14 اقپان 2019, 10:52 1145 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قاپاس كەزەڭنەن قالعان سۋىق ءسوز

ءتۇپ-تەگىن تاپتىق ۇستانىم – قاناۋشى مەن قانالۋشىنىڭ بىتىسپەس تارتىسىنان وربىتەتىن قازان توڭكەرىسىنىڭ كوسەمدەرى يدەولوگيالىق كۇرەس – «تاپ جاۋىن تامىرىمەن قوپارۋ» – اتاۋلىنى مۇلدە اقىلعا سىيماستاي ۋشىقتىرىپ ءارى ورەسكەل قارابايىرلاندىرىپ، ءوز كولەڭكەسىن ءوزى جاۋ كورىپ، اقىر اياعى باس-كوزگە قاراماي جاپپاي جازالاۋ ناۋقانىنا الىپ كەلدى. جيىرما شاقتى قويىن تالعاجاۋ ەتىپ وتىرعان پاقىر – باي، اق جاعالى – بۋرجۋي، شەتەلدى اۋزىنا العان ادام جاپونيانىڭ جانسىزى اتانىپ شىعا كەلدى. اقىلعا سىيۋى قيىن وداعاي جايتتار. بۇل ءداستۇر ۇزاققا سوزىلىپ، اسىرەتاپشىلدىق پەن اسىراسىلتەۋشىلىك بۇقارا اراسىندا ۇرەي تۋعىزىپ، حالىقتىق-دەموكراتيالىق ەل بولۋعا ءتيىستى قارا شارۋانىڭ وكىمەتى ءوز جاماعاتىن جازالاۋشى قۇرىلىمعا اينالىپ، تاريحي ماتەرياليزمنىڭ ۇتىمدى قاعيداتتارى جونىنە قالدى دا، ءتۇپتىڭ ءتۇبى ءوزىنىڭ كورىن ءوزى قازدى.

مۇراعاتتاردا جارتى عاسىردان ءارى جاسىرىن جاتىپ، سول كۇيىندە جاريالانىپ وتىرعان بۇل قۇجاتپەن جايباراقات تانىسىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. كىتاپتىڭ بۇكىل ءون بويىنان سۋىق ىزعار ەسەدى دە تۇرادى. بۇل ماڭىزدى قۇجاتتى قاتپار-قاتپار قالىڭ قاعازداردىڭ اراسىنان تاۋىپ، جارىق كورەر مەرزىمى جەتكەن سوڭ بار تاۋقىمەتىن موينىنا الىپ، جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارىپ وتىرعان تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى اققالي احمەت ءىنىمىز. بولەك كىتاپ ەتىپ جاريالاپ، عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. قىسقاشا اتى: «دۆيجەنيە پود پرەدۆوديتەلستۆوم دجانحوجي نۋرمۋحامەدوۆا. ستەنوگرامما. 10-17 وكتيابريا 1952 گ.»

باقساق ماسەلە بىلاي ەكەن. 1941 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى ي.ۆ. ءستاليننىڭ ف.ەنگەلستىڭ «ورىس پاتشالىعىنىڭ سىرتقى ساياساتى» اتتى ەڭبەگى جونىندە باعدارلامالىق اشىق حاتى جاريالانىپ، ول تومەنگە ءتۇسىپ، ارينە، كوسەم قاعيداتى – نۇسقاۋلىق، باعىت-باعدار، جاپپاي جامىراسا ماقۇلدانادى دا، تاريحي كوتەرىلىستەردى باعامداۋعا كەلگەندە، ونداعى يدەيا بۇدان بىلايعى بۇلتارتپاس ناقتى يدەولوگيالىق قارۋعا اينالادى. بۇل ۇستانىم بويىنشا پاتشالىق رەسەيدىڭ وزگە ەلدەردى جاۋلاپ الۋ ساياساتى تاريحي قاجەتتىلىك، بۇراتانا ەلدەر بولسا يمپەرياعا ءوز ەرىكتەرىمەن قوسىلعان. دەمەك، بۇرا تارتىپ، بۇيرەكتەن سيراق شىعاراتىن ەشتەڭە جوق. بۇكىل كاۆكاز بەن ورتا ازيانى قىزىلداندىرعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇل رەتتەگى سىرتقى ساياساتىنىڭ وعاشتىعى كورىنبەيدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى قازاق جەرىندە بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ ءبارى دە ءتۇپتىڭ تۇبىندە قۇشاعىن اشىپ وتىرعان ورىس حالقىن جاتىرقاۋ. شەشەندەردىڭ سويلەگەن سوزدەرىنەن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى بۇل باسبۇزارلار قازاقتاردى قوقان، حيۋا، بۇحار، ءارىسى اۋعان، تۇركيا ارقىلى رەسەيدىڭ سول كەزدەگى باسەكەلەسى – انگلياعا نە يرانعا قوسىپ جىبەرمەكشى. ماسەلەنى تالقىلاپ، بۇدان بىلاي كوسەم ۇستانىمىن باسشىلىققا الماۋ، سىپايىلاپ ايتقاندا، يدەولوگيالىق اداسۋشىلىق، دەمەك ساياسي ساۋاتسىزدىق. (وتىز جەتىنشى جىلعى رەپرەسسيا تۇر. بۇرا تارتۋدىڭ سوڭى زارداپتى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى).

تالقىلاۋ 1952 جىلدىڭ 10 جانە 17 قازان كۇندەرى، بوتەن دە جەردە ەمەس، قازاقستان كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتىك) پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو زالىندا شەكتەۋلى عانا عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن جابىق تۇردە وتكەن. پىكىر اتاۋلى قۇپيا، ستەنوگراممالىق جازبادا «سوۆەرشەننو سەكرەتنو» دەگەن بۇرىشتاما تۇر.

بۇدان بىلاي ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىن عانا ەمەس، حالىق اۋىز ادەبيەتىن باعالاۋدا دا اسا سەكەمشىلدىك بەلەڭ العان. بۇعان 1947 جىلى قازاقستان كومپارتياسى (بولشەۆيكتىك) ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاريحشىلار، فيلولوگيا سالاسىنىڭ عالىمدارى مەن بۇكىل يدەولوگيا سالاسىن دۇرلىكتىرگەن ايگىلى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلىسى، ونىڭ ۇستىنە ت.شويىنباەۆ، ح.ايداروۆا مەن يا.ياكۋنيننىڭ «قازاقستان تاريحى ماسەلەلەرىن ماركسيستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باعالاۋ تۋرالى» شۋلى دا زارداپتى ماقالالارىن تاعى قوسىڭىز.

ەندى 1943, 1949 جىلدارداعى «قازاق كسر تاريحىندا» باعاسى بەرىلىپ، جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ باستاعان سىر بويى قازاقتارىنىڭ 1856-1857 جىلدارداعى كوتەرىلىسى ماسەلەسى قايتا تالقىلاۋعا ءبولىنىپ الىنادى. وندا دا ەرەكشە قۇپيا.

حاتشىعا اتالعان كوتەرىلىس ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ارنالعان ءماجىلىس قۇرامىن ساپتاستىرعان قازاقستان كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسى عىلىم جانە جوعارى وقۋ ورىندارى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.جانديلدين. تالقىلاۋعا تارتىلعانداردىڭ جالپى قۇرامى 12 ادام. كوميتەتتىڭ وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى، لەكتورلار توبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پىحتيننەن وزگەسى مۇيىزدەرى قاراعايداي تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتتارى، ءبىرسىپىراسى 1943, 1949 جىلدارعى «قازاق سسر تاريحىن» دايىنداپ، شىعارۋعا قاتىسقان تاريحشى عالىمدار. ءماجىلىستى قازاقستان كومپارتياسى (بولشەۆيكتەر) ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى م.سۋجيكوۆ باسقارىپ، جۇرگىزىپ، قورىتىندىلاپ وتىرعان.

مۇنىڭ الدىنداعى قازاق رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمى قۇرعان كوميسسيانىڭ كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانعان شەشىمى بويىنشا جانقوجا باستاعان كوتەرىلىس كەرتارتپا، ال تاريحشىلار ح.ايداروۆا مەن ۆ.شاحماتوۆ بۇل ۇيعارىمعا كەلىسپەيدى. كوتەرىلىستى دايەكتى زەرتتەگەن ت.شويىنباەۆتا داۋىس جوق. ەندىگى تورەلىك قازاقستان كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتىك) پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنەن.

ماسەلەنى تالقىلاۋعا كوميسسيا مۇشەلىگىنىڭ قۇرامىنداعى الگى 12 عالىمنىڭ 9-ى قاتىسادى. كوميسسيا مۇشەسى بولا تۇرا ساۆوسكو مەن ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، عىلىم كانديداتى س.تولىبەكوۆ، نەندەي سىلتاۋمەن قالىپ قويعانىن ءوزى ءبىلسىن، پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ قاتارىندا جوق. بۇل كىسى سول كوتەرىلىس وتكەن ايماقتىڭ تۇلەگى، كوتەرىلىسكە قاتىسى بار رۋدىڭ پەرزەنتى بولاتىن. ساقتىقپەن وت ورتاسىنان ءوزىن اۋلاق ۇستاعان بولار دەپ توپشىلايمىز.

تالقىلاۋدا ۇستەمدىك العان پىكىرگە باقساق، جوڭعار، قوقان، حيۋا، بۇحار اتاۋلى حاندىقتار مەن امىرلىكتەردەن قۇتىلىپ، پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇشاعىنا ءوز ەركىمەن قۇلاعان قازاقتىڭ باعى جانىپ تۇر. الدا – كوممۋنيزم. ايتەۋىر بىرەۋگە، ارينە، ورىسقا بودان بولماي، بۇل حالىقتىڭ باعى اشىلعان دا ەمەس، اشىلماق تا ەمەس. قازاق حالقىنىڭ ەرىكتى ەل بولۋ مۇمكىندىگى مۇلدە اۋىزعا الىنبايدى. بۇلاردا مەملەكەتتىك بولماعان. بۇلار تەك جوڭعاريا مەن رەسەيگە بودان بولۋى ءتيىس. ولاي بولسا، دۇرىسى – ورىس بوداندىعى. ورىسقا تاۋەلدىلىك اقىل تۇرعىسىنان بايىپتى دا ساياسي تۇرعىدان پروگرەسس، ال تاريحي تۇرعىدان بۇلتارتپاس زاڭدىلىق.

تاعى دا شەشەندەردىڭ لامدەرىنە قۇلاق تۇرسەك، مۇسىلمان ەلدەرى مەن مۇسىلمانشىلىقتان وتكەن قۇبىجىق جوق.

كوتەرىلىستى تياناقتى زەرتتەگەن جاس تاريحشى ت.شويىنباەۆتى دا قۇرباندىققا شالۋ پەيىلى مەن ارەكەتى اڭعارىلادى، الايدا بۇل ماقسات ورىندالماعان. اقىرى قايىر.

قالىپتاسقان قاعيداتقا باقساق، مۇنداي اسا كۇردەلى دە يدەولوگيالىق جاۋاپتى ءىس تالقىلانعاننان كەيىن، ورتالىق كوميتەت بيۋروسى نە حاتشىلىقتىڭ تالقىلانىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا ارنايى قاۋلىسى قابىلدانۋى ءتيىس-ءتىن. قۇراستىرۋشى ونداي مالىمەت ۇسىنبايدى. تالقىلاۋدىڭ قۇپيا ءوتۋى مەن ارنايى ءتۇيىندى قاۋلى قابىلدانباعانىنا قاراعاندا بۇل تۇرعاندا ءىستىڭ ءتۇبى شيكى ءارى زورلىقپەن جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعى قاتىسۋشىلاردىڭ وزدەرىنە دە ءمالىم ءتارىزدى. ارينە، ىشتەي عانا...

ماسەلەنىڭ وقىرماندارعا ۇعىنىقتىلىعى ءۇشىن تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى مارقۇم ك.ل. ەسماعامبەتوۆ پەن جيناقتىڭ بارلىق تاۋقىمەتىن كوتەرگەن تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ا.ق. احمەت كىتاپتىڭ العىسوزىندە وسى جاعداياتتاردى بايىپپەن شولىپ وتكەن. «تاۋمەندى حالىقتىڭ تاريحى دا تاۋمەندى ەكەندىگىن جاس ۇرپاقتىڭ بىلە جۇرگەنى ءجون. حالىقتىڭ تاريحي ساناسى دۇرىس قالىپتاسپاي، ەل ەگەمەندىگى ورنىقتى بولا المايدى»، – دەپ تۇيىندەگەن ولار.

جوعارعى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ جوعارعى دارەجەدەگى اتەپەرلى شاڭىراعىندا تالقىعا تۇسكەن بۇل پىكىرلەر مەن ۇيعارىمدارى بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان پايىمدار بولساق، تەك بەلەڭ الىپ تۇرعان ۇستەم ساياساتتىڭ ىقپالىنا جىعىلۋ، جانساقتاۋ سيپاتى مەن سارىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.

ناقتى دەرەكتەرگە قۇرىلعان جيناقتىڭ سالماعىن ارتتىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر جايت – قۇراستىرىپ جارىققا شىعارۋشى عالىم ايتىس بارىسىندا دايەككە تارتىلعان ءار كەزدەگى، ءار سالاداعى 120 كىسىنىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرى مەن تالاي-تالاي جەر، سۋ اتتارىن جيناقتاپ، بولەك ءتىزىپ، جيناققا ەنگىزىپ وتىر. بۇل كوپ ەڭبەك پەن ىجداعاتتىلىقتى تالاپ ەتەرلىك جاۋاپتى شارا، وقىرماننىڭ تارازىلانىپ وتىرعان ماسەلەنى جان-جاقتى تەرەڭدەي تۇسىنۋىنە سەپ. ەڭبەكتىڭ مۇراعاتتاردا ۇزاق جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى عالىمنىڭ قولىنان شىققاندىعى كورىنىپ تۇر.

بۇل تالقىلاۋدىڭ ىشكى مازمۇنى مەن ءمانى بولەك ساراپتالۋعا سۇرانىپ تۇرعان قىزىلىقتى تاقىرىپ. اسىرەسە، جاس تاريحشىلار ءۇشىن.

 

مولداحمەت قاناز،

جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار