31 قاڭتار 2019, 10:58 1262 0 ەكولوگيا احمەت ومىرزاق

تەڭىز تاعدىرى ادام تاعدىرىنا اينالسا...

وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا اتى التى الەمگە ايگىلى ارال تەڭىزى ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراپ، ناتيجەدە سۋى مۇلدەم قۇرۋعا اينالعان تەڭىز ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن ەدى. ونىڭ سەبەبى – تەڭىزگە قۇيىپ تۇرعان ەكى ءىرى وزەن – امۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋ قورى ەگىنشىلىككە جۇمسالىپ، ارالعا سۋ جەتپەي قالعاندىقتان ەدى.

ارال تەڭىزى اۋماعى قازاقستان مەن وزبەكستان قۇرامىنداعى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكالارىنا عانا تيەسىلى بولعانىمەن، تاعدىرى كۇللى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ورتاق ەدى. دەمەك، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اۋىز سۋ رەسۋرسى از بۇل ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 70 ميلليوننان اسا حالىقتىڭ ەكوجۇيە بۇزىلۋىنان تارتاتىن زارداپتارى وراسان زور ەكەنى بەلگىلى.

وكىنىشكە قاراي، قازىر ءبىز ارال تەڭىزىن ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا ءماجبۇرمىز. بۇل – تەڭىزدەگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكاراعا بايلانىستى ەمەس، تەڭىز سۋىنىڭ ساقتالۋ جاعدايىنا قاتىستى بولىپ وتىر.

ارالدىڭ بەرگى بەتىندە: ساراتس – تەڭىزدى ساقتاۋ جوباسى

ارالدىڭ ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋى وتكەن عاسىردا-اق كۇللى الەمنىڭ نازارىن بۇرعىزىپ، ونى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدە سانداعان جيىن وتسە دە، باسقاسى باسقا، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزى ءوزارا مامىلەگە كەلە الماي، ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەردە قالىپ، وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيا، فورۋمداردان وڭدى ناتيجە بولمادى. «تاس – تۇسكەن جەرىنە اۋىر»، وسىنى جاقسى تۇسىنگەن قازاقستان مەملەكەتى ارال ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ، قيىندىقتى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە تالپىندى.

ارينە، يرريگاتسيا سالاسىندا الەمدە نەبىر كەرەمەت جوبالار بولعان، بىراق سونىڭ ەشبىرىندە قۇرىپ كەتكەن تەڭىزدى قايتا تىرىلتۋگە دەگەن تالپىنىس بولعان ەمەس. الايدا ءدال وسى ماسەلەدە قازاق­ستان ەرلىك كورسەتتى دەسە بولادى: ارال تەڭىزىنىڭ جەر بەتىنەن مۇلدە قۇرىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا «كىشى ارال» يدەياسى نەگىزىندە، ساراتس («سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاپ قالۋ») جوباسى جاسالدى. ارال تەڭىزىن جارتىلاي بولسا دا، قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان بۇل جوبا، شىن مانىندە، «عاسىر جوباسى» بولدى. ەندى عانا ەركىندىك الىپ، تاۋەلسىز قيمىلداي باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ بۇل ءىسى – كۇللى الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان باتىلدىق ەدى.

ساراتس جوباسىنا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ، 86 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قاراجات ءبولدى. جوبا بويىنشا الدىمەن تەڭىزدىڭ ورتاسىنا ۇزىندىعى 14 شاقىرىمعا سوزىلعان «كوكارال» بوگەتى تۇرعىزىلدى. ول ارقىلى «اقلاق» سۋ توسپاسى جاسالدى. سىرداريا وزەنىنىڭ سۋى رەتتەلىپ، «قاراوزەك»، «ايتەك» توسپالارى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ارالدىڭ قازاقستان جاعىنىڭ سۋى بۇرىنعى جاعالاۋىنا جەتتى. كىشى ارالعا كوپ مولشەردە جينالعان سۋدىڭ اسەرىنەن تەڭىز ايماعىنىڭ اۋا رايى وزگەرىپ، تابيعاتى جۇمسارا ءتۇستى. تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى ازايىپ، كىشى ارالعا بالىقتىڭ 20-دان اسا ءتۇرى وسە باستادى. قازىر ونداعان مىڭ تونناعا دەيىن بالىق اۋلاۋ مۇمكىن بولىپ، بىرنەشە بالىق زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ول زاۋىتتاردان شىققان بالىق ونىمدەرىنىڭ تەڭ جارىمى ەۋروپا جانە تمد ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلىپ، تەڭىز ايماعىندا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قۇرىپ كەتە جازداعان بالىق ونەركاسىبى ەرەكشە قارقىنمەن قايتا جانداندى.

دەسەك تە... وتكەن جىلى ساراتس جوباسىن دا جەتىلدىرۋ كەرەك ەكەنى بەلگىلى بولا باستادى. اتاپ ايتقاندا، كىشى ارالدىڭ كولەمى 27 ميلليارد تەكشە مەتر بولسا، ارتىق سۋ ۇلكەن ارالعا جىبەرىلىپ وتىرعاندىقتان ساراتس باستالعان 12 جىلدا 30 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ ىسىراپ بولعان. سونىڭ سەبەبىنەن وتكەن جىلدىڭ جازىندا قىزىلوردا وبلىسىندا سۋ تاپشىلىعى پايدا بولدى. بۇدان تىسقارى سىيىمدىلىعى 5 ميلليون تەكشە مەتر شاردارا سۋ قويماسىنا سىيماعان سۋدىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا تالاي قاۋىپ توندىرگەنى بار. مىنە وسىنداي تۇيتكىلدەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ساراتس-2 جوباسى جاسالىپ، سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ، قىزىلوردا وبلىسىندا سۋ تاسقىنىن بولدىرماۋ جانە سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىن شەشۋ كوزدەلۋدە. بۇل ويداعىداي ىسكە اسىپ جاتسا، كىشى ارالدى ساقتاپ، تەڭىزگە جاقىن وتىرعان ايماقتىڭ تىنىسى كەڭەيىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى ارتىپ، سىر بويى ەكولوگياسى جاقسارا تۇسەرى انىق.

 ارالدىڭ ارعى جاعىندا: ەكوجۇيەنى جاقسارتۋعا ۇمتىلىس

ەكى ەلگە ورتاق ءبىر تەڭىزدىڭ ماسەلەسى، قالاي ايتقاندا دا وڭاي ەمەس. باستىسى، قولدا بار رەسۋرستاردى ورنىمەن پايدالانا بىلسە، ءبىراز تۇيتكىلدى دۇرىس شەشۋگە بولادى. بۇل جاعىنان العاندا، ارالدىڭ وڭتۇستىك جاعىنا يەلىك ەتەتىن وزبەكستاننىڭ ارەكەتى قازاقستانعا قاراعاندا ماردىمسىز سياقتى كورىنگەنمەن، تەڭىز ەكولوگياسىن جاقسارتۋ جولىندا ءبىرتالاي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر.

بارىمىزگە بەلگىلى، ارالعا وزبەكستان جاعىنان كەلىپ قۇياتىن امۋداريانىڭ اياق جاعىنا سۋ جەتپەگەنىنە جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت بولدى. پاميردەن باستاۋ الاتىن ورتالىق ازياداعى بۇل ءىرى وزەننىڭ سۋىن اۋعان، تاجىك، وزبەك، تۇركىمەن ەلدەرى تۇم-تۇسقا جىرىپ اعىزىپ، اقىرىندا الىپ داريانىڭ تىنىسى تارىلدى. تاجىك، وزبەك ەلدەرىندە سۋدى كوپ تالاپ ەتەتىن كۇرىش، ماقتا سياقتى داقىلدار كوپ وسىرىلەدى. ودان تىسقار كەزىندە ءستالينىڭ بۇيرىعىمەن قازىلىپ، تۇركىمەن ەلىنە بەرىلگەن قاراقۇم كانالى دا مول سۋدى بوسقا ىسىراپ قىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ارالدىڭ تىنىسىن تارىلتىپ، تەڭىز بىرتە-بىرتە جاعالاۋدان الىستاي باستادى. قازىر ءبىر كەزدە ارالدىڭ ىرگەسىندە تۇرعان پورتتى قالا مويناقتان تەڭىز سۋى 200-300 شاقىرىم الىستاپ كەتكەن...

سۋى قاشقان تەڭىزدىڭ ورنىنان كوتەرىلگەن تۇزدار بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە زيانىن تيگىزەتىن ەكولوگيالىق اپاتقا اينالدى. ءتىپتى وتكەن جىلى ارالدان كوتەرىلگەن تۇزدى داۋىلدىڭ سەبەبىنەن بۇكىل قاراقالپاقستاندى، وزبەكستاننىڭ حورەزم وبلىسى مەن تۇركىمەن­ستاننىڭ داشحوۆۋز وبلىسىنىڭ ءبىراز جەرىن اپپاق قارداي تۇز باستى. مىنە وسىدان سوڭ بارىپ وزبەكستان جاعى تەڭىز ەكولوگياسىمەن شىنداپ كۇرەسۋگە بەل بۋدى.

بۇگىندە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان اۋماعىنداعى 500 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ەگۋ جۇمىستارى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتىر.

سوڭعى كەزدە تەڭىزدىڭ قۇرعاپ قالعان جەرلەرىنەن سۋ كوزىن ىزدەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلىپ، بۇرعىلاۋ ءىسى وڭ ناتيجە بەردى. انىعىراق ايتساق، قاراقالپاقستاننىڭ تەڭىز ىرگەسىندەگى مويناق قالاسىنان 200 شاقىرىمداي جەردە، تەڭىزدىڭ قۇرعاعان اۋماعىنان، اتىشۋلى ۆوزروجدەنيە ارالىنىڭ جانىنداعى شاعالالى دەگەن جەردە ىشۋگە جارامدى سۋ كوزى تابىلدى. 260-280 مەتر تەرەڭدىكتەن سەكۋندىنا جەتى ليتر مولشەردە سۋ شىعىپ تۇر. ىشۋگە جارامدى. سونىمەن قاتار بۇنداي اۋىز سۋ كوزدەرى تەڭىز ىرگەسىندەگى تاقتاكوپىر، قاراوزەك، شىمباي اۋداندارىنان دا تابىلعان. ەندىگى جاعىندا ارال اۋماعىنداعى جەراستى ارتەزيان سۋلارىن ءتيىمدى پايدالانىپ، ايماقتاعى حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جوبالارى جاسالىپ جاتىر.

– بۇنداي سۋ كوزدەرىنىڭ تابىلۋى مويناقتا شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا پايداسىن تيگىزەدى، – دەيدى مويناق اۋدانى اكىمى سايلاۋباي دانياروۆ. – سونداي-اق، ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارادى، قازىردىڭ وزىندە جابايى اڭ-قۇستار كەلىپ جاتىر. سۋدىڭ پايدا بولۋى اۋانىڭ ىلعالداندىرىپ، تۇزدىڭ كوتەرىلۋىن توقتاتادى.

ارال بويى دالا گيدروگەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى وسى جىلى مويناق اۋدانىندا، ياعني ۆوزروجدەنيە ارالى، سۇرگىل، اقانتاي ايماعىندا 40-تان اسا سۋ كوزىن تابۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«ارەكەتكە – بەرەكەت» دەگەندەي، قالاي دەگەندە دە ارالدىڭ ارعى جاعىندا دا تەڭىز ەكولوگياسى تۋدىراتىن قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاساپ جاتقان كورشى ەلدىڭ تالپىنىسى قۋانتادى.

P.S. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا ادامزات ارالدىڭ تارتىلۋىن بۇرىن دا كورگەن سەكىلدى. عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن ۇزىك-ۇزىك اڭگىمەلەردە ارالدىڭ قۇرعاپ قالىپ، سوڭىنان بىردەن تولىپ كەتكەنى جونىندە اڭىزدار دا بار. ال بەلگىلى جازۋشى، ەكولوگ سايلاۋباي جۇباتىرۇلى ونداي جاعدايدىڭ بولعانىن جوققا شىعارمايدى. «ارالعا كەلەتىن سۋ قاراقالپاقستان مەن قىزىلوردادا ميلليونداعان گەكتار جەرلەرگە جايىلىپ، ەگىنگە جۇمسالعان سوڭ جەرگە ءسىڭىپ جاتىر. ونىڭ ءبارى دالاعا كەتپەيدى عوي. ولار جەراستى سۋلارىنىڭ مولشەرىن كوبەيتىپ جاتىر. سول سۋلار كوبەيە كەلە ارالدىڭ استىنان جارىپ شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ شاماسى، ەلدىڭ جادىندا قالعان «ارالدىڭ ءبىر كۇندە تولىپ كەتۋ» وقيعاسىنا سونداي قۇبىلىستار سەبەپ بولعان شىعار»، – دەيدى س.جۇباتىرۇلى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەيتىن حالقىمىز ىلعي دا جاقسىلىققا سەنگەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ارال قايتا قالپىنا كەلىپ، تەڭىز جاعاسىنا باياعى مامىراجاي ءومىر قايتا ورناپ، ەكوجۇيە قالپىنا كەلىپ جاتسا، ودان اسقان جاقسىلىق بار ما؟..

سوڭعى جاڭالىقتار