7 اقپان, 13:03 620 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ۇلى دالانىڭ مادەنيەتىنىڭ ۇستىنى – جازبا جادىگەرلىكتەر

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق» دەگەن ەدى. راسىندا وسى كوزقاراستىڭ كەسىرىنەن ساقتار مەن عۇنداردى «يرانتىلدەس حالىقتار بولعان» دەپ، بىزگە جاقىنداتقىسى كەلمەگەندەردىڭ ماقساتى – تۇركى حالىقتارىن، ونىڭ ىشىندە قازاقتاردى ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن عۇندار مەن ساقتاردىڭ مۇراگەرى رەتىندە تانىعىسى كەلمەگەن، شوۆينستىك كوزقاراستىڭ كورىنىسى ەدى.

جەرىمىزدەن تابىلعان تاسقا قاشاپ جازىلعان تاڭبالار، سۋرەتتەر، ارىپتەر – ەجەلگى تۇركىلەردە، سونىڭ ىشىندە  ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتسە كەرەك. ولاردىڭ قۇپيا سىرىن عالىمدار شاما-شارقىنشا زەرتتەپ، زەردەلەپ، ونىڭ وتە ماڭىزدى جادىگەرلىكتەر ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى.

ءVىىى-ءىح عاسىرلارداعى «قويتۇبەك كونە تۇركى ءماتىنى» تاسقا قاشاپ جازىلعان ءبىر جول ماتىننەن تۇرادى (ەسكەرتكىشتى  1985-جىلى العاش تاپقان ا.ە.روگوجينسكي. ماتىندىك تۇرعىدان ا.س. امانجولوۆ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ ونى «اي-ەليگ» دەپ وقىعان. ءسوزدىڭ دىبىستالۋىنا قاراپ، ماعىناسىن شامالاۋ قيىن بولماسا كەرەك). ال «ەسىك» قورعانىنان تابىلعان «توستاعانداعى جازۋ» –  ب.د.د. V-ءىV عاسىرلاردا جازىلعان، ەجەلگى ساقتاردىڭ جازۋى، توستاعاننىڭ سىرت جاعىنا ويىلعان 26 ءارىپ ەكى جولعا قاشاپ جازىلعان. كەلەسى جازۋ قولا اينانىڭ جيەگى مەن ىشكى شەڭبەرىندە دوڭگەلەنە ۇشكىر تەمىر زاتپەن قاشالىپ ەكى جول ءماتىن جازىلعان جازۋ (كۇمىسپەن قاشالىپ جازىلعان) – بەلگىلى تۇركىتانۋشى-عالىم ا. امانجولوۆ وقۋىنشا: «اعا ساعان بۇل وشاق! بوتەن ەل ادامى تىزەڭدى  بۇك! حالىقتا ازىق-تۇلىك مول بولعاي!» دەپ جازىلعان ەكەن.

سونان سوڭعى نازار اۋداراتىن ادەبي جادىگەرلىك – ءVىى-ءىح عاسىرعا قاتىستى شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇرجار اۋدانىنان تابىلعان كونە تۇركى قورعانىنان تابىلعان ءماتىن. قولا اينانىڭ جيەگى مەن ىشكى شەڭبەرىندە دوڭگەلەنە ۇشكىر تەمىر زاتپەن قاشالىپ جازىلعان ەكى جول ءماتىن بار (1935-جىلى قازاقستان زەرتتەۋ قوعامى تاپقان. العاشقى مالىمەتتى ا.ن.بەرنشتام جاريالاعان. ماتىندىك زەرتتەۋىن ا.س. امانجولوۆ جۇرگىزگەن. سونىمەن بىرگە عالىم ن. بازىلحاننىڭ «كونە تۇرىك بىتىكتاستارى مەن ەسكەرتكىشتەرى» (ورحون، ەنيسەي، تالاس),  الماتى، دايك-پرەسس، 2005-جىل) ايتىعان. قولا ايناعا قاشالىپ جازىلعان ءماتىن: «جەبەۋشى قىزىل كۇرەڭ ايداھار. ايەل كۇنشىلدىگىن ازايتسا قۇتى قونادى» دەپ وقىلعان. ء(ماتىندى وقىعان ا. امانجولوۆ). ءماتىن ءىح-ح عاسىرلارعا قاتىستى. شىعىس قازاقستان وبلىسى، ەرتىس وزەنى بويىنداعى «زەۆاكينو شەمونايحينسك» اۋىلىنا جاقىن جەردەگى كونە تۇرىك قورعاننان  («146 قورعان») ايەل ادامنىڭ مۇردەسى جانە ءتۇرلى زات بۇيىمدارمەن بىرگە تابىلعان. قولا اينانىڭ جيەگى مەن ىشكى شەڭبەرىندە دوڭگەلەنە ۇشكىر تەمىر زاتپەن  قاشالىپ، ەكى جول ءماتىن جازىلعان. 1969-جىلى ف.ح.ارسلانوۆا تاپقان. ماتىندىك زەرتتەۋلەرىن ف.ح.ارسلانوۆا، س.گ. كلياشتورنىي، ا.س. امانجولوۆ جۇرگىزگەن.  (ن. بازىلحاننىڭ «كونە تۇرىك بىتىكتاستارى مەن ەسكەرتكىشتەرى (ورحون، ەنيسەي، تالاس), الماتى، دايك-پرەسس، 2005-جىل، 241-بەت). 

ەندىگى نازار اۋدارار جادىگەرلىكتەردىڭ ءبىرى – ءىح-ح عاسىرلارعا قاتىستى باتىس قازاقستان وبلىسى، اقتوبە قالاسى، ەلەك وزەنى بويىنداعى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ قورعانىنان («ءىىى قورعان» تابىلعان – «قولا ايناداعى قولتاڭبا». قولا اينانىڭ جيەگىندە دوڭگەلەنە ۇشكىر تەمىر زاتپەن ءبىر جول ءماتىن جازىلعان. ءبىر جول ماتىندە  11 تاڭبا بار. (ن. بازىلحاننىڭ "كونە تۇرىك بىتىكتاستارى مەن ەسكەرتكىشتەرى (ورحون، ەنيسەي، تالاس), "قازاقستان تاريحى تۇركى ءتىلدى دەرەكتەمەلەردە" اتتى سەرياسى بويىنشا. 2-توم، الماتى، دايك-پرەسس، 2005-جىل، 242-بەت).

ادەبيەتشى-عالىمداردىڭ نازار اۋدارار تاعى ءبىر جادىگەرلىك – ءىح-ح عاسىرلارعا قاتىستى تاراز قالاسىنان 15 شاقىرىم باتىسىندا «جۇبان-توبە» قالاشىعىنان تابىلعان. تاس قۇرالدىڭ سىنىق تۇسىنا قارسى جيەگىندە ءبىر جول ءماتىن قاشالعان. التى تاڭبا. 1987-جىلى ك.م.بايپاقوۆ باسقارعان ەكسپەديتسيا تاپقان. ماتىندىك زەرتتەۋىن س.گ. كلياشتورنىي، ا.س.امانجولوۆ جاساعان. تاس قۇرالداعى ءماتىن ا.س.امانجولوۆتىڭ ترانسكريپتسياسى مەن ورىسشا، قازاقشا اۋدارماسى: «وحوتا نا ديكيح زۆەرەي». «اڭ اۋلاۋ».  (ن. بازىلحاننىڭ «كونە تۇرىك بىتىكتاستارى مەن ەسكەرتكىشتەرى» (ورحون، ەنيسەي، تالاس), «قازاقستان تاريحى تۇركى ءتىلدى دەرەكتەمەلەردە» اتتى سەرياسى بويىنشا. 2-توم، الماتى، دايك-پرەسس، 2005-جى).

عالىمدارىمىز قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قاينار كوزى ساقتار، عۇندار، ۇيسىندەر، قاڭلىلار تۋرالى جازىلعان قىتاي دەرەكتەرى جايلى «ەرتە مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر مەن تۇركى كەزەڭىنە بايلانىستى، اسىرەسە قىتاي دەرەكتەرى مول مالىمەت بەرەدى. بۇل دەرەكتەر بويىنشا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قاينار كوزدەرى: ساقتار، عۇندار، ۇيسىندەر، قاڭلىلار. بۇل تۋرالى ەجەلگى قىتاي دەرەكتەرىندە «تۇركىلەر عۇنداردىڭ ءبىر تارماعى... ارعى اتالارى عۇنداردىڭ سولتۇستىگىندەگى  ساق ەلىنەن شىقتى... كۇمبەز ءپىشىندى كيىز ۇيدە تۇرادى...» دەلىنگەن....» دەپ جازادى ( ءا.تولەۋباەۆ، ج. قاسىمباەۆ، م. قويگەلديەۆ، ە. قاليەۆا، ت. دالاەۆا. «قازاقستان تاريحى». الماتى: مەكتەپ. 2014).

ادەبيەتتانۋ عىلىمى ۇنەمى دامىپ، جەتىلىپ وتىرادى. سوڭعى جىلدارى ەجەلگى ساق داۋىرىندەگى ادەبي جادىگەرلىكتەردىڭ تام-تۇمداپ تابىلۋى قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كەزەڭدەرىن ەجەلگى ساق داۋىرىنەن باستاۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ساق داۋىرىنەن جەتكەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى «الىپ ەر توڭعانى جوقتاۋ» جىرى ەجەلگى زاماننىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسى سانالادى. ال ەجەلگى عۇن داۋىرىنە جاتاتىن حالىق ادەبيەتىنىڭ سيۋجەتى نەگىزىندە قايتا جىرلانعان «التى جاسار الپامىس» قيسساسى، «الاڭقاي باتىر» (ومىرزاق قالباەۆ), «ون ءۇش جاسار الاڭقاي باتىر قيسساسى» دا (تەڭىزباي جىراۋ)  بۇگىنگى حالىقتىڭ جادىندا ەرتەدە جىرلانعان وقيعالار سىلەمىن جاڭعىرتادى.

قازاقتىڭ كونە جازبا ادەبيەتى ەسىكتەن تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى جازۋدان باستالادى: «اعا ساعان (بۇل) وشاق! بوتەن (جات ەل ادامى), تىزەڭدى بۇك! حالىقتا ازىق-تۇلىك (مول بولعاي)». ۇلى دالا ەلىنەن تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى جازۋ – ءبىزدىڭ بابالارىمىزدان جەتكەن ادەبي مۇرا. ەرەكشەلىگى – بۇل ادەبي جادىگەرلىك قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا توسىن جاڭالىق اكەلىپ وتىر. سەبەبى ەسىكتەن تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى جازۋ – قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ باستاۋ كوزى سانالادى.

ەسىك جازباسى ءۇش سويلەمنەن تۇرادى. سانانى ىزگىلىككە، تەرەڭ ويعا، ۇلتجاندىلىققا تارتاتىن ءۇش سويلەم – ءۇش اڭگىمەگە تاتيدى. «اعا ساعان (بۇل) وشاق!». ءتورت سوزدەن تۇراتىن بۇل سويلەم وقىعان ادامنىڭ ويىن ءومىردىڭ تۇڭعيىق قاتپارلارىنا جەتەلەيدى. وشاق – وتباسى، وشاق – مەملەكەتتىڭ قازىعى، وشاق – بۇكىل سالت-ءداستۇر، تاربيە ارناسى. ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز بولىپ سانالاتىن ساقتار وشاقتى قادىرلەي وتىرىپ، ونان شىققان وتقا تابىنعان. «ارمان-ماقساتتارىمىز وسى وشاقتان اسپانعا ۇشىپ شىققان وت پەن ءتۇتىن ارقىلى تاڭىرىگە جەتسىن...» دەگەن تىلەك ايتقان. وشاق ءبۇتىن بولۋى شارت. توزىمدىلىك تە، ادالدىق تا، ەڭبەككەرلىك تە، قاجىرلىلىق تا، ۇلتجاندىلىق تا، وتانشىلدىق تا، باۋىرمالدىق تا وشاق باسىنان باستالادى.

«بوتەن (جات ەل ادامى), تىزەڭدى بۇك!» بۇل سويلەمدە جەردى، اتامەكەندى جاتجۇرتتىقتاردان قورعاۋ يدەياسى جاتىر. ۇلى دالا ۇلان-بايتاق، بىراق ۇلتاراقتاي جەر دە جاۋعا بەرىلمەيدى. ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سول ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن ءبىر قاسىق قانى قالعانشا جاۋلارىمەن شايقاسقانى الەمگە ايگىلى: ۇلان-بايتاق ساق جەرىن جاۋلاپ الامىن دەپ كەلگەن پيعىلى بۇزىق پارسى پاتشاسى كيردىڭ باسى وسى ساق دالاسىندا كەسىلدى، الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ (ەسكەندىر زۇلقارنايىن) تىزەسىنە نايزا وسى ساق دالاسىندا قادالدى.

«حالىقتا ازىق-تۇلىك (مول بولعاي)». بۇل سويلەمدە ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا كوڭىل ءبولۋ، جەردەن ءونىمدى پايدالانۋ يدەياسى جاتىر. مەملەكەتتىڭ قورعانىس قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن حالىقتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مولشىلىق ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرىپ، قورعانىس قۋاتىن ارتتىرادى. بۇل سويلەمدەگى ايتىلعان وي كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعانعا ارنالعان كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اۆتورى يوللىقتەگىننىڭ كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى كىشى جازۋىنداعى «قاعان بولىپ، جارلى حالىقتى باي قىلدىم، از حالىقتى كوپ قىلدىم» دەگەن جازۋىمەن ۇندەسەدى. ءۇش اڭگىمەگە تاتيتىن ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسا وربىگەن ءۇش سويلەمدە وسىنداي يگى ماقساتتار جاتىر.

قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىن وسى ءۇش سويلەمنەن باستاۋ ەلدىگىمىزدى، جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن بىلدىرەدى. «كۇلتەگىن»، «تونىكوك»، «بىلگە» جازبا ەسكەرتكىشتەرى دە جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن ارىدەن باستالاتىنىن تانىتادى دەسەك، «كۇمىس توستاعانداعى جازۋ» – ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ باستاۋ كوزى ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەندەشە كۇمىس توستاعانداعى ءۇش سويلەم – ءبىزدىڭ حاتقا تۇسكەن جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋ كوزى.

 

مەڭدىباي ابىلۇلى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى،

تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى،

پروفەسسور.

سوڭعى جاڭالىقتار