24 قاڭتار 2019, 12:11 961 0 قوعام تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

بەيبىت ساپارالى: قالاعاڭنىڭ جۇزەگە اسقان ماقساتى

– بەيبىت مىرزا، بيىل «Túrkistan» گازەتىنىڭ شىعا باستاعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. ءوزىڭىز بۇرىنعى باس رەداكتور قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، باسىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا، ەلگە تانىلۋىنا كوپ ۇلەس قوستىڭىز. گازەت ءاۋ باستا قالاي جارىققا شىعىپ ەدى؟

– 1992 جىلى تۇڭعىش ەلارالىق ەركىن باسىلىم – «Zaman-قازاقستان» اپتالىق گازەتى شىعا باستاعانى بەلگىلى. تۇركيا جۇمحۇرباشقانى تۇرعۇت ءوزال مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتاق كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ اشقان بۇل جاڭا اپتالىق الماتىدان باستالىپ، جەر-جەردە بوي كوتەرە باستاعان قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىن، كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەت جوبالارىن دا قامتيتىن. 1992-93 جىلدارى تۇركيا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە تەگىن جولدامامەن اتتانعان قازاقستاندىق جاس تالاپكەرلەر ءتىزىمى دە نەگىزىندە وسى اتالمىش گازەت رەداكتسياسى قابىرعاسىندا تۇزىلگەن بولاتىن. قازاقستان مەن  ورتا ازيانى تولىقتاي دەرلىك قامتاماسىز ەتەتىن، عىلىمي-ءدىني جانە تاريحي ادەبيەتتەردى كوپ دانامەن، وتە ساپالى ەتىپ باساتىن جاھاندىق جاڭا ۇلگىدەگى اسا ۇلكەن باسپاحانا ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارى دا وسى جوبانىڭ ءبىر بولشەگى ەدى. الايدا تۇركيا تاراپى قالا سىرتىنان بوس جەر ءبولۋدى سۇراپ، ال كەرىسىنشە قازاقستان جاعىنان جاۋاپتى تۇلعالار، قالا باسشىلارى «وربيتا» شاعىن اۋدانى توڭىرەگىندەگى ونداعان جەر ۇيلەردى ساتىپ الىپ، باسپاحانانى سول جەرگە سالۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. وسىنداي ەكىجاقتى كەلىسىمدى رەتتەي الماي جۇرگەندە، تۇرعۇت ءوزال 1993 جىلعى 17 ساۋىردە  دۇنيە سالعان سوڭ، اتالمىش باسپاحانا داۋلى تاقىرىپقا اينالماي، بىزدەن جىراقتاعى ءازىربايجاندا تۇراق تاپتى.

– سونىمەن...

– «Zaman-قازاقستان» گازەتى ەكىقاباتتى جاڭا رەداكتسيا عيماراتىنا جايعاسىپ، بىرنەشە جەڭىل كولىكتەر، قىزمەتكەرلەرگە ءتورت-بەس كوپبولمەلى جايلى پاتەرلەر بەرىلدى. جاڭا باسىلىمنىڭ الەۋمەتتىك-قارجىلىق جايداياتى ەكى مەملەكەت تاراپىنان دا مۇمكىن بولعانىمەن، جاۋاپتى باسشىلار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر بەلەڭ الا باستادى. تۇركيا تاراپى ەكى تىلدە، اپتاسىنا ءبىر مارتە شىعىپ تۇرسا دا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الماي جاتىر دەگەندى العا تارتتى. گازەت تارالىمى  مەن وعان جۇمسالىپ جاتقان قارجىلىق ماسەلەلەر باسىلىم بەدەلىنە سىزات تۇسىرمەي قويمادى. وسىنداي كۇڭكىل سوزدەردەن كەيىن گازەتتىڭ باس رەداكتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز، باسىلىمنىڭ شىعارماشىلىق جاعىن قاداعالايتىن، ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعاندىقتان مەنى وڭاشا شاقىرىپ الىپ، مىنانداي تاپسىرما بەردى: «Zaman-قازاقستان» گازەتى ءوز ماسەلەسىن وزدەرى شەشىپ الار، قالا اكىمىمەن باسقا جاڭا گازەت شىعارۋعا كەلىسىپ قويدىم، سونىڭ اتى مەن زاتى قانداي بولۋى كەرەكتىگى جونىندە جارعىسىنا دەيىن ءتۇزىپ، ناقتىلى ۇسىنىس جاساساڭ» دەگەن ءوتىنىش ايتتى. كوپكە ۇزاتپاي اتالمىش جوبانى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، قالاعاڭنىڭ قولىنا بەردىم. الايدا جاڭا باسىلىم ومىرگە جولداما الۋى ءۇشىن تاعى دا جارتى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى.

– وسى رەتتە «گازەت اتاۋى قالاي تاڭدالىپ ەدى» زاڭدى سۇراق تۋىپ تۇرعانى؟..

– قازىرگى كۇننىڭ جاستارى تۇركىستان دەسە وڭتۇستىك ولكەدەگى شاعىن شاھاردى كوز الدىنا ەلەستەتەدى. ەسكىنىڭ قارتتارى تۇركىستان دەسە ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى بولعان، رۇم مەن حانبالىقتى تىتىرەتكەن الىپ يمپەريانى كوز الدىنا اكەلەدى. جاھان جۇرتى قازاق ەلىن سوڭعى جيىرما جىل جۇزىندە عانا مىقتاپ تانىپ-بىلە باستادى. ال ىلگەرىدە سسسر، قازاق سسر دەگەندى دەرەۋ ۇعا قويمايتىن شەتەلدىك «تۇركىستان» مۋسليم» دەسەڭ لەزدە ءتۇسىنىپ، ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ بايەك بولاتىن. انادولى تۇرىكتەرى دۇنيەتانىمىندا تۇركىستان دەگەن ۇعىم وسى ايتىلعان ەكى ماعىنانى دا بىردەي سىيدىرىپ كەتە بەرەدى. وسمانلى يمپەرياسىنىڭ مۇراگەرلەرى تۇركىستان دەپ جاھان جاعرافياسىنىڭ جارتىسىن قامتىپ جاتقان جەر-سۋدى ايتا بەرەدى. الايدا جەر كىندىگى – تۇركىستان دەپ ناقتىلاپ كەلگەندە اۋليەلەردىڭ سۇلتانى بولعان قۇل قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭگىلىككە تۇراق تاپقان، اقساق تەمىر ءوز زامانىندا اينالسوقتاپ كەتە الماي جۇرگەن قۇتتى مەكەن تۇركىستان جادىلارىنا  دەرەۋ ورالادى. سوناۋ 1993 جىلى ەلباسى توڭىرەگىندە جاڭا ءباسپاسوز باسىلىمى اشىلسا دەگەن ۇسىنىس قىزۋ تالقىلانا باستاعاندا قالاعاڭ باستاپ ويلانىپ-تولعانىپ،  وسىنداي تاريحي تۇجىرىمدامالاردى ەسكەرە وتىرىپ، تۇركىستان اتاۋىن قالادىق.

«تۇركىستان»  گازەتى وسىلاي ومىرگە كەلگەن. 1994 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا، دالىرەك ايتساق، 28-جۇلدىزىندا اپتالىق گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى جارىققا شىقتى.

– بۇل ماسەلەدە رەداكتوردىڭ، ارينە قالتاي اعامىزدىڭ تاپقىرلىعى، باسشىلىعى جايلى ەسكە الار وقيعالار كوپ بولار؟..

– البەتتە! قاي ءىستى بولماسىن ونىڭ باسىندا وتىرعان، يدەيا اۆتورى مەن ونى ارى قاراي جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولماس. بۇل رەتتە، باس رەداكتوردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنەن بۇرىن ۇستانىمدىلىعى، تاباندىلىعى ۇلكەن جۇك كوتەرەتىنى اقيقات. قالاعاڭ، قازاقتىڭ قالتايى، قالتاي مۇحامەدجانوۆ – قايتالانباس قالامگەرلىگىمەن قوسا، وتە تالعامپاز، تالاپشىل باسشى ەدى. ايتقانىنان قايتپايتىن قايسارلىعى دا بار بولاتىن. وسى ءبىر مىنەزىنەن، شىنى كەرەك، كوپ شەنەۋنىكتەرىڭىز قايمىعىپ تا قالۋشى ەدى. كەسىپ ايتاتىن. ايتقانى ورىندالىپ جاتاتىن.

– گازەت كوتەرگەن ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتسەڭىز؟

– «تۇركىستان» اپتالىعى كوپشىلىككە تانىلا باستاعان تۇستا ەلىمىزدە ۇلكەن ساياسي وقيعالار بولدى. ماسەلەن، 1994 جىلعى 7 ناۋرىزدا قۇرامى 177 دەپۋتاتتان تۇراتىن تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنتكە سايلاۋ ناۋقانى باستالدى. گازەتتىڭ باس رەداكتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز باعىن سىناپ كورمەك بولىپ سىر ەلىنە اتتاندى. ءبىرىنشى ورىنباسار بولعاندىقتان رەداكتور مىندەتىن اتقارۋعا بۇيرىق بەرىپ كەتتى. قوعامدا بولىپ جاتقان ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر گازەت بەتىنەن قالىس قالماۋدى ۇيىمداستىرىپ، كەزەكتى نومىرلەرى جارىققا شىعىپ جاتتى. سول كەزدە تۇرىك وكىلدىگى باسشىسى ءالي بايرام حابارلاسىپ، «Zaman-قازاقستان» گازەتىن قايتادان شىعارۋىمىزدى ءوتىنىپ، جاڭا قۇرىلتايشىلاردى ءوزىم ىزدەستىرىپ، جاڭادان رەداكتسيا القاسىن قۇراپ، باس رەداكتور بولۋىمدى سۇرادى. دەپۋتاتتىققا جولى بولماعان قالاعاڭ قايتىپ باس رەداكتورلىق قىزمەتىنە ورالعان سوڭ، وسى ءبىر ۇسىنىستاردى ايتىپ-ءتۇسىندىرىپ، رۇقسات سۇرادىم. بايقايمىن، ۇسىنىسىم ۇناماعان سياقتى، دەگەنمەن كەلىسىمىن بەردى. ءسويتىپ «Zaman-قازاقستان» گازەتىنىڭ ورنىنا «قازاقستان-Zaman» باسىلىمى دۇنيەگە كەلدى.

ال «تۇركىستان» اپتالىق گازەتى قالىڭ وقىرماننىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن سۇيىكتى باسىلىمى  بۇگىندە تۇركى حالىقتارى بولاشاعى جارقىن بولۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ، جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي عالامتور ءجۇزى ارقىلى جاھاندى جايلاپ  جاتاتىن ەڭ تانىمال باسىلىمداردىڭ بىرىنە اينالعانى انىق. دەمەك بۇل قالاعاڭنىڭ ءاۋ باستاعى ارمان-مۇراتتارىنىڭ ورىندالعان كورىنىسى.

 

سۇحباتتاسقان  تاڭسۇلۋ  الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار