4 قاراشا 2015, 12:17 4500 1 سۇحبات ەسەنگۇل كاپقىزى

قابساتور ومارۇلى: قازاقستان ءبارىمىزدىڭ ارقا سۇيەر تىرەگىمىز

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعىنداعى وكىلى، ساياساتتانۋشى قابساتور ومارۇلىمەن اراداعى اڭگىمەمىز بايان-ولگيدەگى قازاقتاردىڭ رۋحاني جاعدايى، ارمان-مۇددەسى تۇرعىسىنان بولدى.

– قابساتور ومارۇلى، موڭ­عو­ليانىڭ قازاقتار شوعىرلانا ور­نا­­لاسقان ايماعى – بايان-ولگي اي­ما­عىنداعى قانداستارىمىزدىڭ رۋ­حاني الەۋمەتتىك جاعدايى قالاي؟ جالپى، قانشا قازاق ءومىر سۇرەدى؟

– جالپى ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىن­شا، موڭعوليادان 100 مىڭداي قازاق اتامەكەنىنە قونىس اۋداردى. سونىڭ وزىندە، 150 مىڭداي قازاق ءومىر سۇرەدى. سونىڭ ءجۇز مىڭدايى بايان-ولگي ايماعىن مەكەن ەتەدى. تاع­دىردىڭ جازۋىمەن شەتكە كەتكەن قازاق­تاردىڭ ىشىندە ەش قيىنشىلىق كور­مەگەن، ۇلتتىق تۇرعىدان شەتقاقپاي بولماعان قازاقتار – وسى موڭعوليا قازاقتارى دەپ ايتىلادى. ول – شىندىق. سونىڭ ارقاسىندا، بۇنداعى قازاقتار دەموگرافيالىق تۇرعىدان ءوسىپ قانا قويعان جوق، ۇلتتىق بەت-بەينەسىن، رۋحاني كەلبەتىن ساقتاپ قالا الدى. قازىرگى وركەنيەت زامانىندا جاھاندانۋ سالدارىنان قازاقتىڭ جاقسى سالت-ءداستۇرىن، ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلگەن ونەرىن، يبالىلىعى مەن ەتيكاسىن جوعالتىپ بارا جاتقان جاعدايى بار. قازاقتىڭ ءۇيىنىڭ ءسان-سالتاناتى، تۇيەلى كوشى، جايلاۋىنىڭ ءوزى قان­داي ەدى. قازاقتىڭ كەلىندەرىنىڭ ادەبى، ۇلكەندى سىيلاۋى، ت.ب. تولىپ جات­قان سالت-داستۇرلەرىنىڭ ءبارى قازاق­تىڭ برەندى ەكەن عوي. سول برەندتى ءبىرشاما ساقتاپ قالعان ەل – موڭعوليا قازاقتارى. ەندى وسى بايلىقتى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. قازىر شەتەلدىك ساياحاتشىلار وسى بايان-ولگيدەگى جايلاۋلارعا، بۇركىتشىلەردىڭ فەستيۆالىنە ءجيى كەلەتىن بولدى. بىراق سالت-داستۇرمەن بىرگە رۋحاني، مادەني ءومىر دە ءوز ارناسىن تابۋى كەرەك ەدى. الايدا وكىنىشكە قاراي، وسى رۋحانياتتىڭ جۇتاڭ تارتىپ تۇرعان جايى بار. قازىر اقىندىق ونەردەن وزگە ونەر قاناتىن كەڭگە جايا الماي وتىر. ماسەلەن، كەزىندە قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنەن كەيىنگى ۇلت اسپاپتارىنان قۇرالعان فول­­كلورلىق انسامبل بايان-ولگي­ي­دە بولعان ەدى. سونداي-اق، حالىق ونە­رىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان شا­عىن «بوزىنگەن»، «مۇراگەر» دەگەن انسامبلدەر بار بولاتىن. قازىر وسىنىڭ ءبارى نارىقتىڭ جۇ­مى­رىنا جۇتىلىپ كەتتى. قازىر بايانولگيلىكتەردىڭ رۋحاني­ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىر­عان كۇنىنە ءبىر ساعات ەفيرگە شىعاتىن قازاق راديوسى مەن «شۇعىلا» جۋرنالى جانە «جاڭا ءداۋىر» دەگەن گازەتتەر. ونىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ بولماعان سوڭ، كەيدە ءوز مەرزىمىندە جارىق كورە الماي قالاتىن كەزدەرى دە بولادى.

– ال قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى قالاي؟

– سوڭعى كەزدە قازاق تىلىنەن گو­رى موڭعول تىلىنە جاپپاي دەن قويۋ­شى­لىق بايقالادى. 2005 جىلدان باستاپ، قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا 250-300-گە دەيىن بالالار كەلىپ وقي باستاعان ەدى. قازىر سونىڭ سانى دا كۇرت ازايىپ، جۇزگە جەتەر-جەتپەس بولىپ قالدى. قازىر بالالاردىڭ كوبى موڭعوليانىڭ ىشكى جوو-لارىندا ءبىلىم الاتىن بولدى. بۇعان اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى، كوشى-قون پرو­تسەسىنىڭ ازايۋى، ەكىنشىسى، وقۋ اقىسىنىڭ قىمباتتىعى. بايان-ولگي كولەمىندە قىرىقتان اسا مەكتەپ بار. سونىڭ ىشىندە رەسمي تۇردە موڭعول تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بىرەۋ عانا. الايدا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ اتى قازاق بولعانىمەن، زاتى موڭ­عولدانىپ بارادى. ونداعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ساعاتتارىنىڭ ءوزى ازايىپ كەتتى. ودان وزگە پاندەردىڭ ءبارى موڭعول تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ۇستىنە، موڭعوليانىڭ جو­عارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن، قويىلاتىن تالاپ كۇشەيدى. جوو ستۋدەنتى اتانۋ ءۇشىن اۋەلى تالاپكەرلەر موڭعول تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرادى. ونىڭ ەڭ تومەنگى بالى – 400 ۇپايدان تومەن بولماۋى كەرەك. ءدال وسى تالاپ قازاق مەكتەبىن بىتىرۋشىلەردى بىلاي قويعاندا، موڭعولداردىڭ وزىنە قيىن ءتيىپ جاتىر. وسى ەمتيحاننان سۇرىنبەي وتكەننەن كەيىن عانا، قابىلداۋ ەمتيحانىن تاپسىرۋعا جولداما الادى. بۇل تالاپ قازاق بالالارىنىڭ قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدان سانالى تۇردە باس تارتۋىنا الىپ كەلۋدە.

– موڭعولياداعى ۇلت­تىق ساياسات قالاي باعىت الۋدا؟ ەجەلدەن تاتۋ-ءتاتتى تۇر­عان ەل ەدىڭىزدەر، بۇرىنعىداي ىنتى­ماق­تاسىپ جۇرسىزدەر مە؟

– جالپى مەملەكەتتىك تۇرعىدان ۇستانىپ وتىرعان ساياساتتا ءمىن جوق. بىراق جەكەلەگەن ادامداردىڭ وسپادار قىلىعىنان قازاقتاردىڭ ۇلتتىق نامىسىنا تيەتىن كەيبىر ماسەلە قىلاڭ بەرۋدە. ونىڭ ەڭ باستىسى، بيلىكتە وتىرعان پارتيا كوسەمدەرىنەن باستاۋ الادى. ماسەلەن، 2012 جىلعى پارلامەنت سايلاۋىنان كەيىن بيلىككە دەموكراتيالىق كۇشتەر كەلدى. سودان كەيىن بايان-ولگيدەگى لاۋازىمدى ورىندارعا، كۇشتىك قۇرىلىمدارعا، ىشكى ىستەر ورگاندارىنا باسقا ايماقتان موڭعول ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن اكەلىپ تاعايىندادى. قازىرگى پرەزيدەنت تساحياگين ەلبەگدورج بايان-ولگي ايماعىنا «ۇلى تاۋلاردى ۇلىقتاۋ» دەگەن موڭعول ءداستۇرى بويىنشا كەلىپ، بەسبوعدا تاۋىنا شىقتى. سوندا سويلەگەن سوزىندە ول: «مىنا جەردىڭ نەگىزگى حالقى – ۋريانحاي، تۋۆا، دوربەتتەر، ياعني جوڭعارلار، كوشىپ كەلگەن، كىرمە قازاقتار تاتۋ ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە» دەگەن ەدى. وسى «كوشىپ كەلگەن، كىرمە» دەگەن ءسوز ەكى حالىقتى ءبولۋدىڭ باسى بولدى. قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىنا قازاقتار نارازى. ونىڭ نەگىزگى لاۋازىمدى ورىندارعا وزگە ۇلت وكىلدەرىن تاعايىنداۋىنا قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، كەيبىرەۋلەرىن اۋىستىرۋعا دەيىن جەتتى. ەل باسشىسى، پرەزيدەنتى حالقىن وسىلاي ءبولىپ اتاعاننان كەيىن بۇل وسىنداعى قازاقتاردىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتۋدە. ءتىپتى، سوڭعى بىرنەشە اي كولەمىندە وسىندا بىرنەشە اسكەري بازا اكەلىپ ورناتتى. مەن بۇل ماسەلەلەردى تەگىننەن تەگىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. قازاقستان ءوزىنىڭ جىراقتاعى ءبىر وتاۋىنىڭ، قانداستارىنىڭ قىسىم كورىپ وتىرعاندىعى جايىندا ءبىلسىن دەپ وتىرمىن. پۋتين «ورىس قايدا بولسا، ءبىزدىڭ مۇددەمىز سوندا» دەپ اشىق مالىمدەمە جاسادى. قازاقستان دا ءبىزدى وسىلاي قاناتىنىڭ استىنا السا دەگەن ۇمىتتەمىز. ءبىز ول جاقتا دا قاراپ جاتقان جوقپىز «قازاق مۇددەسى» دەگەن وداق قۇرىپ، قازاقتىڭ قازىرگى كوڭىل كۇيىن جوعارى بيلىككە دەيىن جەتكىزدىك. كەيبىر پارتيالار بۇنى قولداپ تا وتىر. مىسالى، بىزدەگى سوت ورىنداۋشىلار مەكەمەسى دەگەن بار عوي، سونىڭ باستىعى موڭعول ادام كەلىپ، مەكەمەنىڭ ىشكى ەرەجەسىنە «بۇل مەكەمەدە قازاقشا سويلەۋگە بولمايدى» دەپ جازىپ، ءىلىپ قويىپتى. رەسمي ءىس جيىننىڭ سىرتىندا تۇرمىستىق تۇرعىدان سويلەۋگە تىيىم سالىپ وتىر عوي. سوعان قاتتى قارسىلىق كورسەتىپ ءجۇرىپ، ول ادامدى ورنىنان كەتىردىك.

– جالپى، موڭعولدار تۇركى-موڭعول­داردىڭ بىرگە تۋعاندىعىن مويىنداي ما؟

– باتىس موڭعوليا بۇل تۋىستىقتى مويىندامايدى، مويىنداعىسى دا كەلمەيدى. ءبىز عۇن، ساق، كونە تۇركى كەزىنەن بەرگى تاريحتى تاراتا كەلىپ، ءبىر تۇبىردەن ەكەندىگىمىزدى ايتامىز. مىسالى، وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن موڭعوليا مەملەكەتتىگىنىڭ 2200 جىلدىعىن تويلادى. سوندا ولار ءوز تاريحىن سوناۋ مودە زامانىنان باستايدى دا، كوك تۇرىكتەرگە كەلگەندە ونى اتتاپ كەتەدى. اتامايدى. جالپى، ءبىر نارسەنى ايتا كەتكىم كەلەدى، موڭعوليانىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىندا تۇرىكتەرمەن ورتاق تاريحىنان باس تارتۋ، قازاقتارعا قىرىن قاراۋ سەكىلدى ماسەلە جوق. بۇل بيلىك باسىنا كەلگەن جەكەلەگەن ادامنىڭ ءىسى.

– سوندا، سىزدىڭشە، قازاقتارعا قى­رىن قاراۋ ءىسى قاي ۋاقىتقا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن؟

– 2017 جىلى بيلىك جاڭارۋى مۇمكىن. سايلاۋ وتەدى. سول ۋاقىتپەن بۇل ساياساتتىڭ دا كۇنى باتادى دەگەن وي­دامىز. قازىر بيلىككە تالپىنىپ جۇرگەن جانە جەڭىسكە جەتەدى دەگەن تولىق سەنىمگە يە پارتيالار بار.

– اتاجۇرتقا كوش مۇلدەم توقتا­دى ما؟

– كوشتىڭ توقتاۋىنا اسەر ەتكەن بىرنەشە فاكتور بار. ونىڭ بىرەۋى ەكى جىلدان بەرى تالقىلانىپ جاتقان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ سوزبۇيداعا ءتۇسۋى. ەكىنشىسى، ەكى ەل اراسىنداعى «زەينەتاقى تولەمدەرىن تولەۋ تۋرالى» كەلىسىمنىڭ 2013 جىلى توقتاتىلۋى. بۇرىنعى كەلىسىم بويىنشا موڭعوليادان كەلگەن ادامداردىڭ زەينەتاقىسىن قازاقستان تولەۋدى ءوز موينىنا العان ەكەن. قازىر وسى كەلىسىم توقتاعاننان كەيىن، موڭعوليادا جۇمىس ىستەپ، جۇمىسىن قازاقستاندا جالعاستىرعىسى كەلگەن قازاقتاردىڭ زەينەتاقىسى مۇلدەم از بولايىن دەپ تۇر. وسى فاكتورلاردىڭ سەبەبىنەن بۇگىندە كوش توقتاپ تۇر دەسە دە بولعانداي. مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بايان-ولگيدەگى بولىمشەسىنىڭ باستىعىمىن. بىلتىرعا دەيىن بەرى ماعان حابارلاسىپ، كوشۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ سانى كوپ ەدى. سول زەينەتاقىعا قاتىستى كەلىسىم-شارتتار توقتاعان سوڭ، كوشەم دەۋشىلەر دە ساپ تيىلدى. ءبىز وسى زەينەتاقى ماسەلەسى جايىندا موڭعوليانىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مينيسترلىگىنە حابار­لاسىپ، ولار ونى قامسىزداندىرۋ ءبو­لىمىندە تالقىلاپ، حاتتاما ەنگىزىپتى. وندا بۇل ماسەلەنى قازاقستانمەن سويلەسۋ تۋرالى ايتىلعان ەكەن. بىراق بىلتىردان بەرگى داعدارىس ول ماسەلەگە قايتا اينالىپ سوعۋعا مۇمكىندىك بەرمەي قالدى.

– «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋ­رالى» زاڭ جوباسى ماجىلىستەن ءوتىپ سەناتقا كەتتى. ونداعى داۋ­عا اينالعان باپتىڭ ءبىرى – كەلە­تىن ەلىنەن سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما اكەلۋ. ونداي انىق­تامانى الۋ سىزدەردە قيىن با؟

– ول دا وڭاي ەمەس. ويتكەنى دەموكراتيا زاڭدىلىعى بويىنشا، ادامنىڭ بۇرىنعى ءومىرى ونىڭ كەلەسى ومىرىنە زيانىن تيگىزبەۋى ءتيىس. ول ادام ءتيىستى جازاسىن وتەدى، ەندى ول تۋرالى انىقتامانى بەرۋدىڭ قاجەتى قانشا دەلىنەدى.

– بايان-ولگيدەگى قازاقتاردىڭ قازاقستاننان كۇتەتىنى بار ما؟ كوشى-قوننان وزگە.

– جوعارىدا ايتىپ وتكەن ساياسي احۋال بيلىكتىڭ قۇلاعىنا تيسە دەپ ويلايمىن. بۇل ءبىزدىڭ ارقا سۇيەر تىرەگىمىزدىڭ بار ەكەندىگى. قازاقستان دەگەن الىپ مەملەكەتتىڭ قانداستارىن دالا­عا تاستامايتىندىعىن سەزىن­گە­نىمىز. ەكىنشىدەن، كەيبىر ديپلو­ما­تيالىق كانالدار ارقىلى وسى ماسەلەنى جىلى ەسكەرتىپ قويسا دەگەن نيەت. ەكىنشىدەن، رۋحاني تۇرعىدان جۇتاڭدىققا ۇشىراپ بارامىز. ادەبي، رەسمي تىلدەن قالىپ بارا جاتىرمىز. قازاقستاننان تاراتىلاتىن بارلىق تەلەارنالاردى كورىپ وتىرمىز. دەگەنمەن، وقىعانداعىداي ءلاززات الا المايدى ەكەنسىز. وسى تۇرعىدان كەشەندى شارالار جاسالىپ، كومەك قولىن سوزسا.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار