14 ناۋرىز 2019, 10:25 1716 0 قوعام احمەت ومىرزاق

قۋانىش جيەنباي: بەلسەندىلىك – كوشەگە تۋ كوتەرىپ شىعۋ ەمەس، قالامگەر قاشاندا حالىق جاعىندا!

جازۋشى – قوعامنىڭ بارومەترى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ باستى نىسانى – ادام تاعدىرى. بۇگىنگى قوعامدا قالامگەرلەردى بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ ءمانىن حالىققا تۇسىندىرۋدە بەلسەندىلىك كورسەتە بەرمەيدى دەپ كىنالاۋ دا جوق ەمەس. ارينە، ونىڭ دۇرىس تا، بۇرىس تا جاعى بار. سوندىقتان ءبىز وسى سەكىلدى وتكىر ماسەلەلەر مەن ادەبيەتتىڭ ۇلتقا، مەملەكەتكە تيگىزەر اسەرى جونىندە بىلمەك بولىپ، بەلگىلى جازۋشى، ون بەستەن اسا كىتاپتىڭ اۆتورى، حالىقارالىق «الاش» جانە  قازاق پەن-كلۋبى سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى قۋانىش جيەنبايدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– ءسوز ونەرى ادام جانىن تاربيەلەيتىن قۇدىرەت. بىراق كوپ جاعدايدا اقىن-جازۋشىنىڭ قوعامداعى ورنى ونىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە قاراي باعالاناتىنى بار. ءسىز قالامگەر ازاماتتىعى دەگەندە نەنى تۇسىنەسىز؟

سۇراقتىڭ العاشقى سويلەمى ءمىردىڭ وعىنداي. ونىڭ تاسقا باسىلعان تاڭباداي وسى كۇنگە امان جەتۋىنىڭ ءوزى قالام ۇستاعاندارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ياعني، ادام جانىن تاربيەلەيتىن ءسوز ونەرىنە ءوز ۇلەسىڭدى قوسا الماساڭ اۋلاق جۇرگەنىڭ ابزال، اق قاعازدىڭ كيەسىنە ۇرىنباعانىڭ ورىندى. «اقىن-جازۋشىنىڭ قوعامداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىگى» دەگەندى دە وسى توڭىرەكتەن ىزدەستىرگەن ءجون بولار. ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن سەزىنىپ، ءبىر جول جازسا دا الدىمەن جۇرەگىمەن تىلدەسەتىندەر دۇرمەككە ىلەسىپ، باعانا باسىنا شىعا سالىپ ايقايلامايدى. ايتار ويىن الدىمەن «ميدىڭ مىڭ گرادۋستىق دومناسىندا قايناتىپ، ءپىسىرىپ» الادى، ورىنسىز جەرگە كيلىكپەيدى. قالامگەردىڭ ۇنسىزدىگىن «بۇعىپ قالدىعا» بالايتىندار كوپ، سول اراداعى بوس «ۆاكۋمدى» پايدالانا قالاتىندار تابان استىنان «جۇرەك جۇتقاندار» بوپ شىعا كەلەدى. بۇ دا وسى كۇنگى ۇيرەنشىكتى «دراما».

ءتىل، ءدىل، ءدىن، جەردى ساتۋ-ساتپاۋ، تاستاندى بالا توڭىرەگىندە قازاق قالامگەرلەرىنىڭ «جانايقايى» ەلدىڭ ەسىندە. مۇنى قايتالاي بەرۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ اعامىز دىبىس ۇندەستىگى، ورفوگرافيالىق ەرەجەلەر، لاتىن ءالفاۆيتى توڭىرەگىندە ءتىل ماماندارىنان بەتەر ورىندى ماسەلە كوتەرىپ ءجۇر،  «كول قورىعان قىزعىشتاي»  دەپ ءا.ساراەۆ اعامىز ايتپاقشى، قازاق ۇعىمىنا ءسىڭىستى بولعان ءسوز تىركەستەرى دۇرىس جازىلماسا دەرەۋ «قورامساققا قول سالاتىن» قاجىعالي مۇقانبەتقاليەۆ اعامىزدىڭ «وپەراتيۆتىلىگى» ۇنايدى. قۋانىشباي قۇرمانعالي مەن ءامينا قۇرمانعاليقىزىنىڭ ادەبي سىن-تالداۋلارىنىڭ كوڭىلدەن شىعارىنا كۇمان جوق... بەلسەندىلىك – كوشەگە تۋ كوتەرىپ شىعۋ ەمەس. قالامگەر قاشاندا حالىق جاعىندا. جازعان-سىزعانى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىقسا، سول ۇلكەن دەمەۋ. ءاسانالى اعامىز ايتقانداي: «اكتەردىڭ كورىنگەنى، جازۋشىنىڭ كورىنبەگەنى جاقسى».

– جاسىراتىنى جوق، كەڭەستىك كەزەڭدە ادەبيەت – مەملەكەت ساياساتىنىڭ جارشىسى بولدى. سول ارقىلى حالىققا يدەولوگيانى ءسىڭىردى. بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىنىڭ پاتريوتتارىن تاربيەلەۋدە ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ ءرولى قانداي؟

– ءيا، كەڭەستىك كەزەڭدە ادەبيەتتىڭ مەملەكەت ساياساتىنىڭ جارشىسى بولعانى راس، «الماقتىڭ دا سالماعى بار»، مەملەكەت تە قالامگەرلەر الدىندا قارىز بوپ قالعان جوق. باسپادان ءبىر كىتابى شىعىسىمەن «بالا-شاعامدى وسى كىتاپتىڭ قالاماقىسى-اق اسىرايدى» دەپ قاعاز-قالامىن قولتىقتاپ، الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ ءۇشىن قالا سىرتىنداعى شيپاجايعا كەتىپ بارا جاتقانداردىڭ تالايىن كورگەنبىز. كىتاپ مىڭداعان تيراجبەن تارالاتىن، قالامگەرلەردىڭ ەلدەگى ابىروي-بەدەلى قانداي ەدى! ونىڭ شەت-جاعاسىن ءبىزدىڭ بۋىننىڭ دا كورىپ قالعانى بار.

سوعىس كەزىندە دە قالامگەرلەرگە قامقورلىق جاساۋ ءبىر ساتكە توقىراعان جوق. «مۇرتتى كوسەم» – ستالين مەن «تىنىق دوننىڭ» ەكىنشى تومىن اياقتاعان م.شولوحوۆ اراسىنداعى اڭگىمە-ديالوگ قانداي جاراسىمدى! مويىنعا مىندەت جۇكتەۋدىڭ دە مايدان قىل سۋىرعانداي وزىنە ءتان ءجون-جوسىعى بار. كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان قالىپ، باسى مىج-تىج بوپ، كىم ءۇشىن جازىپ جاتقاندىعىن وزدەرى دە بىلىڭكىرەمەي، ايتەۋىر، ارتىمدا بىرنارسە قالادى عوي دەگەن ەسەكدامەمەن جانتالاساتىندارعا شىنىمەن جانىم اشيدى. (سونىڭ ىشىندە ءوزىم دە بارمىن!) قازىر اقىسىن تولەمەسەڭ ەتىكشى ەسىگىنەن قاراتپايدى. قالاماقىنىڭ جىرى بەلگىلى. «اقىن-جازۋشىنىڭ كىتابىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعارىپ بەرەتىن جالعىز ءبىزدىڭ ەل عانا» دەيتىن جاداعايلاۋ تۇسىنىك ەتەك الىپ بارادى. نارىققا بەيىمدەلۋ كەرەك دەگەنمەن، ىلگەرىدەن كەلە جاتقان قازاقى ءداستۇردى، كىتاپ سوزىنە يلاناتىن قازاقى قۇندىلىقتى تامىردان اجىراتپاۋ كەرەك ەدى.

«قىز جىبەك» كوركەمفيلمىندە تولەگەننىڭ ەر-تۇرمانسىز اقبوز اتىن جىبەكتىڭ قىر باسىنان جالعىز كۇتىپ الاتىن ەپيزود بار. جۇرەگى قارا تاس بولماسا وسىنى كورگەن ادامنىڭ كوزىنە جاس المايتىنى سيرەك. جۇرەكتى ءدىر ەتكىزۋ – ادەبيەتتىڭ ەڭ باستى ميسسياسى. «قىز جىبەك» ءاۋ باستا ادەبي تۋىندى عوي. وسى تۇستا دا قازاقى پاتريوتتىق تاربيە تۇنىپ تۇر. قازاق قالامگەرلەرى باس اينالدىراتىن  ءارى ءبىزدىڭ وقىرمان دا بوي ۇيرەتە قويماعان الەمدىك ادەبي ۇردىستەردىڭ، فەنتەزي-ءمانتازي، تولىپ جاتقان «...يزمدەردىڭ» شىلاۋىنا ءتۇسىپ كەتە قويعان جوق ازىرگە. ىزدەسەڭىز ءار قازاق كىتابىنان پاتريوتتىق تاربيەنىڭ كوكەسىن تاباسىز!

– بۇگىنگى قوعامدا بۇرىن بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قىلمىستىڭ تۇرلەرى قاپتادى. ادامداردىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ تايازدانىپ، قاتىگەزدەنىپ بارا جاتۋىنا نە سەبەپ؟

– جانە  جان تۇرشىگەدى! ل.تولستوي  ءبۇي دەيدى: «قۇدايعا سەنسەم بولعانى مەن ءتىرىمىن; ەسىمنەن شىعارسام، سەنبەسەم بولعانى، مەن ءولدىم! قۇدايعا سەنىپ ءومىر ءسۇر!» بۇدان اسىرىپ ايتامىن دەپ تىراشتانۋدىڭ قاجەتى نە. جاھاندانۋ پروتسەسى بايقاتپاي، باتپانداپ كىرىپ، قول-اياعىمىزدى كىسەندەمەستەن شىرماۋىقشا بايلاپ-ماتاپ تاستادى. تەلەديدارىڭىزدا مىڭ ارنا اقشا سۇراماستان كۇندىز-ءتۇنى سايراپ تۇر. ءتۇن جارىمىنان اۋا «كەمپىر-شالدار ۇيىقتاعان سوڭ» دەلەبەڭدى قوزدىراتىن «اسا ءزارۋ» فيلمدەردى تەگىن كورسەتەدى. بولمەسىن ىشتەن قۇلىپتاپ الاتىن بوزبالا دىرىلدەپ-قالتىراپ، ەرتەڭگىسىن ۇيقىسىنان ازەر ويانىپ، جۇمىسىنا ەسەڭگىرەپ ارەڭ  بارادى. بەسىكتەگى ءسابيدىڭ قولىندا كومپيۋتەر، اناسى الدانىش تاۋىپ جىلاماعانىنا ءماز. كورەتىندەرى – اتىس-شابىس، تاماقتان شالاتىن وتكىر كەزدىك... كوشە قان جوسا... بۇرىن ءۇندى فيلمدەرىندەگى ءتۇن ىشىندەگى وسىنداي كورىنىستەر باسقاشالاۋ، «رومانتيكالاۋ» بولاتىن.  قاراڭعىلىق، سەبەلەگەن اق جاۋىن، جاۋىن استىندا دۇنيەگە كەلگەن شارانا. اۋىلدىڭ قامىستان تۇرعىزىلعان كلۋبىندا بالاسىن ەمىزىپ، ءوزى راحاتتانا ءۇندى ءفيلمىن كورىپ، پورا-پورا جىلاپ وتىراتىن قايران جەڭگەلەرىمنىڭ قازىرگى ارەكەتى مۇلدە باسقاشا. ۇندىلەر دە فيلم تاقىرىبىن «بۇگىنگى كۇنگى وتكىر ماسەلەلەرگە» ىڭعايلاعان. «مەن تاياۋدا مۇحاممەد پايعامبار جايىندا فيلم كوردىم. ونى تۇسىرگەن يراننىڭ ۇلى رەجيسسەرى مادجيد مادجيدي. بۇل فيلم يسلامعا دەگەن كوزقاراسىمدى بۇتىندەي وزگەرتىپ جىبەردى. پايعامبار بىردە-ءبىر جەردە كورىنبەيدى»، – دەيدى اتاقتى كينوگەر ن.ميحالكوۆ. يمان ءسوزى عوي.  كەۋدەدەگى يمان نۇرى ازايسا، ادامنىڭ حايۋانعا اينالۋى تۇككە  تۇرمايدى. جان-دۇنيەمىزدىڭ تايازدانىپ، قاتىگەزدەنىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ ءبىر، ءتىپتى باستى سەبەبى وسى – يمانسىزدىق. ءبىزدىڭ اۋىلداعى ەڭ جامان قارعىس – «يمانىڭ كۇيسىن!» ونى ايتاسىز، كەيبىرەۋلەر جاقىن ادامى و دۇنيەلىك بولسا دا قاتتى قايعىرىپ جىلامايدى. كوز جاسى كەۋىپ كەتكەن. ياعني، كوز جانارىن المە-ءال «جۋىپ» تۇراتىن ءمولدىر تامشىنى قايدا جوعالتقانىن بىلمەيدى.

ءجا، وسى تۇستان توقتايىن، ەركىنە جىبەرسەڭ «ات باسىنىڭ» ارىگە سىلتەيتىن ءتۇرى بار. كىتاپتىڭ از وقىلاتىنى جايلى «جىردى» جالعاستىرسام، اڭگىمە ۇزاپ كەتەر...

– سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ ماسەلەسى وتكىر سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. راسىمەن ادەبيەتتى باعالاۋدا ادىلەتسىزدىك ۇستەم بولىپ ءجۇر مە؟

– كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. وسىلاي دەپ جۇرگەندەرى  راس بولسا، شىندىقتىڭ ءبىر ۇشى وسى تۇستان تارقاتىلار. قالاي دەگەندە دە ەل وقىپ-تۇشىنعان شىعارمالاردىڭ بايگەدەن وزعانى ولجا! جۇرت توبىر عوي دەپ، قولدى ءبىر-اق سىلتەيتىندەردىڭ ىستەپ جۇرگەندەرى قيانات. قازاق ادەبيەتىندەگى موينى وزىق شىعارمالارعا جاسالعان قيانات. جۇرتشىلىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسقان ءلازىم. كوميسسيانىڭ داۋىس بەرۋ ءتارتىبى دە ويدان شىعا قويمايدى. بايگەگە تۇسكەن شىعارمالاردىڭ جاناشىرلىقپەن وقىلمايتىندىعى ءوز الدىنا، ادەبيەتتەن تىسقارى ادامداردىڭ قولدارىنداعى «كنوپكانىڭ» قالاي باسىلاتىندىعى قۇپيالىعىنان ايىرىلدى. نوبەل سىيلىعىنا داۋىس بەرۋ جۇمباعى ەلۋ جىلدان سوڭ اشىلادى. مەملەكەتتىك سىيلىق جونىندەگى كوميسسيا قۇرامىنا ەنەتىن سان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىنىڭ  تابان استىنان ادەبيەتكە «جاناشىرلىق» تانىتۋى، قالاي دەگەندە دە، اقىلعا سىيمايدى.

– تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى جەردى سارالاپ قاراعان ادامعا قازاق ادەبيەتىندە پروزا جانرىنا كەلىپ قوسىلعان جاستاردىڭ ازدىعى بايقالادى. بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىندىرە الار ەدىڭىز؟

– بۇل سۇراعىڭىزعا كەلىسە قويۋ قيىنداۋ. مەن سىزگە شىعارمالارىمەن ازدى-كوپتى تانىس بولىپ جۇرگەن ءبىراز جىگىتتەردىڭ اتى-جوندەرىن اتايىن: بەگابات ۇزاقوۆ، ساكەن سىبانباي، داۋرەن قۋات، قاناعات ابىلقايىر، ءومىرجان ابدىحالىقۇلى، ۇلاربەك دالەي، ميراس مۇقاش... اتتارى اتالماعاندارى قانشاما! وسى جىگىتتەردىڭ اراسىنان ەكى-ءۇش جازۋشى وزا شاۋىپ، قازاق ادەبيەتىنە جۇكتەلەر جۇكتى مويىندارىمەن اۋىرسىنباي كوتەرە بىلسە، ەشنارسەدەن ۇتىلماعان بولار ەك. يمانى سالامات بولعىر دۇكەنباي اعام ايتۋشى ەدى: «مەن الدىڭعىلاردان ەمەس، ارتىمداعىلاردان قورعامىن. ولار كەيدە مەنى تاپتاپ كەتەتىن سەكىلدى بولادى دا تۇرادى» دەپ. الدى رومان جازا باستادى. پروزاعا جاستارى قىرىقتان اسقاندار عانا تاۋەكەل ەتەدى دەيتىن تۇسىنىك وزگەردى. بالكىم، بۇل ءومىردىڭ قاتپار-قاتپار قۇبىلىستارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ، تاجىريبە جيناقتاپ بارىپ پروزاعا كەلسە، قۇبا-قۇپ بولار ەدى دەيتىن الدىڭعى بۋىننىڭ نازى بولار. قالاي دەگەندە دە پروزا اۋىر جانر. تاجىريبەسىزدىكتەن ءسوزدى كوپىرتىپ كوپ قولدانامىز، قازىرگى وقىرماننىڭ تالعامى ونى كوتەرە بەرمەيدى. ال قيسىنى كەلگەن ءسوزدى كوزبە-كوز تۇساۋلاپ تاستاۋ دا شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى ەمەس. وسى ارالىقتاعى «التىن كوپىردەن» قينالىسسىز وتە بىلگەندەردىڭ جۇلدىزى جارقىن. ابەكەڭنىڭ، نۇرپەيىسوۆتىڭ كەزدەسكەن بەتتە ايتار باستى بۇيىمتايى – «تارتا جازساڭدارشى، ءسوزدىڭ كيەسىنەن قورىقساڭدارشى، بەتالدى توپەي بەرمەسەڭدەرشى!» ويدان شىقپايتىن-اق ەسكەرتۋ! كلاسسيكتىڭ جاناشىرلىق بايلامى!

رەتى كەلگەندە تىلگە تيەك ەتە كەتەيىن، قازىر ءبىر شوعىر اقىن قارىنداستارىمنىڭ ورالىمدى ويلارى، كول-كوسىر تۇسىنىكتى ءتورت جول – ءبىر شۋماقتىڭ اياسىنا سىيعىزا ءبىلۋ شەبەرلىگى، وي ەركىندىگى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى قيالي شارىقتاۋ ۇردىستەرى تاڭقالدىرۋمەن كەلەدى. وسى قۇبىلىسقا شىن نيەتىممەن قۋانىشتىمىن. جانە كوڭىل كونشىتپەيتىن كىشكەنە  «اتتەگەن-اي»: «تۇساۋكەسەر» دەيتىن كەسەل «كۇن تارتىبىنە» مىقتاپ ورنىعىپ الدى. الاقانداي جيناعى شىعىسىمەن ۇلكەن سارايدى جالداپ، دەرەۋ دۇرىلدەتىپ «تۇساۋكەسكەر» وتكىزەدى. ارىپتەس اعا-اپالارىنا، قۇربى-قۇرداستارىنا كەزەكپەن ءسوز بەرىلەدى. وڭشەڭ ماقتاۋدان تۇراتىن «جابىلا جارىس». وسى ماقتاۋدىڭ جاس قالامگەرگە ينەدەي پايداسى جوق، شىعارماعا بەيتانىس وقىرماننىڭ بەرگەن باعاسى ءادىل باعا. مەيلى، سىناي بەرسىن...

– قازاق پروزاسىندا سوڭعى كەزدە تۋعان كەسەك شىعارمالاردى اتاي الاسىز با جانە ولار نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟

– كۇردەلى جانر – روماننىڭ سيرەكسىگەنىن ءىشىم سەزەدى. جازىپ جاتقاندار بولسا ساتتىلىك تىلەيمىن. قولعا تۇسسە وقىپ شىعۋعا ءازىرمىن. اۆتور ءۇشىن دە، ءوزىم ءۇشىن دە. تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆتىڭ «مەن – جىندىمىنى» دا، ودان سوڭعى شىعارمالارى دا ۇنايدى. ۋاقىتتىڭ تامىر بۇلكىلىن تاپ باساتىن جازۋشى. مەملەكەتتىك سىيلىقتى العانىمەن قاجىعالي مۇقانبەتقاليەۆتىڭ «تار كەزەڭ» تاريحي رومانى ساۋاتتى سىنشىنىڭ جان-جاقتى تالداۋىن قاجەتسىنەتىن كۇردەلى شىعارما. جاسى سەكسەننەن اسسا دا قالام-قايراتىن سۋىتپاي، اڭگىمە-روماندارىنان بولەك، تاريحي دۇنيەلەردى كوركەم تىلمەن كەستەلەپ، وقىرماندارىنان قول ۇزبەي، ۇنەمى شابىت ۇستىندە جۇرەتىن انەس ساراي اعامىزدىڭ ەلگەزەكتىگىنەن بارشامىز ۇلگى الساق كەرەك-ءتى. ال وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن تالانتتى قالامگەر سايلاۋباي جۇباتىرۇلىنىڭ «ابىرجى» تريلوگياسى – قازاق پروزاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن ءپىشىمى بولەك، سونى باعىتتاعى تەرەڭ ويلى شىعارما دەپ سانايمىن.

كادىربەك سەگىزباەۆ، نەسىپبەك داۋتاەۆ، الىبەك اسقاروۆ، جۇماباي شاشتايۇلى، سەرىك  اسىلبەكۇلى،  مارات ءماجيتوۆ، قۋاندىق تۇمەنباي، جۇسىپبەك قورعاسبەك سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ مەرزىمدى باسىلىمداردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانىپ تۇراتىن كوركەم شىعارمالارىمەن قوسا توسىن ادەبي پىكىرلەرىن  دە قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وقىپ وتىرامىن. سۇراپ جاتسا ءوز تۇجىرىمىمدى جەتكىزەمىن. جاسىراتىن نە بار، وسى كۇندەرى قالامگەرلەر قاۋىمى جۇرەك جىلىتاتىن ءبىر اۋىز جىلى سوزگە ءزارۋ. سول ءبىر اۋىز ءسوزىن قيمايتىن، كىشكەنە بولسا دا قولتىقتان دەمەپ جىبەرۋگە تولىقتاي قۇقى بار كەيبىر اعايىنداردىڭ نەگە سونشالىق نەمقۇرايلىق تانىتاتىن اۋىر مىنەزدەرىنە دە قاراداي قاراپ قارنىم اشادى.

– قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمگە تانىلۋى قانداي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟

– بۇعان بۇل شارۋانى ءجىتى زەرتتەپ جۇرگەن ادەبيەتشىلەردىڭ جاۋاپ بەرگەنى دۇرىسىراق بولار ما ەدى. الەمدىك دەڭگەي دەگەنىڭىزدىڭ ماسشتابى ۇشان-تەڭىز، ال قازاق ادەبيەتى قاي بيىكتى باعىندىرا الدى؟ سانامالاي باستاساق، بەس-التى ساۋساق ازەر بۇگىلەدى. قازاق پەن-كلۋبىنىڭ باستاماسىمەن بىرنەشە قالامگەرلەرىمىزدىڭ شىعارمالارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلدى. نيەت جاقسى، تەك وسى يگىلىكتى شارانىڭ ورتا جولدا توقتاپ قالماۋىن تىلەڭىز! بىزدىكى جالعاسىن تاپسا دەگەن تىلەك. بايقاۋىمشا، كىم اۋدارىلۋعا ءتيىس دەگەن پروبلەما اقىلداسقان تۇردە شەشىلەتىن سەكىلدى. قارسىلاردىڭ قاراسى دا، ماقۇلدايتىندار دا از بولماس، دەگەنمەن پولەميكا، پىكىر قايشىلىعى پايداسىز ەمەس جانە وسى قۇبىلىس كىم-كىمگە دە كەرەك-اق.

بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عوي، ەكىنشىسى – قالتاعا تاۋەلدى. قازىر قاراجاتىن تولەسەڭىز قاي تىلدەن بولماسىن اۋدارتىپ، كىتاپ شىعارتۋ دەگەنىڭىز تۇككە تۇرماي قالدى. رەسەيدەن، پاريجدەن انگليادان... جارناما دەگەننەن اياق الىپ جۇرە المايسىز. قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە، نە فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمانىڭ ءمان-ماعىناسىنا، اۆتورىنىڭ تانىم-بىلىگىنە، قانداي تاقىرىپتىڭ اڭگىمە وزەگىنە اينالعانىنا باس اۋىرتىپ جاتقاندار  شامالى. اقشاسىن تولەڭىز، كەلىسىم شارتقا وتىرىڭىز – ءبىر ايدان سوڭ كىتابىڭىز دايىن. سوسىن... سوسىن، كىتابى شەت تىلىنە اۋدارىلعان باۋىرىڭنىڭ ايدارىنان جەل ەسەدى. ادەبي ورتا، شىعارماشىلىق وداقتىڭ قورىتىندى پىكىرىمەن دە ەسەپتەسەتىندەر سيرەك... ول تۇسىندىرمەنى، ەڭ بولماسا اننوتاتسيانى دا كەرەك قىلىپ جاتقاندار سيرەك، مۇلدەم سيرەك.

– سوڭعى شيرەك عاسىردا ءوزىڭىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟

– شيرەك عاسىر كوپ ۋاقىت. ەلىكتەۋ، سولىقتاۋدان «امان» وتتىك. سۇحباتتىڭ سوڭىندا  قويىلاتىن وسىنداي سۇراقتى تارقاتىپ ايتۋ قيىن-اق. مۇنى وزگەلەر ايتسا جاراسار ەدى. قاراپ جاتقانىم جوق، سەن تۇك بىتىرمەي قاراپ جاتقانىڭمەن ۋاقىت شىركىن ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي. جانە كۇن سايىن، ساعات سايىن كۇردەلى وزگەرىس. ادەبيەتكە، ادەبيەتتىڭ جانرلارىنا قويىلاتىن تالاپتار دا بارعان سايىن سالماقتانا تۇسكەن. باياعى تاپتاۋرىن بولعان ۇزاق-سونار بايانداۋ تاسىلدەرى وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزەرلىكتەي جاڭا فورما، جاڭا ءتۇر، جاڭا ستيلدەرگە ورىن ۇسىنعان. جاقسى جازۋ بىلاي تۇرسىن، قالاي جازۋ كەرەك ماسەلەسى جان-دۇنيەڭدى اياۋسىز شاباقتايدى. ىزدەنبەسەڭ – ۇتىلاسىڭ، الەم ادەبيەتىندەگى ۇردىستەردەن قالىس قالۋ تاعى – ۇيات! جازۋشى اتانىپ، جاياۋ-جالپىلاپ كوشتىڭ سوڭىندا قالۋدى قۇداي  باسقا بەرمەسىن! تالاي شىعارمانىڭ باسىن قايىردىق قوي دەپ، ايقۇلاقتانىپ ەسەپ بەرمەي-اق قويايىن. ونى كەلەسى اڭگىمەنىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق.

– اقشا. اتاق. ازاماتتىق. بۇگىنگى قالامگەرلەردە وسىلاردىڭ قايسىسى جەتپەيدى؟

– ءوز ابىرويىن ويلايتىن، جۇرتتى دا سىيلايتىن ءار كىسىگە ازامات بولۋ پارىز عوي. ال الدىڭعى ەكەۋى لايىقتى ادامىنىڭ قولىنا دەر كەزىندە ءتيىپ جاتسا، ناعىز ادىلەت سول بولار ەدى.

–  ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، سۇحباتتاسقانىڭىز ءۇشىن راحمەت.  

 

سۇحباتتاسقان  احمەت ومىرزاق

 

سوڭعى جاڭالىقتار