10 ءساۋىر 2019, 12:22 1080 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

نۋمەرولوگ: 9 سانى – اباي مەن ەلباسىنىڭ سانى

قازاق ءار ءسوزىن تالداي بىلگەن، ءار سوزىنە ءمان بەرگەن حالىق. قازاق ءۇشىن ءار ءسوزدىڭ عانا ەمەس، ءار ساننىڭ وزىندىك قاسيەتى، تاربيەلىك ءمانى بولعان. ءار مادەنيەتتە وزىندىك ساندار سيمۆوليكاسى بار. جانە سول سانداردا سول مادەنيەتتىڭ وزىنە ءتان سەنىمى، ادەت-عۇرپى، ومىرلىك دۇنيە-تانىمى تۋرالى ەرەكشە ۇعىم بەدەرلەنگەن. قازاق مادەنيەتىندە 3, 7, 9, 40, 13 ساندارى ەرەكشە مانگە يە دەلىنسە، سونىڭ ىشىندە توعىز سانىنا جانە ونىڭ قاسيەتىنە قاتىستى قالىپتاسقان ۇعىمدار جەتەرلىك. جالپى، قازاقتىڭ ىرىمعا سەنگىش حالىق ەكەنىن ەسكەرسەك، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 9 ءساۋىر كۇنى «9 ماۋسىمدا پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى» دەپ ۇندەۋ جاساۋى دا بەكەر ەمەس.

سونىمەن، قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىندا توعىز سانىمەن نە بايلانىستى؟ قاي حالىقتى الساق تا، ونىڭ وزىنە ءتان تۇرمىس-تىرشىلىگى، كۇنكورىسى، ادەت-عۇرپى، سالت-ءداستۇرى بولادى. حالىق مادەنيەتىندە ءداستۇر رەتىندە ەجەلدەن قالىپتاسقان «توعىز» دەپ اتالاتىن سالتتىڭ ەكى ءتۇرى بار. بۇلاردىڭ اتالۋى بىردەي بولعانىمەن قولدانۋ جولى مۇلدە بولەك. ءبىرىنشى، توعىز (سالت). «اۋ، مەن توعىزدى جوقتىعىمنان تارتىپ وتىرمىن با؟ اتا-بابامنىڭ ديقانشىلىق سالتى» (ت. نۇرماعانبەتوۆ). ەل ىشىندە ەڭبەك داستۇرلەرىنىڭ بۇلجىماس زاڭى بار. مىسالى، ەگىننەن – كەۋسەن، مالدان – زەكەت، تابىستان – شۇلەن سياقتى. سونىڭ قازىرگى كۇندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ءتۇرى – توعىز. باۋ-باقشا وسىرەتىن ەل، اسىرەسە، قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ءونىمدى مول جيناپ العاننان كەيىن تۋعان-تۋىسقاندارىنا، قۇدا-جەكجاتتارىنا، سىيلاس كورشىلەرىنە توعىز بەرەتىن جاقسى سالتى بار. ياعني، وزدەرى قالاعان ادامدارىنا قورجىنعا سالىپ قاۋىن-قاربىز جىبەرەدى. ونىڭ سانى توعىز نە ەكى توعىز، ءۇش توعىزدان كەم بولماۋى كەرەك. كەلگەن ادام ول ۇيگە توعىز اكەلگەنىن ايتادى. بۇل جاي كەلىس ەمەس، كادەلى، سىيلى كەلىس. توعىز دەگەنىڭ – تارتۋ، ەسكەرۋ، قۇرمەت بەلگىسى. سونىمەن بىرگە، مۇندا دامەتۋ دە بار. دەمەك، توعىز جىبەرگەن ادامعا سوعان لايىق سىي-سياپات جاساۋ كەرەك. حالىق اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى ەسكەرۋ، ەلەۋ وسى توعىز ارقىلى بىلىنەدى. ەكىنشى، توعىز (سالت). «ءبىر توعىز ايىپ تولەپ قۇتىلعان ەكەن». («ەل اۋزىنان» جيناعىنان). سەيىت كەنجاحمەتۇلىنىڭ «قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى» اتتى كىتابىندا توعىزدىڭ بۇل تارماعى قۇقىقتىق، ادىلەت جۇيەسىندە قولدانىلاتىنى ايتىلادى. ادەتتە، جەڭىل جازا العاندار اتىن نە شاپانىن تولەپ شىعادى. ال اۋىر جازاعا تارتىلعاندار، مىسالى، ۇرلىعى، ەل-جۇرت الدىنداعى زور كىناسى، ءدىن جولىنداعى كۇناسى ءۇشىن، وپاسىزدىعى ءۇشىن قىلمىس جاساعاندارعا قاتاڭ جازا قولدانىلادى. ولارعا «توعىز» دەپ اتالاتىن جازا بار. قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى جازا بىرنەشە ەسە كوبەيتىلەدى. ايتالىق، ادەيى جەر ورتەگەندەرگە، بىرەۋدىڭ نەكەسىن بۇزعاندارعا ءۇش توعىز تولەتتىرەدى. بۇعان تۇيە باستاتقان 3 تۇيە، 3 جىلقى، 3 سيىر. مۇنى ءۇش ەسەلەسە، 9 تۇيە، 9 جىلقى، 9 سيىر بولىپ شىعادى. ەگەر جازا ات باستاتقان توعىز بولسا، 3 جىلقى، 3 سيىر، 3 قوي بولىپ تومەندەي بەرەدى. جەر اۋدارۋ، تۇرمەگە وتىرعىزۋ، جوق كەزدە قازاقتىڭ بۇل زاڭى كوشپەلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىسىنا سايكەس جاسالعانى انىق.

توعىز سانى دا جەتى سانىنا ۇقساس، كوبىنە سالىستىرمالى تۇردە كوپتىك، تۇراقتىلىق، كيەلى مانىمەن وزگە سانداردان ەرەكشەلەنىپ، رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءار قىرىنان كو­رىنىس تاپقان. توعىز سانىنىڭ نەگىزگى ما­عى­ناسى – «ۇزاق ءومىر». نۋمەرولوگيا بويىن­­شا 9 سانى قاشاندا كومەككە ۇمتى­لىپ تۇراتىن، جارتى جولدا تاستامايتىن، جاق­سى جولداس بولا الاتىندارعا ءتان سان. بۇل سان اراب مادەنيەتىمەن، دىنمەن بايلانىستى ەنگەن. توعىز سانىنىڭ قاسيەتىنە توقتالساق، انا قۇرساعىندا نارەستە توعىز اي، توعىز كۇن ءوسىپ جەتىلەدى. بۇل سان ادامنىڭ عۇمىرىندا پايدا بولىپ، جارىق دۇنيەگە كەلەتىنگە دەيىنگى ۋاقىت ولشەمى. توعىز سانىنىڭ ءومونيمى – «ۇزاق ءومىر». بۇدان بولەك تىلدىك قولدانىستا «توعىز ايەلدىڭ تولعاعى ءبىر كۇندە كەلىپتى»، «توعىز جولدىڭ تورابى»، «توعىز قابات تورقا قيۋ»، «تويعان جەرگە توعىز كەل»، «ءبىر توعىز، ەكى توعىز، ءۇش توعىز (قۇدالىقتا ورىندالاتىن ءداستۇر) سياقتى سوزدەر تەگىن ايتىلماسا كەرەك.

نەگە توعىز سانىنا قاتىستى دۇنيەلەردى تىزبەكتەپ كەتتى دەگەن شىعارسىز؟ ارينە، مۇنىڭ كەلەسى پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزەتىن كۇندى بەلگىلەۋگە دە قاتىسى بار. 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا ەل بيلىگى اۋىسسا، 9 ساۋىردە پرەزيدەنت سايلاۋى وتەتىنى جايىندا ۇندەۋ جولداندى. ال حالىق تاڭداۋىن 9 ماۋسىمدا جاساماق.

قۇرالاي باقىتقىزى، نۋمەرولوگ:

–  9 سانى – پروگرەسس، يننوۆاتسيا سانى. حالىق رۋحاني تۇرعىدان بايىپ، ەكونوميكالىق جاعىنان جاقسى پوزيتسياعا جەتە الاتىن كەزەڭ. جالپى، وسى جىلدىڭ سوڭى 9-بەن اياقتالادى. جانە وسى جىلدىڭ سانى – 3. سوسىن 9 سانداردىڭ ەڭ ۇلكەنى، قورىتىندى سان. بۇل ەلىمىز ءۇشىن جاڭا ءومىر، جاڭا كەزەڭ باستالاتىنىن مەڭزەيدى. قازاقستاندا جاڭا ءومىر باستالسىن دەپ سايلاۋدى دا وسى كۇنگە قويعان بولار دەپ ەسەپتەيمىن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، 9 سانى ۇلى اقىن ابايدىڭ، ەلباسىنىڭ سانى. مۇنداي ادامدار سوڭىنا ءىز قالدىرادى.

سوڭعى جاڭالىقتار