7 اقپان 2019, 16:08 1113 0 قوعام ارمان قۇدايبەرگەن

قۇندىلىعى قىم-قيعاش قوعام

دامىعان ەلدەردە «قازىرگى ادامزات بالاسى ءۇشىن نە ماڭىزدى، بۇگىنگى قوعامنىڭ قۇندىلىعى نە؟» – دەگەن تاقىرىپتاردا ءجيى ديسكۋسسيا بولاتىنىن بايقايمىز. ويتكەنى اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتىڭ قۇندىلىعى دا قىم-قيعاش بولسا كەرەك. وسى ورايدا «بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ قۇندىلىعى قانداي»، – دەگەن ماسەلەگە زەر سالىپ كورەلىك.

ادام بالاسى قۇندىلىقتاردى ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. رۋحاني جانە ماتەريالدىق. رۋحاني قۇندىلىقتارعا – ءدىن، ءداستۇر، وتباسى، شابىت، سەزىم، قارىم-قاتىناس جاتسا، ماتەريالدىققا كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن جاراتىلىستى جاتقىزامىز. ال عىلىمدا اكسيولوگيا اتتى تارماق بار. ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى – قۇندىلىقتاردى تانۋ، تانىتۋ. ول قانشالىقتى ماڭىزدى؟ سوڭعى ۋاقىتتا جاھاندا ورىن الىپ جاتقان جايتتارعا زەر سالساق، قۇندىلىقتىڭ دەنى تەرىس باعىتقا اۋىپ بارادى. ۋاقىتشا تانىمالدىق ءۇشىن «HIPE» قۋعان جاستار مەن جاسامىستاردىڭ كەي لەگى كەزەڭ-كەزەڭ سايىن بولمىستى بۇزاتىن قىلىق شىعارىپ، جۇرتتى بۇلىككە باستاپ ءجۇر. ولاردىڭ ارەكەتى تىكەلەي رۋحاني قۇندىلىقتىڭ السىرەۋىنە سوقتىرادى دەيدى ماماندار. اقپاراتتىق زاماننىڭ العا وزۋى، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كەڭ تارالۋى دا ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا جەتەلەر ەڭبەكقورلىقتى تىيىپ، ادام بالاسىن ول قۇندىلىقتان دا ماقۇرىم ەتۋدە. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك، الەم بويىنشا «facebook» الەۋمەتتىك جەلىسىن تۇتىناتىندار ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن 60 مينۋتىن جۇمساسا، «instagram» جەلىسىندەگىلەر 55 مينۋتىن جەلىدە وتكىزەدى.  وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن (2015 جىلدىڭ سوڭى) «نۇر-وتان» پارتياسىنىڭ قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ارنايى جوبا اياسىندا قۇندىلىقتار جايلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن-ءدى. ساياساتتانۋشى ساياسات نۇربەك بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، بەتپە-بەت (Face-to-face) جانرىنداعى ەركىن سۇحباتقا جاسى 18-دەن اسقان 1 مىڭ 500  ادام قاتىسقان. اۋىل جانە قالا تۇرعىندارى بىرقاتار قۇندىلىقتار كىرىستىرىلگەن قاعازعا ءوزى ماڭىزدى دەپ سانايتىن 5 بىردەي قۇندىلىقتى بەلگىلەپ، زەرتتەۋشىلەر ءىسىن جەڭىلدەتتى. ونان بولەك، ۇلكەنگە قۇرمەت، ەلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداي، ءبىر جىنىستى نەكە، تاعى باسقا وزەكتى تۇيتكىلدەردىڭ ستاتيستيكالىق قورىتىندىسى جاسالعان. قازاقستاننىڭ 14 وبلىسى جانە استانا، الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى جۇمىلدىرىلعان جوبا قورىتىندىسى تومەندەگىدەي.

زەرتتەۋ قورىتىندىسى قوعامداعى نەگىزگى بەس قۇندىلىقتى انىقتاپ وتىر. قازاقستاندىقتار ءۇشىن دەنساۋلىق، ۇرپاق، تىنىش ءومىر، الەۋمەتتىك جاعداي جانە بولاشاقتىڭ جارقىن بولۋى ماحابباتتان، پاتريوتيزمنەن، ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنان دا ماڭىزدىراق ەكەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ساۋالناماعا قاتىسقان 1 مىڭ 500 ادام كورسەتىلگەن قۇندىلىقتاردىڭ تەك بىرەۋىنە ەمەس، 5 ءتۇرىن اتاپ كورسەتكەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، كارەرلىك ءوسىمدى جاس ماماندار مەن ستۋدەنتتەر اتاپ كورسەتسە، دەنساۋلىق كىم-كىمدى دە بەي-جاي قالدىرماعان. اسىرەسە زەينەت جاسىنداعىلار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار وسى تۇرعىدا بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. ال وتباسى جانە بالالار قۇندىلىعىن انالار قاۋىمى نازارعا العان. ءدال وسىنداي جوبا وسى زەرتتەۋدەن ءبىر جىل بۇرىن دا جاسالعان. العاشقى تورتتىك سول ورنىندا قالىپ، بەسىنشى ورىنعا بولاشاققا دەگەن سەنىم جايعاسىپتى. بۇعان دەيىن «ماحاببات» ۇزدىك بەستىكتە بولعان. ماماندار مۇنى جىل سايىن ءورشىپ كەلە جاتقان عالامدىق ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقپەن بايلانىستىرادى.

ادامزاتقا ورتاق تاعى ءبىر قۇندىلىق – ءدىن. قازاقستان – مۇسىلمان جاماعاتى باسىم ەل. الايدا جوعارىدا كورسەتىلگەن ستاتيستيكاعا سەنسەك، قازاقستاندىقتاردىڭ دىنگە دەگەن سەنىمى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى دەۋگە كەلمەيدى. نەگە؟ وسى جايدى كەڭىنەن زەرتتەۋ ءۇشىن ماماندار ءدىن تاقىرىبى بويىنشا قوسىمشا ساۋالناما جۇرگىزدى.

ءسىز ءۇشىن ماڭىزدى 5 قۇندىلىق ءتۇرىن كورسەتىڭىز:

 

زەرتتەۋ قورىتىندىسى بايقاتقانداي، حالىقتىڭ 57,8 پايىزى ساياساتقا قىزىعادى. ولاردىڭ كوبى ەرلەر مەن جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار. دەسەك تە ەلدەگى ەكونوميكالىق، ساياسي، الەۋمەتتىك جاعدايلار جايلى ەشبىرى دە جاق اشپاي قالماعان. مۇنىڭ ءمانىسى، جوعارىدا ايتىلعان 5 باستى قۇندىلىقتىڭ وزەكتىلىگى بولسا كەرەك.

قازاق فيلوسوفياسىندا «ۇلكەن تۇرىپ كىشى سويلەگەننەن بەز»، – دەگەن ءتامسىل بار. سوڭعى كەزدە جاستاردىڭ اعا بۋىنعا دەگەن سىي–قۇرمەتى ازايىپ كەتكەن ءتارىزدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراپ جاتقان بەينەجازبالاردى كورىپ، جاستار بويىنداعى سىپايىلىق، قۇرمەت ۇعىمى قايدا كەتكەن دەرسىڭ؟!

ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ كءوڭىلىم تولادى جامان ەمەس كوڭىل كونشىتپەيدى ناشار
ەلدەگى دەموكراتيانىڭ دامۋى 19 % 37 28 13
ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جاي كۇيى 12 % 32 34 19
ەلدەگى ەكونوميكانىڭ دامۋى 14 % 34 33 20
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى 9 % 29 35 27
مەملەكەت مىندەتتەرىن قالاي اتقارۋدا 9 % 34 36 18
ەلمىزدەگى الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسى (مەديتسينالىق قامسىزداندىرۋ، زەينەتاقى جۇيەسى، جۇمىسسىزداردىڭ ەڭبەك بيرجاسى ت.س.س) 9 % 28 35 27

 

شىڭعىس مۇقان، ساراپشى، «گارۆارد» ۋنيۆەرسيتەتى كەننەدي باسقارۋ مەكتەبىنىڭ تۇلەگى

 

قۇندىلىقتارعا سالعىرت قاراماۋىمىز كەرەك

مەنىڭ ويىمشا، قۇندىلىق جوعارى كاتەگوريا. ادامزات، تابيعات، قارىم-قاتىناس، كوڭىل-كۇي، مادەنيەت، جان تىنىشتىعى تۇتاس قۇندىلىقتى قۇرايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق – قورشاعان ورتا. ادام بالاسىنىڭ جەكە باسى، دەنساۋلىعى، وتباسى قۇندىلىق بولىپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشكە قاراي، ونى جەكە ءتۇسىنىپ، وي قورىتپاعاننان كەيىن قۇندىلىقتارمەن ءىس ارەكەت قابىسپاي جاتادى. تازالىق، اۋا، دەنساۋلىق قۇندى، قورشاعان ورتاداعى بارلىق دۇنيە قۇندى. سونى بىلە تۇرا قوقىس تاستايتىندار بار. «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ ءجۇرىپ، وعان زياندى فاست-فۋد تاعامدارىن تۇتىنىپ، الكوگولدى ىشىمدىكتەر ءىشىپ قوياتىندار بار. تۇيتكىل وسىندا.

ۇلكەن الەۋمەتتىك جۇيەنى، مەملەكەتتى ايتار بولساق، كوپ جايتقا سالعىرتتىق تانىتامىز. ماسەلەن مەگوپوليستەردەگى ەكولوگيانىڭ ناشارلىعى. ءسال بيىككە كوتەرىلسەك، تۇتىنگە جۇتىلىپ جاتقان قالانى كورەمىز. ونىڭ دەنساۋلىققا كەرى اسەر بەرەتىنىن سەزىنسەك تە كوز جۇما قارايمىز. تىپتەن بۇل مەملەكەتتىك ەمەس، ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى جايتتار. نە ىستەمەك كەرەك؟! ادام قۇندىلىقتارى مەن ءىس ارەكەتى ءبىر مۇددەنى كوزدەۋى ءۇشىن سانالىق دەڭگەيدە وي قورىتۋىمىز كەرەك. سانانىڭ ءوزىن ۇشكە ءبولىپ قاراستىرامىز. تايپالىق-رۋلىق، ۇلتتىق-مەملەكەتتىك جانە ادامزاتتىق سانا. ماسەلەن اباي اتامىزدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەنى ادامزاتتىق سانا دەڭگەيىندە ايتىلعان وي. ول زاماندا رۋ-تايپالىق كيكىلجىڭ، قارىم-قاتىناس كەزىندە ول كىسى ادامزاتتىق سانانىڭ ويىن ايتتى، ارينە ەشكىم قابىلدامادى. قازىر دە سونداي وي ايتساڭ، سەنى ۇلتتان بەزىنگەن قىلىپ جىبەرەتىندەر تابىلادى. سوندىقتان سانا ءوسۋى كەرەك. ال سانا قالاي وسەدى؟ قوعام ءوز قاتەلىكتەرىنەن ساباق العاندا عانا سانا وسەدى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن تالقىلاۋلار كەرەك. مىسالى استاناداعى 5 ءبۇلدىرشىننىڭ قازاسى قوعامدا تولقىن تۋدىردى، ادامدار تالقىلادى، ءوز قۇندىلىقتارىن ەسىنە الدى، قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باسقاشا قاراي باستادى. قوعام وسىنداي كەزدە اقپاراتتىق اعىمدارعا توسقاۋىل قويماۋ كەرەك. وزگە ازاماتتار كورە وتىرىپ، تالقىلاپ، باعالانبايتىن قۇندىلىقتاردىڭ قۇنىن تۇسىنەدى. تىپتەن مەملەكەتتىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانعان ساياساتىن قايتا قاراۋعا يتەرمەلەيدى. سوندىقتان قوعام، سانا وسىنداي وقيعالاردان ساباق الىپ، جالپى تالقىلاۋ ورىن العان كەزدە عانا قايتا قالىپتاسادى. ماسەلەن شەتەلدە كىشكەنتاي بالا كوشەگە شىعىپ كەتىپ، بىرنارسەگە ۇرىنىپ قالسا، باق وكىلدەرى جارىسا جازىپ قويماي تالقىلايدى. ول وزگەلەرگە ساباق بولادى. قۇندىلىقتارىن تۇسىنە باستايدى. سولاي سانا قالىپتاسىپ، ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتارعا ءبىر تابان جاقىندايمىز.

P.S: ساياساتتانۋشى ساياسات نۇربەك ۇسىنعان زەرتتەۋ قورىتىندىسى كوپ جايدى اڭعارتادى. مۇنداي باستامالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قولعا الىپ، ءتۇيىنىن تارقاتىپ، شەشىمىن تابۋدى ەسكەرۋ كەرەكت-ءتى. ايتپەسە، دامۋشى مەملەكەت تۇرماق دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوبىندە ماتەريالدىق قۇندىلىق العا شىققانى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ جولىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتى شەتكە ىسىرىپ، تىپتەن، وتباسى قۇندىلىعىن دا اياق استى ەتىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. رۋحاني قۇندىلىقتاردى باعالاماي جەتكەن ماتەريالدىق قۇندىلىقتىڭ عۇمىرى تىم كەلتە بولادى دەيدى الەم اكسيولوگتارى. اتاقتى جازۋشى وسكار ۋايلد «باعالاۋشى ءبارىنىڭ باعاسىن بىلگەنمەن قۇندىلىعىن تۇسىنبەيدى» دەپتى. الەمدى ادامدار قۇرايدى، سوندىقتان جەر بەتىندەگى ادامدار قۇندى. ال، ءار تۇلعا ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى قالاي باعالايدى. ماسەلە سوندا...

سوڭعى جاڭالىقتار