7 اقپان 2019, 10:20 1033 0 دەنساۋلىق اسەل انۋاربەك

ەلدار بەيسەباەۆ: وبىردى ەرتە انىقتاۋ ناۋقاسقا عانا ەمەس، مەملەكەتكە دە ءتيىمدى

4 اقپان – دۇنيەجۇزىلىك ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس كۇنى. بۇل كۇندى اتاپ وتۋدەگى ماقسات – جۇرتشىلىق نازارىن عالامدىق پروبلەماعا اۋدارۋ. «مەن. مەن بارمىن» (I Am. And I Will) دەگەن ۇرانمەن وتەتىن بيىلعى ءىس-شارالار جۇرتشىلىقتى دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا، وبىرعا قارسى كۇرەسكە ۇلەس قوسۋعا ۇندەۋگە، سكرينينگتىك  باعدارلامالاردىڭ ماڭىزىن اتاپ وتۋگە باعىتتالادى. ويتكەنى بۇگىندە دۇنيەجۇزى بويىنشا وبىر – ءولىم-ءجىتىم سانى جاعىنان جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بولجامىنشا 2020 جىلعا دەيىن الەمدە وبىرعا شالدىققاندار سانى 2 ميلليونعا جەتىپ جىعىلۋى ابدەن مۇمكىن. قازاق «جامان اۋرۋ» دەپ اتىن اتاۋدان سەسكەنەتىن وبىردىڭ بىزدە دە كوبەيىپ بارا جاتقانى راس. قازاقستانداعى ستاتيستيكا قانداي؟ جالپى، وبىردى ەمدەپ جازۋعا بولا ما؟ ونىڭ پايدا بولۋ سەبەبى نەدە؟ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قالىڭ جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىرعان سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ونكولوگ، الماتى ونكولوگيا ورتالىعى سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلدار بەيسەباەۆتان سۇراپ كوردىك.

– اڭگىمەنىڭ باسىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەن باستاساق. قازاقستاندا قانشا ادام قاتەرلى ىسىكتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن؟ بۇل دەرت جىل سايىن قانشا ادامنىڭ ءومىرىن جالمايدى؟

– بۇگىندە الەم ەلدەرىندە ءسۇت بەزى مەن وكپە وبىرىنا شالدىققان ناۋقاستار كوبەيگەن. ياعني، قاتەرلى ىسىكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ نەگىزگى سەبەپكەرى وبىردىڭ وسى ەكى ءتۇرى دەۋگە بولادى. سوڭعى كەزدە قازاقستاندا دا وبىردىڭ قارقىنى كۇشەيىپ تۇر. قازىر ەلىمىز بويىنشا 181 مىڭ ادام تىركەۋگە الىنعان. جىل سايىن ولاردىڭ قاتارى 35 مىڭ ناۋقاسپەن تولىعىپ وتىرادى. وكىنىشتىسى، ءار جىل سايىن 15 مىڭ سىرقات وسى دەرت سالدارىنان كوز جۇمادى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان بولعان ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى بويىنشا شىعىس قازاق­ستان (1757) جانە قاراعاندى (1284) وبلىستارى، سونداي-اق، الماتى قالاسى (1611) كوش باستاپ تۇر. قۇرىلىمدىق تۇرعىدان الساق، ءسۇت بەزى راگى ءبىرىنشى ورىندا (12,6%), وكپە راگى ەكىنشى ورىندا (9,9%), اسقازان وبىرى ءۇشىنشى (7,4%), جاتىر موينى ىسىگى ءتورتىنشى ورىندا تۇر. 2018 جىلى ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنەن 315 ايەل كوز جۇمعان. وكپە راگى 754 ادامنىڭ، ۇيقى بەزى وبىرى 202 ناۋقاستىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولدى.

– اۋرۋدىڭ بەلەڭ الۋىنا نە سەبەپ؟ جالپى، ونكولوگيا نەدەن تۋىندايدى؟

– وعان ءبىر ەمەس، بىرنەشە فاكتورلار اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەلىمىزدە اۋرۋدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى ءار ايماقتا ءارتۇرلى. مىسالى، ونكولوگيالىق اۋرۋلار سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارى سىندى سولتۇستىك وڭىرلەردە كوبىرەك كەزدەسەدى. شىعىس قازاقستان مەن قاراعاندىدا ونەركاسىپ ورىندارى كوپ شوعىرلانعان. بۇعان ەكولوگيانىڭ لاستانۋى، رادياتسيالىق ساۋلەلەر، كۇيزەلىس، گورمونالدىق وزگەرىستەر تۇرتكى بولىپ وتىر. اۋرۋدى تۋدىراتىن جاناما سەبەپتەردىڭ ءبىرى – دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋى. ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى ا، ۆ، س دەگەن ۆيتاميندەر بار. ولار جەمىس-جيدەكتە، كوكونىستە بولادى. جالپى، كوپ نارسە تاماقتانۋعا، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا بايلانىستى.

وبىردىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – گەنەتيكالىق بەيىمدىلىك. تۇقىم قۋالاۋشىلىق – وبىردى زەرتتەۋدەگى ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ءار ادام تۇقىمىندا بۇرىن-سوڭدى قانداي اۋرۋلار بولعانىن ءبىلىپ جۇرگەنى دۇرىس.

– وبىردى تولىققاندى ەمدەپ جازۋعا بولا ما؟

– كوپشىلىكتىڭ وبىردى ۇكىم رەتىندە قابىلدايتىنى جاسىرىن ەمەس. بىراق كۇن سايىن دامىپ جاتقان مەديتسينا مەن عىلىم ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ باسىم بولىگىن ەمدەۋگە مۇمكىندىك اشتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى قاتەرلى ىسىكتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن ەرتە انىقتاۋعا بولادى. مىسالى، ءسۇت بەزى وبىرىن باستاپقى كەزەڭدە انىقتاعان جاعدايدا ناۋقاستاردىڭ 94 پايىزىن تولىق ەمدەپ جازۋعا بولادى. ال ەمگە كەتەتىن شىعىندى 200 ەسەگە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

وكىنىشكە قاراي، الەم عالىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن قاتەرلى ىسىكتى ەمدەپ جازاتىن امبەباپ ءدارى ويلاپ تاپقان جوق. تەحنولوگيا مەن مەديتسينانىڭ دامۋ قارقىنىنا قاراعاندا ول كۇندەردىڭ دە اۋىلى الىس ەمەس دەپ ۇمىتتەنەمىز. ازىرگە ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىنى – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە دەر كەزىندە ەمدەلۋ. مۇنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە پروفيلاكتيكا مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىنا كەلىپ تىرەلەتىن دۇنيەلەر. بىلايشا ايتقاندا، «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدەۋىمىز» كەرەك.

ارينە، ەلىمىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ازايتۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاما بار. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋرۋدى مەيلىنشە ەرتە انىقتاۋ. ءبىرىنشى، ەكىنشى ساتىسىندا انىقتالعان وبىردى تولىق ەمدەپ جازۋعا مۇمكىندىك بار. مۇنىڭ مەملەكەت ءۇشىن دە پايداسى مول. مىسالى، ءسۇت بەزى راگىن باستاپقى ساتىلاردا انىقتاسا ونى ەمدەۋ مەملەكەتكە 60-70 مىڭ تەڭگەگە تۇسەدى. ال ءتورتىنشى ساتىعا ءوتىپ كەتكەن جاعدايدا وعان 2-3 ملن تەڭگە جۇمسالادى. حيميالىق دارىلەر جانە ساۋلەمەن ەمدەۋ تاسىلدەرى قولدانىلادى، وتا جاسالادى. سەبەبى ونكولوگيالىق سىرقاتتاردى ەمدەۋگە ارنالعان دارىلەردىڭ قۇنى وتە قىمبات.

– اڭگىمەمىزدى سكرينينگتىك باعدارلامالارعا قاراي بۇرساق. بىزدە قانداي تەگىن سكرينينگ تۇرلەرى بار؟

– جىل سايىن بيۋدجەتتەن سكرينينگتىك باعدارلامالارعا قىرۋار قاراجات بەرىلەدى. مىسالى، بيىل اتالعان سكرينينگتىك باعدارلامالارعا مەملەكەت 4,3 ملرد تەڭگە ءبولدى. قازىر بىزدە وسىنداي 3 باعدارلاما بار. ونىڭ پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ ادامدار بەلگىلى ءبىر جاسقا كەلگەندە تۋىنداۋى مۇمكىن دەگەن اۋرۋ تۇرلەرى بولادى. سكرينينگتىك باعدارلاما سول ادامداردى جاسىنا قاراي شاقىرىپ، تەكسەرۋدەن وتكىزۋگە باعىتتالعان. كۇنىنە كەم دەگەندە ەكى قوراپ تەمەكى تارتاتىندار مىندەتتى تۇردە جىلىنا ءبىر رەت وكپەسىن رەنتگەن ارقىلى تەكسەرتىپ تۇرۋى ءتيىس. شىلىمدى سەرىك ەتكەنىنە ون جىلدان اسقان ازاماتتار كومپيۋتەرلىك توموگرافيادان ءوتۋى كەرەك. ەكىنشى ماسەلە، ابدەن اسقىنىپ كەتكەن اۋرۋلاردى ازايتۋ. ول ءۇشىن حالىقتىڭ ساناسىن وزگەرتۋ قاجەت. ەۋروپا حالقى ەشكىمدى ۇگىتتەمەي-اق جاپپاي سكرينينگتەن ءوتىپ تۇرادى. ولاردا ءتىپتى سكرينينگتىك باعدارلامالار قىمبات تۇرادى. بىزدە مەملەكەت تولەپ وتىر عوي، سوعان قاراماستان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماجبۇرلەۋىن كۇتىپ وتىرامىز. بۇرىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا دياگنوستيكا قۇرالدارى مەن زاماناۋي قوندىرعىلاردىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولعان بولسا، بۇگىندە ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا ءجۇردىم-باردىم قارايتىنى. اسىرەسە، ءبىزدىڭ ازاماتتار ءبىر جەرى اۋىرماسا دارىگەرگە بارمايدى. بىلايشا ايتقاندا، ەمحانادا جۇرگىزىلەتىن تۇراقتى تەكسەرۋلەردىڭ كومەگىمەن-اق ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى.

جالپى، ءبىز سكرينينگ دەپ اتالاتىن كەشەندى تەكسەرۋلەرگە ۇيرەنبەگەنبىز. جامان حابار ەستىگىسى كەلمەيتىندىكتەن كوپتەگەن ادامدار پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردەن، دارىگەرگە قارالۋدان قاشقاقتايدى. بىراق ءبىز دارىگەرگە بارۋدى كەيىنگە ىسىرا بەرگەننەن جاقسى جاڭالىقتىڭ كوبەيمەيتىنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەكشى، كەز-كەلگەن سىرقاتتى ەرتە انىقتاسا، ونى ەمدەۋدىڭ دە جەڭىل بولاتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.

– ماڭىزدى ماعلۇماتتارىڭىز ءۇشىن راحمەت!

سۇحباتتاسقان اسەل انۋاربەك

 

سوڭعى جاڭالىقتار