەرەتىن قۇجاتتار بەرۋمەن اينالىسقان. قىلمىسى اشكەرەلەنگەن ا.زەيداليەۆ 4 جىل 6 ايعا، ب.ناۋرىزباەۆ 3 جىل 6 ايعا، ۋ.سيلامبەك 4 جىلعا سوتتالدى. ەندى قىتاي ازاماتتارىنا بارىلگەن رەسمي قۇجاتتاردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى ماسەلە شەشىلۋى ءتيىس.

ەكى جاعداي دا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعى كوزىنە ءىلىنىپ، تالان-تاراج بولا جازداعان قازاقستان ازاماتتىعى وسىلاي قورعالىپ قالدى. بىراق الداعى كەزدە دە وسىنداي وقيعالاردىڭ كەزدەسپەۋىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟..

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار