7 ناۋرىز 2019, 11:47 921 0 سىرتقى ساياسات احمەت ومىرزاق

ءار ەلدىڭ ءوز مۇددەسى بار

قوعامنىڭ كوپ بولىگى بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە پىكىر بىلدىرۋدە ەموتسيانىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتاتىنى راس. ال ۇلكەن ساياساتتا ەموتسياعا ورىن جوق. ونى ءبىلۋ دە ساۋاتتىلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى.

ەلارالىق ساياساتتا دىنىنە نەمەسە تىلدىك، تەكتىك جاعىنان جاقىندىعىنا قاراپ قارىم-قاتىناس جاساي بەرمەيدى. سونداي-اق، دىندىك، تىلدىك جاعىنان مۇلدە الىستىعى دا ساياسي، ەكونوميكالىق بايلانىستار جاساۋعا كەدەرگى كەلتىرە قويمايدى. مۇنى ءبىز ساۋد ارابياسىنىڭ حانزاداسى مۇحاممەد بين سالماننىڭ قىتايعا جاساعان رەسمي ساپارىنان دا كورە الامىز.

وسىدان ءبىراز بۇرىن ساۋديالىق وپپوزيتسيونەر جۋرناليست جامال حاشوگگي ساۋد ارابياسىنىڭ تۇركياداعى كونسۋلدىعىندا ولتىرىلگەنى بەلگىلى بولىپ، كەيىن بۇل وقيعا تۋرالى الەمدىك اقپارات قۇرالدارى ءبىراز شۋ كوتەرگەن-ءدى. تۇركيا، اقش سەكىلدى ەلدەر وعان ساۋديا باسشىلىعىن كىنالاعان. ءتىپتى وقيعا بەلگىلى بولعان كەزدە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ The Washington Post گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا جامال حاشوگگيدى ساۋديالىق ارنايى قىزمەتتىڭ ادامدارى ولتىرگەن، وعان مۇراگەر حانزادا جاۋاپتى دەپ مالىمدەمە دە جاساعان. ال تۇركيا باسشىلىعى ءجۋرناليستىڭ ءوز ەلى ايماعىندا ءولتىرىلۋىن ارانداتۋشىلىققا بالادى. ال ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بين وپپوزيتسيونەر ءجۋرناليستىڭ قازا تابۋىن «ادام شوشىرلىق قىلمىس جانە بارلىق ساۋديالىقتار ءۇشىن وتە اۋىر وقيعا» دەپ سانايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. دەگەنمەن حاشوگگيدىڭ ولىمىنە ساۋد ارابياسىنىڭ قانشالىقتى قاتىسى بارلىعى دالەلدەنبەدى، سولاي بولسا دا الەمدە حانزادانىڭ ابىرويىنا ءبىراز نۇقسان كەلگەن-ءدى.

اتالمىش وقيعادان سوڭ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سىنىنا ۇشىراعان مۋحاممەد بين سالمان وزىنە وزگە ەلدەردەن جاقتاستار ىزدەپ جاتىر دەگەن حابار تاراعان. سوندىقتان بولار، حانزادانىڭ قىتايعا ساپارى تۋرالى بولجامداردا جوعارىداعىداي پىكىرلەر باسىم بولدى.

دەسەك تە، ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ەلمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى ايتقاندا تاراپتاردى كىنالاۋ ورىنسىز، ويتكەنى ءار ەلدىڭ مەملەكەتارالىق بايلانىستاردا ءوز مۇددەسى بار. بۇل تۇرعىدان العاندا، ساۋديانىڭ قىتايمەن ەكونوميكالىق سالاداعى بايلانىسىن كەڭەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى – ول ەلدىڭ ىشكى ماسەلەسى.

مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟

ساۋديا حانزاداسى مۇحاممەد بين سالماننىڭ قىتايعا ساپار جاسايتىنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن كوپتەگەن ەتنيكالىق ۇيعىر وكىلدەرى ونى سول ەلدەگى «قايتا تاربيەلەۋ لاگەرلەرى» ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋىن سۇراپ، ونداعى مۇسىلماندارعا جاسالىپ جاتقان قىسىمدى توقتاتۋعا كومەكتەسۋىن سۇراعان. بىراق ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى ساپار بارىسىنداعى كەزدەسۋلەردە سويلەگەن سوزدەرىندە قىتايدىڭ مۇسىلمانداردى «لاگەرلەردە قايتا تاربيەلەۋ» تاجىريبەسىن قولداعانى بەلگىلى بولدى. قازىر حانزادانىڭ «قىتايدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس جۇرگىزۋىنە قۇقىعى بارىن» ايتىپ، كوزقاراسىن بىلدىرگەنى جايىندا الەمدىك باق-تار جارىسا جازىپ جاتىر. حانزادانىڭ پىكىرىن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ارنالارى جۇرتقا جەتكىزگەن.

ال مۇحاممەد بين سالمان قىتايدىڭ ۆيتسە-پرەمەر حان چجەنمەن كەزدەسىپ، ەكى تاراپ ەنەرگيا ءوندىرىسى مەن حيميا ونەركاسىبى سالاسىندا ارىپتەستىك ورناتۋ بويىنشا ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە كەلگەن. 2018 جىلى قىتاي مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا 63 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىلگەن.

ايتا كەتۋ كەرەك، قىتايداعى «مۇسىلماندار ماسەلەسىنە» ساۋديا عانا ەمەس، وزگە ەلدەردە دە وڭ پىكىر ءبىلدىرىپ جاتقاندار بار. ماسەلەن، ساۋديا حانزاداسى پاكىستاندا بولعان كەزىندە ول ەلدىڭ رەسمي ادامدارى قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ارەكەتتەرىن مەملەكەتتىك تۇتاستىعى ءۇشىن جۇرگىزىلىپ وتىرعان شارا دەپ قابىلدايتىنىن بىلدىرگەن. بۇدان بۇرىن «قىسىمعا ۇشىراعان مۇسىلماندار» ماسەلەسىنە تۇركيا مالىمدەمە جاساپ، قىتايعا «قايتا تاربيەلەۋ لاگەرلەرىن» جابۋى كەرەكتىگىن ايتقان-دى. الايدا كەيىن ەكى ەل بۇل ماسەلەدە كەلىسىمگە كەلىپ، تۇركيا مەن قىتاي بۇدان كەيىن ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋعا كەلىستى.

بۇۇ قىتاي باتىسىنداعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندە شوعىرلانعان ساياسي تاربيەلەۋ لاگەرلەرىندە ميلليونعا دەيىن مۇسىلمان وتىرۋى مۇمكىندىگىن ايتادى. قىتاي مەملەكەتى بولسا، ول لاگەرلەردى «كاسىپتىك ۇيرەنۋ ورتالىعى» دەۋدەن تانار ەمەس. ال حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دەرەگىنشە ول لاگەرلەر تۇرمەگە ۇقساس جانە وندا تەك ۇيعىرلار ەمەس، تاتار، قازاق، قىرعىز، وزبەك سەكىلدى ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە بار كورىنەدى.

بۇل ماسەلە كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر. «اتاجۇرت» ەرىكتىلەر توبى بۇل ماسەلە جونىندە ءجيى مالىمدەمە جاساپ، سول جاقتاعى قازاقتار ماسەلەسى جونىندە ءتۇرلى اقپارات تاراتىپ ءجۇر. بىراق ولار قازاقتار مەن بىرگە وزگە ۇلتتاردىڭ دا (ۇيعىر، وزبەك، قىرعىز) قىسىمعا ۇشىراپ جاتقانىن ايتادى. دەگەنمەن، ولاردىڭ ەسكەرمەيتىن ءبىر نارسەسى، قازاقستان قىتايدا قامالىپ جاتقان قازاقتار ماسەلەسىن (سونىمەن بىرگە وزگە تۇركىتىلدەس حالىقتار وكىلدەرىن دە) كوتەرىپ، ولاردى ەركىندىككە شىعارۋعا تىكەلەي تالاپ قويۋى كەرەك دەپ، ديپلوماتيالىق جولمەن شەشىلۋى ءتيىس نارسەگە ەموتسيامەن قارايدى.

جوعارىدا قىتايداعى «قايتا دايىنداۋ لاگەرلەرى» تۋرالى قىتاي، پاكىستان، تۇركيا سەكىلدى ەلدەردىڭ كوزقاراسى مەن ارەكەتى جايىندا بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ولاردىڭ ءبارى بۇل ماسەلەدە بەيتاراپ وتىرعاندا، قازاق ەلى وزگەلەر بارماعان ارەكەتكە بارادى دەپ سەنۋ، سونى تالاپ ەتۋ – ساياسي ساۋاتسىزدىق قانا. سوندىقتان ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق ءتۇرى تەك ديپلوماتيالىق جولمەن رەتتەلەتىنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءار ەلدى ءوز مۇددەسى بار...

 

سوڭعى جاڭالىقتار