21 اقپان 2019, 12:49 1392 0 قوعام انار لەپەسوۆا

وتەگەن ورالبايۇلى: مەملەكەتتىك سىيلىقتى الىپ تۇرىپ ءبىر قۋاندىم، ءبىر وكىندىم...

ونىڭ ءومىرىنىڭ ورنەگى – ولەڭ، ولەڭىنىڭ وزەگى – ءومىر. ول جانىنا جازۋدى جالاۋ عىپ، قالامدى سەرىك ەتكەن تاعدىرىنا ريزا. ويتكەنى تۋعان ەلىڭە قىزمەت ەتۋدەن، ونىڭ ءتىلىن، ادەبيەتىن قال-قادەرىڭشە العا جەتەلەۋدەن ارتىق باقىت جوق دەپ بىلەدى. بەلگىلى اقىن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى وتەگەن ورالبايۇلى ءوزىن باقىتتى اقىنمىن دەيتىنى سوندىقتان. قالامگەرمەن سۇحباتىمىز ادەبيەتتىڭ ارناسىنان اسىپ، قوعام ءومىرىنىڭ سان ءتۇرلى سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەردى قاۋزادى.

– وتەگەن ورالبايۇلى، اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اقوردادا وتكەن ايتۋلى شارادان باستاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەلباسىنىڭ قولىنان العان مارتەبەلى ماراپات – مەملەكەتتىك سىيلىق يەگەرى اتانۋىڭىزبەن «تۇركىستاننىڭ» وقىرماندارى اتىنان قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز!

– راحمەت، اينالايىن، مەملەكەتىمىزدىڭ مارتەبەلى سىيلىعى مەنىڭ 50 جىلدىق شىعارماشىلىق عۇمىرىمنىڭ ءتۇيىنى بولدى دەسەم، ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇدان تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن، 8-سىنىپتا باسپاسوزگە العاشقى ولەڭىم شىعىپ ەدى. جارتى عاسىرلىق جول جاقسىلىقپەن اتالىپ ءوتتى.

– بايگەگە قوسىلعان «شۋاقتى شاق» جۇزدەن جۇيرىك شىعارىن اقىندىق تۇيسىك سەزدى مە؟

– اقىندىق تۇيسىك، قالامگەرلىك ينتۋيتسيا ءاربىر قالامگەردىڭ جان دۇنيەسىندە بولاتىنى راس. جارىستىڭ اتى جارىس دەگەنمەن، بۇل جەرگە «قىمىزدى كىم ىشپەيدى» دەگەن ماتەل جۇرمەيدى. مۇنىڭ الدىندا «قاعبانىڭ قارلىعاشتارى» دەگەن جىر جيناعىممەن وسى بايگەگە تۇسكەنىم بار. بۇل ەڭبەگىم كوپتىڭ كوڭىلىنەن دە، ءوزىمنىڭ كوڭىلىمنەن دە شىققان ەدى. باسپاسوزدە جيىرما جەتى پىكىر-قولداۋلار جاريالاندى. بىراق جيناق جەڭىسكە جەتە المادى. ونىڭ بەلگىلى-بەلگىسىز سەبەپتەرى بار. قادىر مىرزا ءالي: «مەن جابىق جارىستان قورقامىن، نە بولسا دا جارىستىڭ اشىق بولعانى جاقسى» دەپ ايتپاقشى، ات قوسقان ادام وزامىن دەگەن ۇمىتپەن قوسادى عوي. ارينە، ۇيدەگى كوڭىلدى ۇيىردەگى توپ شەشەدى، قيالىڭدى قازىلار شەشەدى، جان ءۇمىتىن جاسىرىن داۋىس شەشەدى. مەملەكەتتىك سىيلىق دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي، «شۋاقتى شاق» اتتى بۇل جيناعىمدى مەملەكەتشىل، ەلشىل، وتانشىل پيعىلداعى تۋىندىلارىممەن تۇتاستىرىپ، قازىرگى زامان، ادام مەن قوعام اراسىنداعى اششى-تۇششى كوزقاراستاعى ولەڭدەرىممەن ادىپتەدىم. ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «تاۋەلسىزدىككە تاعزىم» دەگەن جالعىز جىردان تۇرادى. بۇل ولەڭىم ستۋدەنتتەر اراسىندا ولەڭ وقۋدان وتكەن رەسپۋبليكالىق ءمۇشايرادا باس بايگە الىپ، بارلىق وبلىستارعا تاراتىلعان ەدى:

كىردىم تالاي تەڭدىك ءۇشىن دوداعا،

قالعان جوقپىن جانعا جايلى جاعادا.

قالىڭ ەلىم،

قارا ورمانىم، قازاعىم،

مەنىڭ جانىم سەندەر ءۇشىن ساداعا، – دەپ اياقتالاتىن ءسوزىم – سەرتىم دە، دەرتىم دە.

– مەملەكەتتىك سىيلىقتان اركىمنىڭ دامەسى بار. ونىڭ اينالاسىندا شۋ دا كوپ، داۋ دا كوپ. بۇل ماراپات ءسىزدىڭ اينالاڭىزعا، شىعارماشىلىعىڭىزعا قانداي وزگەرىس اكەلدى؟

– مەملەكەتتىك سىيلىق – ءاربىر قالامگەردىڭ ارمانى مەن ءۇمىتى. توعانداعى بالىقتاردىڭ تەلەگەي تەڭىزگە ۇمتىلاتىنى سەكىلدى، ءاربىر اقىن-جازۋشى ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ قورىتىندىسىن، جەتكەن بيىگىن وسى سىيلىقپەن ولشەيدى. بۇل – زاڭدىلىق. مەن مەكتەپ بىتىرگەندە اكەم اۋىرىپ جاتقان بولاتىن. ۇيدەگى 8 بالانىڭ ۇلكەنىمىن، ارمانىم الماتى ەدى. اكەمە اتتەستاتىمدى اكەلىپ كورسەتكەندە: «بالام، قانداي ويىڭ بار؟» – دەپ سۇرادى. قىسىلا تۇرىپ، الماتىعا جۋرناليست بولاتىن وقۋعا بارعىم كەلەتىنىن، اقىن بولعىم كەلەتىنىن ايتتىم. انام: «جەر تۇبىندە نە بار، مىنا گۋرەۆكە، مۇنايدىڭ، اۋىلدىڭ وقۋىنا ءتۇس!»، – دەدى. اكەم: «بالام، تىلەگىڭە جەت، مەن جەتپەگەن ارمان ەدى، قارايلاما، جولىڭ بولسىن!» دەپ باتاسىن بەردى. اكەم جىرشى-تەرمەشى، اقىن، سايگۇلىك باپتاعان سەيىس، داۋلەسكەر دومبىراشى بولعان ادام. مىنەزدى كىسى ەدى.

اقوردادا ەلباسىنىڭ قولىنان مەملەكەتتىك سىيلىقتى الىپ تۇرىپ، ءبىر قۋاندىم، ءبىر وكىندىم. قۋانعانىم – اكەمنىڭ اماناتىن ورىندادىم، جولىن جالعادىم، ەسىمىن ەلگە تانىتتىم، تۋعان جەرىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەردىم. وكىنگەنىم – ۇستازىم رىمعالي نۇرعاليەۆ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكە كەلگەنىمدە قۋانا قۇتتىقتاپ، «سەن اۋەلى ەلىمىزدىڭ كومسومول سىيلىعىن، سونان كەيىن مەملەكەتتىك سىيلىق الۋعا ءتيىسسىڭ، مەنىڭ تاپسىرمام وسى» دەپ ەدى، ۇستازىمنىڭ تاپسىرماسىن ورىندادىم، بىراق ول كىسى مۇنى كورە الماي كەتتى. رىمعالي اعا مەنى تۋعان باۋىرىنداي، سىرلاس دوسىنداي، مۇڭداس قاتارىنداي جانىنا تارتتى.

ءوزىڭ ايتقانداي، دوس بولىپ ءجۇرىپ، سىرت اينالعان، قاتار ءجۇرىپ، قاراۋلىق ويلاعان «ەسكى دوستارىم» بۇعان دەيىن دە بولعان، ءالى دە بار. كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە ۇرەيلى ۇندەمەستەرگە «ۇيدەي بالەلى» دەپ دومالاق ارىز جازعان قالامگەر قاتارلاستارىم سىيلىق العانىما تارىلىپ جاتقان بولار. بارد اقىن تابىلدى دوسىموۆتىڭ ءبىر اششى ءان-ولەڭى بار. بۇل ءاندى قازىر ءانشى ەلەنا ابدىحالىقوۆا قارىنداسىم ايتىپ ءجۇر، بىراق «وسى ءاندى ايتپاي-اق قويشى» دەپ ءوتىنىش جاساعانىم بار. مەن قازاقتىڭ تەك جاقسى جاعىن كورگىم كەلەدى. مۇستافا كەمال اتا تۇرىك: «ەي، تۇرىك ۇلانى، سەن تۇرىك بولىپ تۋعانىڭا ماقتان!» دەسە، وسى ءسوزدى: «ەي، قازاق بالاسى، سەن قازاق بولىپ تۋعانىڭا ماقتان!» دەپ قايىرا ايتاتىن كۇندى اڭسايمىن. وسىنداي كۇنگە جەتسەك دەپ ارماندايمىن. بىرەۋدەن كەيىن، بىرەۋدەن ىلگەرى بولارمىن، قالامىم ءال-قادىرىنشە قازاققا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي، «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – مىنەزدەن»، بويىمدا اكەمنەن دارىعان وسىنداي قاسيەت بار دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتىك قىزمەتتە وتكەن 25 جىل ىشىندە ءوز دەڭگەيىمدە ۇلت مادەنيەتىنە، رۋحانياتىنا قولدان كەلگەنشە ەڭبەك ەتتىم. مەنىڭ باقىتىم دا، باعىم دا وسىندا.

– عۇمىرىڭىزدىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىعىن جۋرناليستيكاعا ارناعان ەكەنسىز. ءومىربايانىڭىز جىلدار مەن وقيعالاردى جىپكە تىزگەنىمەن، كورگەنىڭىز بەن تۇيگەنىڭىزدى تۇگەندەي الماسى انىق. ءباسپاسوز دەسە، ويىڭىزعا تۇسەتىن وقشاۋ وقيعالار مەن ەرەك تۇلعالار تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...

– ءبىر شەشەمىز: «قىز كۇنىمدى ايتسام، الىسقا كەتەمىن» دەگەن ەكەن. ۇلت باسپاسوزىندە جيىرما جىلدان استام قىزمەت جاسادىم. ماڭعىستاۋدىڭ وبلىستىق گازەتىندە جۇرگەنىمدە پاسسيونار ازامات، ساردار سىنشى ساعات اشىمباەۆ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جۇمىسقا شاقىرىپ، 1976 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن وسى باسىلىمدا قىزمەت اتقاردىم. گازەتتىڭ قاتارداعى تىلشىلىگىنەن باستاپ، مادەنيەت جانە عىلىم، ادەبيەت جانە ونەر بولىمدەرىندە مەڭگەرۋشى بولدىم. ءبىزدىڭ تولقىن گازەتتىڭ تارالىمىن 100 مىڭنان 300 مىڭعا دەيىن جەتكىزدى. وسى جىلدار حالقىمىزدىڭ ۇلىق تا زاڭعار تۇلعالارىمەن ارالاس-قۇرالاس، ءىنى-دوس، ساپارلاس-ساناتتاس، سىرلاس-سۇحباتتاس بولدىم.

وسىلاردىڭ ىشىندە قايىرا اينالىپ سوعا بەرەتىن ءبىر كەزەڭ بار. ول – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇندىگىن تۇرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسى. بۇعان دەيىن قازاق دالاسىندا 300-دەن استام كوتەرىلىس بولىپ، بارلىعى قانتوگىسپەن، قازاقتىڭ قانعا بوگۋىمەن اياقتالىپ وتىرعان. بۇل – اششى تاريحىمىز. تۇششى تاريحىمىز – وسى كۇنگە ءبىزدىڭ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جەتكەنى. جەلتوقسان تۋرالى ايتقاندا مەن ۇنەمى وسى تار كەزەڭ، تاعدىرلى شاقتا ۇلت ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەن، كوزىم كورگەن ءۇش ارىستى ارنايى ايتا كەتەمىن. ءبىرىنشىسى – ماسكەۋدەن كەلگەن ايعىر توپ، ايقۇلاق تورەلەر سولومەنتسەۆ پەن رازۋموۆسكي، كولگىر كولبين مەن جەرگىلىكتى جاندايشاپتار قاتىسقان، 1986 جىلعى 20 جەلتوقسان كۇنگى قازاقستان كومسومولىنىڭ كەڭەيتىلگەن بيۋروسىندا بولعان تالقىلاۋدا حالقىن قاسقايا تۇرىپ قورعاپ سويلەگەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ. بيۋرونى سول كەزدەگى الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شۋليكو جۇرگىزىپ وتىرعان. سول شۋليكو: «ءاي، بەردىقۇلوۆ، وتىر ورنىڭا!» دەپ سۇق ساۋساعىن بەزەگەندە، «ءاي، شۋليكو، تارت ساۋساعىڭدى، وسىنداي سۇق ساۋساق ءبىزدى وسى كۇنگە جەتكىزدى» دەپ تايماي، تايسالماي سويلەگەن وقيعانى قازىر انىعىن بىلمەستەر ارساققا جۇگىرتىپ، بايان ءسوزدىڭ بوياۋىن كەتىرىپ بارادى.

ەكىنشىسى – 1986 جىلعى 23 جەلتوقساندا عىلىم اكادەمياسىندا بولعان باس قوسۋ-تالقىلاۋدا سەرپە سويلەپ، يمپەريالىق ساياساتتىڭ بەت-پەردەسىن اشقان زاڭگەر اكادەميك سالىق زيمانوۆ اعامىز.

1991 جىلى مەن سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەس سەسسياسىنان ماقالا جازاتىن تىلشىلەر قاتارىندا ەدىم، ءدال سول كۇنى، 16 جەلتوقساندا، سالىق اعانىڭ ۇيىنە بارىپ، «قازاقستان» كونياگىن اشىپ، ەكەۋىمىز تۇرەگەلىپ جىلاپ تۇرىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ قۇتتىقتاپ ەدىك. سودان ءبىر كۇن وتكەندە مەنىڭ «دالا ديدارى» گازەتىندە «ەجەلدەن ەركىن ەل ەدىك» دەگەن سالىق زيمانوۆپەن ەكى بەتتىك سۇحباتىم شىققان. مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ باقىتتى كۇنىم تاۋەلسىزدىك العان وسى كۇن دەپ ەسەپتەيمىن.

ءۇشىنشىسى – 1986 جىلعى 31 جەلتوقساندا جازۋشىلار وداعىندا كولبين قاتىسقان جينالىستا جۇرتىن جىلاتىپ سويلەگەن جاۋىنگەر اقىن جۇبان مولداعاليەۆ. بۇل تۋرالى سول «دالا ديدارى» گازەتىندە «ماڭگىلىك قازاق، ءمارت اقىن» دەگەن كولەمدى ماقالام شىقتى. وندا وسى گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولاتىنمىن. اقىننىڭ ايبىندى ءسوزى تۋرالى كوپ جازىلدى، كوپ ايتىلدى، ونى قايتالاپ جاتپايىن. 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا شىققان وسى ماقالامدا اعامىزدىڭ جۇبايى سوفيا اپانىڭ: «سوفيا، بالالارعا باس-كوز بول، مەنى وسى اۋرۋحانادان ءتىرى شىعارمايتىن سەكىلدى» دەگەن جۇبان اعانىڭ ءسوزىن كەلتىرىپ، اقىندى جەلتوقسان قۇرباندارى قاتارىنا قوسقانمىن. بۇل ءبىر شەشىمى تابىلماعان جۇمباق. تاپسىرما بەرىپ، «سويلەيسىڭ» دەگەن ورتالىق كوميتەتتىڭ جاۋاپتى ادامى، ايتقانىنا كونبەي، ايداعانىنا جۇرمەي سويلەگەن – جۇبان مولداعاليەۆ. بۇل دا ءبىزدىڭ تىلسىم تاريحىمىز.

ەندى ءبىرى، بەلگىلى سپورت ءجۋرناليسى، كورنەكتى قالامگەر نەسىپ جۇنىسباەۆ تەك قانا قازاق بالالارىنان تۇراتىن «نامىس» اتتى فۋتبول كومانداسىن قۇرىپ، ارينە، سەيداحمەت اعامىزدىڭ باسشىلىعى بويىنشا، مەن سول كوماندانىڭ گيمنىنە ءسوز جازدىم. گيمننىڭ مۋزىكاسى كومپوزيتور ءاشىر مولداعايىنوۆتىكى بولاتىن. «قايرات» وينايتىن ورتالىق ستاديوندا قازاق بالالارى قۇلدىراڭداپ دوپ تەبۋگە شىققاندا، گيمن شىرقالعاندا كۇللى ستاديون دۇرلىگىپ، قۋانىشتان جارىلىپ كەتىپ ەدى. عاجاپ سەزىمدى باستان كەشتىك. كوزىمىزگە جاس الدىق. وكىنىشكە قاراي، بۇل كەرەمەت باستاما ۋاقىت وتە كەلە، سەيداعاڭ ومىردەن وتكەسىن، ۇمىت بولىپ، تالانتتى بالالار بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا كەتتى. ءتىلى مەن ءدىلى سىرداڭ، پەيىلى اقشا مەن بويى بۇلعاڭ كوزقاماندار مەن كەلىمسەكتەر سالتاناتتى باستامانىڭ اياعىنا سۋ قۇيدى. ارمان ءالى ارمان كۇيىندە قالىپ كەلەدى. قازاقتىڭ ءۇمىتى كوپ قوي، ءۇمىت ولمەيتىنى راس بولسا، تۋار ءالى جاقسى كۇن.

– جىلدار وتسە دە ەسكىرمەي­تىن، ۇيلەنۋ تويلارىندا ءالى كۇنگە دەيىن «جار-جارمەن» قاتار شىرقالاتىن «جاس جۇبايلار جىرىنىڭ» ءسوزى ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان تۋعانىن كوپشىلىك بىلەدى. سازى مەن ءسوزى كەلىسكەن سونداي ەستى اندەر نەگە ازايدى؟ كومپوزيتوردان سۇراساڭ، تىڭدارماننىڭ تالعامىنا ىسىرادى...

– جاستار گازەتىنىڭ ادەبيەت بولىمىندە وتىرعان كۇندەرىمنىڭ بىرىندە سول كەزدە انگە جازعان سوزدەرى ءجيى سىنالىپ جۇرگەن اقىن اعامىز باكىر تاجىباەۆ كەلىپ: «وتەگەن-اۋ، قازىر جۇرتتىڭ ءبارى مەنىڭ ولەڭىمدى سىنايتىن بولدى، ەندى 20-30 جىلدا مۇنداي سوزدەردى دە تابا الماي جۇرتىمىز جىلايتىن بولادى...» دەپ مۇڭايعانى بار ەدى. جاستىق پا، الدە اڭعىرتتىق پا، بۇل سوزگە تەرەڭ ءمان بەرە قويعان جوقپىن. ەندى سول اعامىزدىڭ ايتقانى كەلگەنىن كورىپ، بەكەر قىنجىلماعان ەكەن دەپ وتىرمىن.

شىركىن، ول كەزەڭدە الماتىنى اسەم ءان وراپ، سەرى ساز باۋراپ، ءان شالقىپ، كۇي بالقىپ، بي قالقىپ، ونەر ءورىسىن اشىپ، جۇپارىن شاشىپ تۇراتىن. «جاس جۇبايلار جىرى» دا سونداي ءبىر ءساتتى كەزەڭدە تۋعان. جاستار باسىلىمىنىڭ «اق وتاۋ» جاس جۇبايلار كلۋبىندا بەرىلگەن راحىمباي حاناليەۆتىڭ فوتوسۋرەتىنە جازىلعان ولەڭ-تەكستوۆكا انگە اينالىپ، تالاي جىل جاستارعا سەرىك، تويعا كورىك بولىپ كەلە جاتقانى راس. بۇل ءاندى مەن قىتايدا، موڭعوليادا، تۇركيادا، رەسەيدە، وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا تالاي رەت تويلاردا تىڭدادىم. بەكجىگىت سەردالىنىڭ ءانى مىڭداعان قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوستى. ەڭ العاش مۇنى حالىققا جەتكىزگەن – شىمكەنتتىك دارىباەۆتاردىڭ وتباسىلىق ءانسامبلى. راحمەت ولارعا.

ءان مەن ءسوزدىڭ مازمۇنى مەن تابيعاتى تۋرالى سوزگە قايىرا كەلسەم، قازىرگى اندەردى تىڭداي المايمىن. ءسوزى سۇيقىل، اۋەنى قيقىل، ورىنداۋشىسى ولاق، تىڭداۋشىسى سالاق. سالاق دەگەنىم، تالعامى تومەن دەگەنىم. تالعام تۋرالى تالاس ءسوز ايتۋ قيىن، اركىمنىڭ ءوز «كوركەمدىك كەڭەسى» بار. مۇنىڭ دەرتى مەن سەرتى تەرەڭدە جاتىر. قازاق ءتىلى حالىق تىلىنە اينالماي، ءوز جەرىمىزدە وگەيلىك كورۋدە. ءتىل شۇبارلاندى، ءدىل تۇمانداندى، ءداستۇر داڭعازانىڭ، سالت ەلىكتەۋ-سولىقتاۋدىڭ تاساسىندا قالدى. كومپوزيتورلار تالعامعا سىلتەگەنمەن، قازىر سازى تەرەڭ، اۋەنى ەرەن سازگەرلەر وتە از. تاپسىرىسپەن ءان جازىپ، تانىستىقپەن ەفيرگە شىعىپ جۇرگەن بەلگىلى توپ قانا بار.

– قىرىقتان استام ەلدىڭ اقىن­­دارىن قازاقشا سويلەت­تى­ڭىز. ءوز ولەڭدەرىڭىز دە 10-عا جۋىق تىلگە اۋدارىلدى. اۋدارما ءىسىنىڭ ءبۇ­گىنگى اياق الىسى قالاي؟

– اۋدارما – قيىن ونەر. اۋدارما تۋرالى ايتۋ دا كۇردەلى. ويتكەنى اۋدارما، مەملەكەتتىك ورگانداردا قازاق ءتىلىنىڭ ءوز دەڭگەيىنە شىعۋىنا ۇلكەن توسقاۋىل بولىپ وتىر. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگاندا بىرەن-ساران اۋدارماشىلار وتىر، ءبارىن سوعان بەرەدى دە، باسشىلارى «بىزدە قازاق ءتىلى جاقسى ءجۇرىپ جاتىر» دەپ، توقمەيىلسىپ، توبىق جۇتىپ وتىرادى. ەكىنشىدەن، قازىر ورىس ءتىلىن، اعىلشىن، نەمىس، قىتاي، اراب تىلدەرىن بىلەتىن جاس ۇرپاق جەتىلىپ كەلە جاتىر. ولار ءار ەلدىڭ كوركەم ادەبيەتىن تۇپنۇسقادان وقي الادى. بۇرىن اۋدارما ابىرويلى جۇمىس ەدى، ەندى ول جەڭىل اقشا تاباتىن قوسىمشا قۇرالعا اينالدى. كەز كەلگەن قالادا كەز كەلگەن شىعارماڭدى جىلدام اۋدارىپ بەرە الاتىن بيۋرولار ابدەن كوبەيدى. سانى بار، ساپاسى جوق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، سەنىڭ كوز مايىڭدى تاۋىسىپ، ءتۇن ۇيقىڭدى ءتورت ءبولىپ اۋدارعان تۋىندىڭدى كوپشىلىك ورىنسىز ەڭبەك، وداعاي تىرلىك دەپ تە سانايدى. جالپى، قازاق ءتىلى تۋرالى قاۋلىلار قاعاز جۇزىندە قالۋى اۋدارمانىڭ دا كىناسىنەن بولدى دەسەك، شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. ارينە، كوركەم اۋدارمانىڭ ءجونى بولەك، بىراق بوتانىڭ تۇيەدەن اۋمايتىنى راس قوي.

– بۇرىن ادەبي ورتادا جاڭا تۋ­ىندى جارىق كورسە، قالامگەرلەر ءوزارا قىزۋ تالقىلاپ، شىعار­مانىڭ ارتىق-كەمىن ورتاعا سالاتىن ادەمى ءداستۇر بولدى. بۇگىن شە؟ اقىن-جازۋشىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ جازىپ-سىزعانىنا ۇڭىلە مە؟

– بۇل ادەت سوڭعى كەزدەرى باسەڭ تارتتى. كەزىندە، مۇحتار اۋەزوۆ زامانىندا، الىپتار توبى بار كەزدە، الدىمىزداعى اكىم تارازي، قاليحان ىسقاقوۆ، مۇحتار ماعاۋين، ءابىش كەكىلباەۆ، تولەن ابدىكوۆ، دۋلات يسابەكوۆ تولقىنى تورلەپ تۇرعان كەزەڭدە مۇنداي ءداستۇر بولعان. ادەبيەت سودان وسكەن، وركەندەگەن. قازىر ولاردىڭ ءبىرى بار، ءبىرى جوق، سوعان وراي ءبىر-ءبىرىن وقۋ، پىكىر ايتۋ، سىن جازۋ سايابىرلادى، ءتىپتى توقتادى دەسە دە بولار. جالپى، جۇرت ءتىپتى كورشىسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن زاماندا، ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ ءجۇرىپ قايدان وقىسىن. جاستاردىڭ بويىندا رۋحاني ەگويزم بوي كورسەتۋدە. اسىرەسە، ولەڭنىڭ ءپىشىمى مەن مازمۇنى تەكتونيكالىق تولقىنعا ءتۇستى. ىرعاق پەن ساز ىقىلاسىن ەسترادالىق ساحناعا بۇردى. اۋا جايىلۋ مەن ابستراكتسيالىق ءدۇمپۋ پوستمودەرنيزم دەگەن پوستۋلاتقا ءتورىن ۇسىندى. «يزمدەر» وتپەلى، ءداستۇرلى ولەڭ – ماڭگىلىك.

– «اعالاپ» اقىل سۇراۋ، ىنىلىك ىزەت كورسەتۋ دە – ادەبيەت­تىڭ شوق­تىعىن بيىكتەتىپ، قالام­گەرلەر­دىڭ قادىرىن ارتتىرعان عيبراتتى عۇ­­رىپتاردىڭ ءبىرى ەدى...

– اعادان – اقىل، كورگەننەن – ناقىل ەجەلدەن بار قاسيەت ەدى. قازىر «ءوزىم بىلەم» دەگەن وكتەمدىك ورىسكە شىقتى. «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرايتىن» زامان ەمەس، توردە وتىرعان تورەدەن، بيلىكتەگى ىنىدەن، مانسابى جوعارى نەمەدەن اقىل سۇرايتىن كەزەڭ كەلدى. مانساپ ماداق بولدى، اعالىق اداق بولدى، عيبرات عاراپ بولدى، سامارقاۋلىق ساباق بولدى. اعادان اقىل ەمەس، اتاق سۇرايتىندار كوبەيدى.

– ءوز كىتاپتارىڭىزدى ءجيى پا­راق­تايسىز با؟ جازعاندارىڭىزعا جىلدار وتكەن سوڭ كوز جۇگىرتكەندە بوزبالا وتەگەنگە، جىگىت اعاسى وتەگەنگە وكپەلەگەن كەزىڭىز بولدى ما؟

– ارينە، ونسىز بولا ما؟ اتتەگەن-ايلار مەن قاپى كەتكەن تۇستار ۇلكەيگەن سايىن كوزگە كوبىرەك تۇسەدى. جىگىت وتەگەن باسقا، اعا وتەگەن ءبىر باسقا، ادام ۇلكەيگەن سايىن وكىنىشى كوپ بولادى. بىراق ولاردى ەندى تۇزەي المايسىڭ، قيىنى وسىندا، قيسىنى ۋاقىتتا.

قازاق ادەبيەتى – كۇردەلى ادەبيەت. كەڭەستىك كەزەڭدەگى كەڭىستىكتى ايتپاي-اق قويالىق، الەمدىك دەڭگەيدە ءسوزى بار ادەبيەت. ءبىز دە ءبىر كىسىدەي الەم ادەبيەتىن پاراقتادىق، ساباقتادىق. كەيدە ماداقتادىق، كەيدە اسىرا اداقتادىق. سوزدىك قورىندا ەكى ميلليوننان استام ءسوزى بار ادەبيەت ەشقاشان كەدەي بولۋى مۇمكىن ەمەس. تانىماي جاتسا – تالعام كىنالى، تانىتا الماي جاتساق – ءوزىمىز كىنالى.

– ءار قالامگەر – ەڭ اۋەلى ءوز حال­قىنىڭ بولمىسىن زەرتتەۋشى. ءسىز تانىعان، ولەڭىڭىزدىڭ وزەگىنە اينالعان قازاق قانداي ۇلت؟

– «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن حالىقپىز»، ياعني ولمەيتىن حالىقپىز. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى – ءبىزدىڭ رۋحىمىزدا باعزىدان بار. ەجەلدەن ەركىن ەلمىز، ەرتەڭىنە ەرلىك كوزىمەن قاراعان جۇرتپىز. وسى قاسيەتتەر ولمەسىن دەپ ءاربىر قازاق بالاسى ەڭبەك ەتۋى كەرەك. جۇمىلساق – جەڭەمىز، بىرلىك بولماسا – ولەمىز. ولمەۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ، ولەڭ جازىپ، ۇرپاق تاربيەلەۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ولەڭنىڭ وزەگى – ءومىر، ءومىردىڭ وزەگى – ءتىل مەن ءدىل، سالت پەن ءداستۇر، حالىقتىق قاسيەت، ەلدىك وسيەت. مەن قازاق ولەڭىن حانىنداي قادىرلەگەن، جانىنداي سۇيگەن، ارىنداي قۇرمەتتەگەن ۇلى اباي كوشەسىنىڭ ءبىر تۇرعىنىمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! شىعارماشىلىعىڭىز ورلەي بەرسىن!

– راحمەت! وزدەرىڭنىڭ دە قالامدارىڭ مۇقالماسىن! «تۇركىستان» ءار قازاقتىڭ تورىنەن تابىلسىن!

 

سۇحباتتاسقان انار لەپەسوۆا

سوڭعى جاڭالىقتار