14 اقپان 2019, 14:14 1268 0 قوعام تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

«تۇسىمدە ۇنەمى زەكەڭدى قىزعانىپ جۇرەمىن»

الماتى اپپاق كورپەگە ورانىپ، اينالا اق تۇتەك بورانمەن تىنىستاپ جاتتى. جاپالاقتاپ جاۋعان قار كوز الدىمىزدا بىرىمەن-ءبىرى  جارىسا قوناقتاپ جاتىر. ءبىز دە كوپتەن مۇنداي تابيعي كەرىم تازا اۋامەن تىنىستاماعانداي، تەرەڭ دەم الىپ كەلەمىز. كەشە عانا كوكتەمدى سەزىندىرىپ تۇرعان قالا تىرشىلىگى دە باياۋ قالىپقا تۇسكەندەي. ويتپەگەندە شە، جاڭبىردان كەيىنگى ىزعاردان سەكەم العانداي ما، قالاي؟!.

ىزدەگەن مەكەن-جايىمىزدى تەز-اق تاۋىپ الدىق. تابيعاتتىڭ تاماشا ءساتىن تاماشالاپ كەلە جاتىپ، ويىمىزعا تاعى دا سول ءبىر قازاقتىڭ زيالى ازاماتى ورالدى.

«... سۋرەتكەرلىك تالعامپاز بولمىسى ادامي-يماني بولمىسىمەن، ازاماتتىق بىتىمىمەن جاراسىم تاپقان سىنشى»، «حح عاسىر باسىندا، 1913 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ ابايدى «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتاپتى. اباي ءالى كۇنگە سولاي. زەينوللا سەرىكقاليۇلى ءححى عاسىردىڭ باسىندا «قازاقتىڭ باس سىنشىسى» اتانعان تۇلعا»،– دەپتى ءبىر ماقالاسىندا ونەرتانۋشى، تەاتر زەرتتەۋشىسى ءاليا بوپەجانوۆا. ال الاشتىڭ ابىز اقساقالى، قايتالانباس تالعام-تالانت يەسى شەراعاڭ، مارقۇم شەرحان مۇرتازانىڭ: «ادەبيەتكە، جازۋ-سىزۋعا كەلگەندەردىڭ ءبارى دەرلىك الدىمەن ولەڭ جازا باستايتىنى سەكىلدى  مەن دە پوەزيامەن «اۋىرعانداردىڭ» ءبىرى ەدىم. العاش تالانتتى جاستاردىڭ جىر جيناعىندا ءبىر توپ ولەڭدەرىم جاريالانعانى بار. سودان جاس سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ الگى ولەڭدەرىمدى قاتال سىنعا الىپ، شيماي-شاتپاعىن شىعارىپتى. سودان «قوي،  ولەڭ جازۋ مەنىڭ قولىم ەمەس ەكەن» دەپ قاراسوزگە بەت بۇردىم»،– دەگەنىن دە قۇلاعىمىز شالىپ قالعانى بار.

لايىقتى باعا! تالانتتى تالانتتىڭ مويىنداۋى!  «ويلار، تولعانىستار» جيناعىنان باستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سىن سالاسىندا تاپجىلماي ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى ادەبيەت-مادەنيەتتانۋشى زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ قارا شاڭىراعىنا وسىنداي ويلار جەتەلەپ كەلدى. جارقىراي قارسى العان جارى مايرا ساتىبالدينا ءبىزدى جازۋ ۇستەلىنە قاراي باستادى.

– ءوز باسىم وسىنداي سۇحبات بەرۋدەن قاشىپ جۇرەمىن. نەگە دەيسىز عوي، وتكەندى ەسكە العاندا ميدىڭ ۇستىڭگى قاباتىنداعى ەلەستەر عانا ەسكە تۇسەدى دە، ەڭ قاجەتتى، ايتىلۋعا ءتيىس ءبىراز سىرلار ايتىلماي قالىپ جاتادى. «قاپ، ودان دا انانى ايتۋىم كەرەك ەدى، مىناۋ قالىپ قويدى» دەپ ءوزىڭدى ءوزىڭ ءمۇجىپ، بىرازعا دەيىن ەس جيا الماي جۇرەتىن ادەتىم بار. سوندىقتان دا ول كەزدەر جايلى، جاستىق شاق جايلى ويلانا باستاساڭ، جۇرەكتى قيماس ءبىر سەزىم بيلەپ، ەرىكسىز جانارعا جاس تولاتىنى تاعى بار.

مەن دە سوناۋ باياننان  1966 جىلى  الماتىعا وقۋ-ءبىلىم ىزدەپ كەلگەندەردىڭ ءبىرىمىن. ينستيتۋتقا ءتۇسىپ، ستۋدەنتتەردىڭ كۇزدىك جيىن-تەرىم شارۋاشىلىعىنا بارعانىمىزدا، بىزگە جەتەكشى بولىپ اسپيرانت زەينوللا ەرىپ باردى. كارتوپ تەرەمىز، كەشكە جينالىپ الىپ ءان سالىپ، بي بيلەپ، وت جاعىپ، سونى اينالا قورشاپ وتىرا قالىپ ولەڭ وقيمىز. كۇزدىڭ قوڭىر سالقىن جەلى سانامىزدى جاڭعىرتىپ، كوڭىلىمىزدى ودان سايىن قۋانىشقا بولەيدى. مەن تۋمىسىمنان ۇياڭداۋ بولدىم، بىراق ءبىر شاتىردا جاتاتىن ون قىزدىڭ ىشىنەن سوزشەڭ، «وقىمىستى» بولعان بولۋىم كەرەك، توبەدەگى جالعىز شامعا جاقىنداۋ ءۇشىن ۇستەلدىڭ ۇستىنە ورىندىق قويىپ الىپ، شامنىڭ جارىعىمەن كىتاپ وقىپ بەرەمىن. اراسىندا قىزداردى كۇلدىرىپ الامىن.

زەكەڭمەن وسىلاي تانىستىق باستالدى. ونىڭ وتباسىلى ەكەنىن دە سول كەزدە ءبىلدىم. جارى ەلۆيرانىڭ دا ساۋاتتى، كوزى اشىق، جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى ەكەنىن، ەكەۋىنىڭ ستۋدەنت كەزدەرىنەن باس قوسقانىن ەستىپ-بىلگەندىكتەن، ۇستاز سانايمىز. ول دا وتە سالماقتى، ويى ۇشقىر، ءبىلىمدى. ءوز جاسىنان الدەقايدا ەرەسەك كورىنەتىن. كۇزدە ساباق باستالدى، جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتىر. وقۋدىڭ سوڭعى جىلى ويلاماعان جەردەن تاعى دا كەزدەسىپ قالدىق. جاقىن قۇربىم زەكەڭنىڭ دوسىنا تۇرمىسقا شىقتى دا، ەكەۋمىز ەكەۋىنە قىز-جىگىت جولداس بولدىق. ينستيتۋت ءبىتىرىپ، ەلگە كەتتىم، ۇلىم رۇستەمنىڭ اكەسىنە جولىقتىم دا، كۇيەۋ سەمەيدە، مەن پاۆلوداردا تۇرىپ جاتتىق. شىنىمدى ايتسام، ومىرگە ۇل اكەلگەنىم بولماسا، مەندە تۇرمىسقا شىققان نە بولماسا كۇيەۋى بار ايەلدىكىندەي جۇبايلىق سەزىم بولعان ەمەس. الدە ەكەۋمىزدىڭ ەكى جاقتا، ەكى وبلىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدان بولار، ايتەۋىر، ءوزىمدى تۇرمىستاعى ايەل سەزىنبەدىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ، الماتىعا قايتا كەلدىم. اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. سول كەزدە ءجيى كەزدەسە باستادىق. ورتاق تانىستارىمىز پايدا بولا باستادى. ەلدەن كەلگەن اس-سۋىمىزدى بىرگە ىشەمىز. سونداي داستارقان باسىندا كوپ سويلەمەيتىن، وتە سابىرلى ەدى.

– ءسوزىڭىزدىڭ باسىندا «ول كەزدە زەينوللانىڭ وتباسى بار» دەگەندى ايتىپ قالدىڭىز...

– ءيا، وتباسى بولدى. ايەلى زەكەڭنەن ءبىراز عانا بۇرىن، اجەپ­­­تاۋىر جاسقا كەلىپ قايتىس بولدى. ول كىسىلەردىڭ نە سەبەپتى ەكىگە بولىنگەنىن انىق بىلمەيمىن، بىراق ءبىز قوسىلعان كەزدە ول «بويداق» ەدى. قانشا جىل تۇرسام دا، وتباسىنان نە ءۇشىن كەتكەنىن سۇراعان ەمەسپىن. فيلوسوف-عالىم، جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەتىن، زيالى، ساۋاتتى ايەل بولعان. بىراق ارالاس-قۇرالاس جولداستارى ءبىر كوڭىلدى داستارقان باسىندا: «بۇل ءۇيدىڭ ەسىگى سەن كەلگەلى اشىلدى» دەگەندى قالجىڭداسا دا ايتىپ قالدى. سوعان قاراعاندا، ءورىستىلدى، ورىسشا وقىپ، ورىسشا ءتالىم-تاربيە العان العاشقى جۇبايى بۇل ورتاعا سىڭىسە الماسا كەرەك. مەن دە ورىسشا وقىدىم، قالانىڭ قىزىمىن. دەگەنمەن اكەمنەن دارىعان ءبىر قاسيەت – انگە قۇمار بولدىم، دومبىرا شەرتتىم. ەكەۋمىزدى تاعدىرلاس ەتكەن دە وسىنداي ونەرگە جاقىندىعىم بولار دەپ ويلايمىن.

– اششى دا بولسا، ءبىر سۇراقتىڭ ءتىل ۇشىنا كەلىپ تۇرعانى، مۇمكىن ارالارىندا بالا بولماعاندىقتان ەمەس پە ەكەن؟

– ولاي ەمەس بولار، ەگەر ءدال سول سەبەپتى اجىراسقان بولسا، زەكەڭ مەنى دە تاستاپ كەتەر ەدى... جيىرما التى جىل بىرگە تۇردىق. بىرنەشە رەت تۇسىك تاستادىم، ءبىزدىڭ دە ارامىزدا بالا بولمادى. ىشىندە نە جاتقانىن قايدام، بىراق سىرتقا ەشتەمە شىعارمايتىن-دى. ال مەن قاتتى ۋايىمعا ءتۇستىم. مۇمكىن قازىرگى كەز بولسا، مەديتسينانىڭ جاڭاشا دامىعان زامانى، ومىرگە بالا اكەلۋگە مۇمكىندىكتەر مول.

– وكىنەسىز بە؟

– ارينە! زەكەڭدەي ازاماتتان بالا ءسۇيۋ، ارتىندا تۇياق قالدىرۋ – مەنىڭ ەڭ باستى ۋايىمىم بولدى. كۇيزەلىسكە تۇسكەنىم سونشا، ءبىر جىلدارى ءتىپتى ۇيدەن شىعا الماي قالعان كەزدەرىم دە بولدى.

– ءسىزدىڭ ۇلىڭىز رۇستەمدى قالاي قابىلدادى؟

– جانى جۇمساق، ۇلكەن جۇرەكتى ازامات ەدى عوي، ءبىز باس قوسقان كەزدە رۇستەم بەس-التى جاستاعى بالا. ويىن بالاسى عوي، اسىرەسە، فۋتبولدى، دوپ قۋعاندى جاقسى كورمەيتىن بالا جوق شىعار. زەكەڭ دە تازا تەرىدەن جاسالعان فۋتبول دوبىن اكەلگەن كۇنگى رۇستەممەن بالاشا قۋانىپ، ويناعانى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. تىم بالاجان ەدى.

پەداگوگيكانى بىتىرگەنمەن، بۇگىندە مەديتسيناعا اۋىسقان سەكىلدىسىز. تەراپەۆت-پسيحولوگ رەتىندە، عالىمنىڭ كۇيزەلىسكە تۇسكەن ساتتەرى بولمادى ەمەس، بولدى عوي. سونداي ساتتەردە كومەگىڭىزگە جۇگىنگەن كەزدەرى بولدى ما؟..

– زەينوللا ادەبيەتتىڭ وسى ءبىر داۋ-دامايى كوپ، كوپشىلىككە جاعا بەرمەيتىن سىن سالاسىنا ەرتەرەك ارالاسقان كىسى. ال جارىققا شىققان دۇنيەسىن، ىشىنەن شىققان شىعارماسىن تاس-تالقان ەتىپ سىناپ-مىنەپ جاتۋ، ول «ىشتەن شىققان نەمەسە تۋعان بالاڭدى جامانداعانمەن» بىردەي ەمەس پە؟! وعان كىم شىداس بەرسىن...  سوندىقتان دا ونداي كەلەڭسىز كوڭىلسىزدىكتەر، ارينە، كوپ بولدى. جۇمىسسىز جۇرگەن، قۋدالانعان كەزدەرى دە بولدى، بىراق وتە ءبىلىمدى، ساليقالى بولمىسى ءبارىن دە جەڭىپ شىعاتىن. ادام بالاسى بىرەۋدى مىنەپ-سىناۋ ءۇشىن، ءبىلىمدى عانا ەمەس، ادامي قاسيەتتەرگە دە باي بولۋى قاجەت. وسىنداي قاسيەتىمەن ورتاسىنا سىيلى. ەشكىمدى جاسىنا قاراماي، الالامايتىن قاسيەتى بولار، ارالاساتىن ورتاسى دا سونداي بولدى.  ىشكى جان-دۇنيەسى باي، جاراتىلىسى بولەك زەكەڭ كەز كەلگەن پروبلەما، قانداي قيىنشىلىق بولسىن ىشىندە ءپىسىرىپ، كۇرەسە بىلەتىن قايراتكەرلىگى دە باسىم سىنشى. سوندىقتان مەنىڭ كومەگىمە تيتتەي دە ءزارۋ ەمەس-ءتىن.

– قىزعانعان كەزدەرىڭىز بولدى ما؟

– ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە سەندىك. سەنىم بار جەردە، تۇراقتىلىق بولاتىنى ءومىر زاڭدىلىعى. سەنىم بار جەردە مەيىرىم بولادى. كەشىرىم قاتار جۇرەدى. بىراق... مەن زەكەڭدى تەك تۇسىمدە كورىپ، قىزعانىپ... جىلاپ جاتىپ ويانامىن. ۇنەمى قاسىندا ءبىر ايەل مەن بالا جۇرەدى...  وسى ءتۇستى بىرنەشە مارتە كوردىم، كورگەن سايىن جان-دۇنيەمدى ورتەگەن  قىزعانىشتان  اعىل-تەگىل جىلايمىن.. وڭىمدە دە توقتاي المايمىن!..

مايرا بىرلانقىزى جانارىنا كەلىپ قالعان جاستى اپپاق بەتورامالىمەن ءسۇرتىپ، ءالسىز عانا كۇلىپ الدى. كەشەگى ءبىر وتكەن زامانداعى ءادىل بيلەرىمىزدىڭ كوزىندەي بولعان سىنشى زەينوللا سەرىكقاليۇلى جايلى ءالى تالاي  ماقالا-ەستەلىكتەر جازىلارى ءسوزسىز. ءبىز دە سىنشى جارىمەن بولعان اڭگىمەگە نۇكتە ەمەس، ءۇتىر قويۋدى ءجون سانادىق...

 

سىر-سۇحباتتى جازىپ العان

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى 

سوڭعى جاڭالىقتار