10 قاڭتار 2019, 12:18 2128 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ۇلى دالاداعى ويران

جوڭعار حاندىعى 1635 جىلى قۇرىلعاننان باستاپ قازاق جەرىنە ۇزدىكسىز شاپقىنشىلىق جاساپ جۇرگەندە، ۇدايى قورعانىس ءىسىن ۇيىمداستىرعان، قازاق مەملەكەتتىگىن جويىلۋدان امان ساقتاپ قالعان سالقام جاڭگىر 1652 جىلعى cوعىستا گالدامبا نويونمەن جەكپە-جەك شايقاسىپ، قازا تاپتى. وسى جىلعى ۇرىستاردان كەيىن ەل ىشىندە ەداۋىر ۋاقىت تىنىشتىق ورنادى.

تاريحي ەڭبەكتەردە سول شاقتاعى ەكى حاندىقتىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى باعىتتالعان ءىرى اسكەري جورىقتارى جايىندا ەشقانداي ەلەۋلى مالىمەت كەزدەسپەيدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى، جاڭگىر حان ومىردەن وتكەن جىلى جوڭعار حاندىعىنىڭ ءامىرشىسى ەردەني باتىر قونتايشى دا دۇنيە سالىپ، حاندىقتا تاق تالاسى تۋعان. بيلىككە باتىر قونتايشىنىڭ كىشى ۇلى سەنگە كەلدى، بىراق ول ىشكى ءوزارا الاۋىزدىقتاردى توقتاتا العان جوق. ءتىپتى، ءوزىنىڭ اكەسى ءبىر، شەشەسى بولەك باۋىرلارىمەن تەكەتىرەسىپ ءجۇردى. اقىرى، 1657 جىلى حوشوۋىت وچيرتۋ-تسەتسەننىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، اعالارى تسەتسەن تايشى مەن تسزوتبانى جەڭدى. سوسىن سولتۇستىك-باتىس موڭعولياداعى حوتوگويت حاندىعىمەن شايقاستى. ونىڭ سوڭعى ءامىرشىسىن – التان-حان (التىن حان) دەپ اتالاتىن بيىك مارتەبەلىسىن، ياعني سولتۇستىك-باتىستاعى حالحالاردىڭ ەڭ سوڭعى التىن حانى ەرينچين-لۋۆسان تايشىنى 1667 جىلى تىزە بۇكتىردى. ءوستىپ، جوڭعارلارعا شىعىسىنان قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان دۇشپانىن سەنگە قونتايشى ءبىرجولاتا قاۋىپسىزدەندىردى. ىشكى ساياسي جاعدايىن نىعايتۋ شارالارىن جاساپ، حاندىقتىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدى جالعاستىردى. وسىنداي احۋالعا بايلانىستى قازاقتارعا قارسى ۇلكەن سوعىس شارالارى جۇرگىزىلگەن جوق.

بۇل كەزدە قازاق حاندىعىندا جاعداي ءبىرشاما تۇراقتانىپ، ەل تۇرمىسى قالىپتى كۇيگە ءتۇسىپ قالعان. مايدان دالاسىندا قازا تاپقان سالقام جاڭگىر ارۋاعىنا ءتيىستى قۇرمەت كورسەتىلىپ، قوجا احمەت ياساۋي مازارى كەشەنىندەگى اتا-بابالارىنىڭ جانىنا – قازاق حاندارى پانتەونىنا جەرلەندى. قازاق حاندىعىنا XVI عاسىرداعى «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» بەلگىلەگەن مەريتوكراتيالىق تارتىپكە سايكەس، مۇراگەرلىك جولمەن ەمەس، حالىق الدىنداعى بەدەلىنە وراي لايىقتى تۇلعا سۇلتاندار اراسىنان تاڭدالىپ، جاڭا حان سايلاندى. تاققا – باتىر سۇلتان وتىردى. سالقام جاڭگىر قۇزىرىنداعى اسكەري قىزمەتى، ەرلىگى، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى، ۇستامدى اقىلىمەن كوزگە ءتۇسىپ، ەل اۋزىنا ىلىگىپ جۇرگەن سۇلتان. ول دا – جانىبەك حاننىڭ ۇرپاعى. جانىبەك حاننىڭ كىشى ۇلى وسەكە سۇلتاننان تاراعان بۋىن وكىلى، بولەكەي سۇلتاننىڭ ۇلى ەدى.

باتىر سۇلتان جيىرما سەگىز جىل حان تاعىندا وتىردى. بۇل كەزەڭدە قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى ەكونوميكاسى، كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىعى، مادەني تىنىس-تىرشىلىگى دامىپ، ەل ءىشى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تىنىش زاماندى باستان كەشتى. ويتكەنى جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ىشكى جاعدايلارىنا بايلانىستى جوڭعارلار تاراپىنان قازاق ەلىنە ەلەۋلى قاتەر توندىرەرلىكتەي شاپقىنشىلىق جاسالعان جوق. وسى شاقتا ويراتتاردىڭ تورعاۋىت تايپاسى – قالماقتار – ۇلى دالانىڭ باتىسىنا بەكەم قونىس تەپكەن. ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەرىمەن بىرلەسىپ، نوعايلاردى تاريحي مەكەنىنەن قىرىمعا جانە كاۆكازعا ىعىستىرۋعا قاتىسقان. ولار وڭتۇستىكتەگى تەرەكتەن تەرىستىكتەگى ساماراعا، باتىستاعى دوننان شىعىستاعى جايىققا دەيىن كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. XVII عاسىردىڭ ورتاسىندا قالماقتارعا شىعىستاعى ويرات ۇلىستارىنان ءدۇربىت تايپاسىنىڭ ۇلكەن توبى كوشىپ كەپ قوسىلدى. (ولاردى ورىستار زەنگوريا، ياعني جوڭعاريا دەپ اتاعان). وسىلاي قاتارى كوبەيگەن قالماقتار سۋۆوروۆ اسكەرىنە قوسىلىپ، نوعايلاردى قىرىپ-جويۋعا قاتىستى. (قالماقتاردى جاڭا ولكەگە 1633 جىلى باستاپ كەلگەن حو-ورلۇك تايشىدان كەيىن حاندىقتى 1644 جىلى شۇكۇر-دايشىن، 1661 جىلى مونشاق باسقاردى، ال 1672 جىلى بيلىككە كەلگەن ايۋكە حان تاقتا جارتى عاسىردان استام وتىردى). قالماقتار باسقىنشىلارعا قارسى كوتەرىلگەن قازاقتار مەن باشقۇرتتاردى 1644-1661 جىلدارى پاتشا اسكەرىمەن بىرگە «جۋاسىتۋعا» تىكەلەي اتسالىسىپ تۇردى.

قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى قالانا باستاعان شاقتا ورىس مەملەكەتىنىڭ وڭتۇستىگىندە كازاكتار قاۋىمى (كازاچەستۆو) اتالعان الەۋمەتتىك توپ پايدا بولعان. ولار اۋەلدە بيلىككە باعىنباي قاشىپ جۇرگەندەردەن قۇرالعان-دى. قاتارى تەز كوبەيىپ، ەدىل بويىندا قاراقشىلىقپەن شۇعىلدانىپ، كوپ ۇزاماي پاتشالىقتىڭ شەكاراسىن تۇركىلەردىڭ جەر-سۋىن باسىپ الۋ جولىمەن كەڭەيتۋگە جان سالا كىرىستى.

1580 جىلى كازاكتار توعىز جول تورابىنداعى ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى، نوعايلار مەن قازاقتاردىڭ استاناسى بولعان سارايشىق شاھارىن مۇلدەم قيراتىپ، توناپ كەتتى. 1582 جىلى ءسىبىر حاندىعىن جويۋعا جول اشىپ بەردى. سول 80-جىلدارى جايىق بويىن جاۋلاپ الا باستادى. 1584 جىلى جايىق پەن شاعان وزەندەرى اراسىنداعى تۇبەككە جايىق قالاشىعى (قازىرگى ورال) سالىندى. كازاكتار قاۋىمى 1591 جىلى پاتشا بيلىگىن مويىندايتىندىقتارى جونىندە رەسمي انت بەرىپ، جاڭا جەرلەردى جاۋلاپ الۋ ناۋقاندارىنىڭ العى شەبىندە، پاتشالىقتىڭ نەگىزگى سوققى بەرەتىن كۇشى قىزمەتىندە ءجۇردى. پاتشالىق سولاردى العا سالا وتىرىپ، سىبىرگە، قيىر شىعىسقا سۇعىنۋدى ساتىمەن جۇزەگە اسىردى. 1640 جىلى جايىقتىڭ تەڭىزگە قۇيار تۇسىنا گۋرەۆ قالاشىعى سالىنىپ، بالىق اۋلاۋ كاسىپشىلىگى قولعا الىندى.

قازاق جەرىنە تەرىستىگىندەگى اگرەسسياشىل كورشىلەر تاراپتارىنان ءىرى شاپقىنشىلىق جاسالعان جوق. تيىسىنشە، باتىر حان باسقارعان قازاق حاندىعىنىڭ ورىس پاتشالىعىمەن وسى كەزەڭدەگى قارىم-قاتىناستارى نەگىزىنەن ساۋدا-ايىرباس بايلانىستارىن دامىتۋ سيپاتىندا ءوربىدى. قازاق جەرى ارقىلى ورىس كوپەستەرىنىڭ كەرۋەندەرى ورتا ازيا ەلدەرىنە ءجيى وتە باستادى. قازاقتاردىڭ وڭتۇستىكتەگى بۇحارا حاندىعىمەن قارىم-قاتىناستارى دا بەلگىلى دارەجەدە دوستىق راۋىشتە دامىدى. بۇل جىلدارى بۇحارادا اشتارحاندىقتار اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى نادىرمۇحاممەد حان (1642-1645) مەن ونىڭ ۇلى ابدالازيز حاننىڭ (1645-1680) بيلىگى جالعاسىپ جاتقان. وسىنداي احۋالدا قازاق ەلى نەگىزىنەن تىنىشتىقتا، بەيبىت ءومىر كەشتى.

ال جوڭعار حاندىعىندا تاققا تالاسقان ەردەني باتىر قونتايشىنىڭ ۇلكەن ۇلدارى تسەتسەن تايشى مەن تسزوتبا باتىر 1670 جىلى سەنگە قونتايشىنى ءولتىردى. ەل بيلىگىن تسەتسەن حان قولعا الادى.

وسى جاعدايدا سەنگەنىڭ ءىنىسى گالدان تاق ءۇشىن كۇرەسپەككە بەل بۋىپ، تيبەتتەگى دالاي-لامادان ءوزىنىڭ ءدىني مارتەبەسىنەن بوسانۋعا رۇقسات سۇرايدى. ول جاستايىنان زايا-پانديتانىڭ باتاسىن الىپ، تيبەتتە وقىعان، بۋدديزم ءىلىمى سوڭىنا تۇسكەن، عىلىمي دارەجە العان ءدىندار ەدى. دالاي-لاما وعان زايا-پانديتانىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى رەتىندە قاراپ، تاققا وتىرعان اعاسى سەنگەنىڭ جانىندا ءدىني قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن جوڭعارياعا قايتارعان بولاتىن. مۇندا كەلگەلى گالدان از ۋاقىتتا بۋددالىق ءۇش حرام سالىپ، ءۇش موناستىر مەكتەبىن اشقان ەدى. دالاي-لاما ونىڭ ءدىن تاراتۋشىلىق قىزمەتى ءامىرشى لاۋازىمىنا قول جەتكىزگەن جاعدايدا مۇلدەم پارمەندى بولاتىنىن دىتتەپ، وتىنىشىنە ساي، تىكەلەي ءدىني مىندەتتەرىنەن ازات ەتەدى.

ءسويتىپ گالدان تاق تالاسىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. كەزىندە سەنگەنىڭ تاققا وتىرۋىنا كومەكتەسكەن الاشان ويراتتارىنىڭ ءامىرشىسى وچيرتۋ-تسەتسەنمەن بىرلەسە قيمىلداپ، جاساق جيدى. حاندىقتاعى بيلىكتى باسىپ العان تسەتسەن حاننىڭ اسكەرىمەن شايقاسىپ، جەڭىسكە جەتىپ، تسەتسەندى ولتىرەدى. تسزوتبانى ەلدەن قۋادى. ودان، وزىنە قارسى شىققان ىنىلەرى – سەنگەنىڭ ۇلدارى سونوم-رابدان مەن تسەۆان-رابداندى جەڭىلىسكە ۇشىراتادى. العاشقىسى ۋلانىپ ولەدى، ەكىنشىسى ەدىل بويىنداعى قالماق حاندىعىنىڭ ءامىرشىسى، ناعاشىسى ايۋكە حانعا قاشادى.

الايدا ىشكى قارسىلىقتار باسەڭدەمەي، ءتىپتى ۇدەي تۇسەدى. گالدان قونتايشىنىڭ ىقپالىنىڭ ارتا تۇسۋىنەن وچيرتۋ-تسەتسەن دە قاۋىپتەنگەن. گالداننىڭ تاققا وتىرۋىنا ءوزى كومەكتەسكەنىنە جانە قىزى انۋدى وعان تۇرمىسقا بەرگەنىنە قاراماستان، ەندى وعان – ءوزىنىڭ كۇيەۋبالاسىنا قارسى شىعىپ، ونىڭ قونتايشى بولۋىنا نارازى توپپەن بىرىگەدى.

دەگەنمەن 1677 جىلى گالدان قونتايشى بارلىق قارسىلاستارىن جەڭىپ (كەيبىرى قازا تابادى، بىرەۋلەرى قىتايعا قاشادى), ءوزىنىڭ بارلىق ويرات يەلىكتەرىندەگى باستى امىرشىلىك جاعدايىن مويىنداتىپ، بەكىتىپ الدى. وسى وقيعاعا بايلانىستى، دالاي-لاما وعان سول جىلى حان مارتەبەسىن بەردى. گالدان حان 1640 جىلعى «دالالىق زاڭدار جيناعىنا» ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتتارىنا سايكەس تولىقتىرۋلار جاسايدى. ىشكى ساياسي جاعدايدى وسىلايشا ءبىرشاما رەتكە كەلتىرگەن سوڭ، رەسەيمەن ساۋدا جانە ديپلوماتيالىق قاتىناستارىن دامىتۋعا كۇش سالدى. شىعىس تۇركىستانعا (موعول­ستانعا) 1679 جىلدان بىرنەشە اسكەري جورىق جاساپ، اقىرى ونى جوڭعارياعا تولىق قوسىپ الدى. سول جاعدايدى – بۋدديزم ءدىنىن ۇستاناتىن ويراتتاردىڭ «دىنسىزدەردى» (مۇسىلمانداردى) باعىندىرعانىن ەسكەرىپ، دالاي-لاما وعان بوشوگتۋ (ياعني، «شاپاعاتقا بولەنگەن») مارتەبەسىن بەرەدى.

جوڭعارياداعى نەگىزگى قارسىلاستارىن جەڭىپ، جەرىن كەڭەيتكەن، ورتالىق بيلىكتى نىعايتقان گالدان بوشوگتۋ حان ەندى قازاق ەلىنە شاپقىنشىلىق جاساۋعا دايىندالا باستاعان.

سونىمەن، سالقام جاڭگىردەن كەيىن ەل بيلەگەن باتىر حاننىڭ كەزىندە مەملەكەتكە بولاشاقتا قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايلار جان-جاقتىڭ بارىندە (تەرىستىك-باتىس، تەرىستىك، شىعىس) بىرتىندەپ ورناي باستاعانمەن، ەش جاقتان اشىق جاۋلىق كورسەتىلە قويماعان ەدى. قازاق حاندىعىنىڭ باستى جاۋى سانالاتىن جوڭعاريا تىنىشتىق ساقتاپ تۇردى. ويتكەنى ول، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ءوز ىشىندە كۇردەلى ساياسي جاعدايدى، شيەلەنىسى مول ساياسي داعدارىستى باستان كەشىپ جاتقان. سوندىقتان دا كوشپەندى ەكى ەل اراسىندا ەلەۋلى سوعىس بولعان جوق-تىن. كوپ جىلدار بويى قازاق ەلىندە تىنىش زامان ورناعان ەدى. ادەتتە، تاۋكە حان ەسىمىنە ورايلاستىرىلاتىن وسىناۋ «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» كەزەڭى باتىر حان تاقتا وتىرعان جيىرما سەگىز بەيبىت جىلعا سايكەس كەلەدى.

تاۋكە حان مەملەكەت ىشىندە ورنىعىپ قالعان وسى الاڭسىز ءداۋىردى جالعاستىرۋعا ءتيىس ەدى. بىراق ولاي بولمادى. ول تاققا وتىرعان 1680 جىلى قازاق ەلىندەگى مامىراجاي تىنىشتىقتى جوڭعار ءامىرشىسى گالدان بوشوگتۋ حان بۇزدى...

قازاق ەلىندەگى «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» زاماندا اسا ەلەنبەيتىن ۇساق قاقتىعىستارمەن شەكتەلىپ كەلگەن قازاق-جوڭعار قارىم-قاتىناسى، اقىرى، 1680 جىلى كۇرت بۇزىلدى. وسى جىلى قازاق تاعىنا جاڭگىر حاننىڭ ۇلى تاۋكە وتىرعانى ءمالىم. اكەسى ەل بيلەگەن شاقتا ەلشىلىك قىزمەتتەر اتقارعان، العاشقى اسكەري ەرلىكتەرىمەن كورىنگەن تاۋكە بولات حاننىڭ قۇزىرىندا دا ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ، ءار سالادا كوزگە تۇسكەن، جۇرت ىقىلاسىنا بولەنگەن سۇلتان. ول ناعىز كەمەلىنە كەلگەن، اقىل-ويى تولىسقان، ومىرلىك تاجىريبەسى مول، ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە سۇلتان بولاتىن. اقىلدىلىعى مەن شەشەندىگى، كەمەڭگەرلىگى مەن دانىشپاندىعى ونى بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرى اراسىندا ايرىقشا بەدەلدى ەتەتىن. سالقام جاڭگىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولۋى، ءارى مەملەكەتتىك ىستەرگە جاستايىنان ارالاسىپ كەلە جاتقاندىعى ونىڭ قازاق تاعىن يەلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە كۇدىك قالدىرمايتىن. بولات حان دۇنيە سالعاننان كەيىن ەل اعالارى ونى بىردەن اق كيىزگە وتىرعىزىپ، كوككە كوتەردى. سونىمەن، تاۋكە حان بيلىككە كەلدى. تيبەتتەگى بۋدداشى ءدىنباسىنىڭ شەشىمىمەن «شاپاعاتقا بولەنگەن تاعدىر يەسى» گالدان بوشوگتۋ «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» قازاق ەلىنە سوعىس اشار قارساڭدا كەلدى. جوڭعار ءامىرشىسى بۇل جولى قالىڭ اسكەرىمەن ەلگە تۇتقيىلدان باس سالعان جوق. الدىمەن قازاق ەلىنىڭ جاڭا حانىنا قويار شارتىن ەلشىسى ارقىلى جەتكىزگەن...

ال شارتى مۇلدەم توسىن ەستىلگەن ەدى. جوڭعارلاردىڭ جايىلىم ءۇشىن جورتۋىلداپ جۇرەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى بولعانمەن، بۇل جولى گالدان قونتايشىنىڭ ەلشىسى اۋزىمەن تاۋكە حانعا قويىلعان تالاپتا ول مۇلدەم اۋىزعا الىنبادى. ەلشى اۋەلى «قازاق حانىنان جوڭعار ءامىرشىسىنىڭ لاۋازىمىن ءويتىپ تومەندەتپەۋىن جانە تاڭدانباۋىن سۇرادى، سوسىن جوڭعاريانىڭ بيلەۋشىسى حان اتانعان، قاتارداعى كوپ حاننىڭ ءبىرى ەمەس – ءتاڭىر شاپاعاتىنا بولەنگەن حان – بوشوگتۋ حان اتاعىن تيبەت مەملەكەتىنىڭ استاناسى، قاسيەتتى لحاسا (تيبەتشەدەن اۋدارعاندا – «قۇدايلار ورىنى») شاھارىندا وتىرعان دالاي-لامادان العان ءامىرشى ەكەنىن ايتتى. مىنە، وسى گالدان بوشوگتۋ (قالدان بوشوقتۇ), الەمدەگى ەڭ زور وقىمىستى زيا-پانديتانىڭ شاكىرتى جانە ونىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى بوشوگتۋ حان قازاق ەلىنىڭ ەندى عانا سايلانعان بيلەۋشىسى تاۋكە حانعا ارنايى سالەم جولداپ وتىر. ماسەلە مىنادا. زيا-پانديتا ۇستازدىڭ اتسالىسۋىمەن وسىدان قىرىق جىل بۇرىن قابىلدانعان «يكي تساادجين بيچيك – ۇلى زاڭدار كودەكسى» بارلىق ويرات حاندىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى ەتىپ بۋددا يلانىمىن بەكىتكەن. اتالمىش «دالالىق زاڭدار جيناعىندا» وسىناۋ قاعيداتتى تۇجىرىمداۋعا باس-كوز بولعان زيا-پانديتا 1642 جىلى دۇنيە سالدى. سۇيەگى ءتيىستى راسىممەن ورتەلگەننەن كەيىن، ارنايى بوياۋعا ارالاستىرىلعان كۇلىمەن گالدان جانە وزگە دە موناحتار قاسيەتتى تانترا ماتىندەرىن جازعان. سولاردى ۇستازدىڭ ارنايى سوعىلعان ءمۇسىنى ىشىنە سالىپ، گالدان جوڭعارياعا الىپ كەلگەن. سودان بەرى بارشا جۇرت وعان ۇلى ۇستاز ءىسىن بىردەن-ءبىر جالعاستىرۋشى رەتىندە قارايدى. مىنە، سول اتاقتى زيا-پانديتانىڭ شاكىرتى، كۇللى ويرات يەلىكتەرىنىڭ ءامىرشىسى گالدان بوشوگتۋ حان بىلتىرلارى «تساادجين بيچيكتى» تولىقتىردى. بۋددا ءدىنىن بۇدان بىلاي تەك ويراتتار عانا ەمەس، ءتورت ويرات كونفەدەراتسياسىنا كىرەتىن بارلىق وزگە حاندىقتار دا ۇستاناتىن بولادى. گالدان-بوشوگتۋ حان كۇنى كەشە موعولستاندى تىزە بۇكتىردى. بۇگىندە بۇرىنعى موعولستان جوق، ول جوڭعاريانىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى، ونداعى بيلەۋشىلەر بۋدداعا باقۇل. تاۋكە حان دا سول جولمەن ءجۇرسىن. بۋدداعا سىيىنسىن. سوندا بارشاسى ويراتتىڭ ايداھار بەينەلەنگەن قارا تۋى استىندا ۇلى شىڭعىس حان تۇزگەن اۋماقتى بايىرعى مارتەبەسىندە قايتا جاڭعىرتىپ، جالعاندى جالپاعىنان باسا داۋىرلەيتىن بولادى...»

حان ورداسىندا جوڭعار ەلشىسىن قابىلداۋ راسىمىنە قاتىسىپ وتىرعان بارشا ەل اعالارى شەكتەرىن تارتتى. دەمدەرىن ىشتەرىنە الىپ، تاۋكە حانعا قارادى. سوندا ول قازاق تاعى بيىگىنەن ءبارىنىڭ كوكەيىنەن شىعاتىن ءسوز ايتتى. ويرات قالداننىڭ تالابى ۇلى شىڭعىس حاننىڭ جولىن بۇرمالاعانىن كورسەتەدى دەدى. ەلشى مىنانى جەتكىزسىن – وزىنەن بۇرىنعى ءىزاشارلارى سەكىلدى، قازاق حاندىعىنىڭ جاڭا ءامىرشىسى تاۋكە حان، جاھاندى دىرىلدەتكەن شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ال ونىڭ ۇلى باباسى شىڭعىس قاھان الەمنىڭ جارتىسىن جاۋلاپ العانمەن، ونداعى ەل-جۇرتتاردىڭ جان دۇنيەسىنە زورلىق جاساماعان. ول ءوزى سىيىناتىن كوك تاڭىرىنە تابىنۋدى ەشكىمگە تىقپالاماعان. سونداي ءتارتىپتى جيھانگەر ۇلدارى مەن نەمەرەلەرىنە دە وسيەت ەتكەن. ويراتتار شىڭعىس اسكەرىنىڭ اسا ەرجۇرەك، جاۋىنگەر قاناتى بولعانمەن، ۇلى قاھان كۇشىنىڭ سىرىن ۇقپاعان ەكەن. ەلشى قوجايىنىنا ايتا بارسىن، ونىڭ قويىپ وتىرعانى – ەشقاشان ورىندالمايتىن جانە سول تالاپكەردىڭ ءوزىن ورعا جىعاتىن ءجونسىز شارت. قازاققا مۇسىلماندىقتى مۇحاممەد پايعامباردىڭ العاشقى جاۋشىلارى جەتكىزگەن. بۇدان پالەن عاسىر ىلگەرىدە ونى قاراحان اۋلەتى، ودان كەيىن التىن وردا بيلەۋشىلەرى مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە قابىلداعان. مۇسىلمان يلانىمىنىڭ ۇلى ۋاعىزشىسى قوجا احمەتتىڭ وسىناۋ باس وردادان قول سوزىم جەردە تۇرعان كەسەنەسىن حالىقتىڭ قاستەرلەپ ساقتايتىنى سونداي، بۇگىندە وندا قازاقتىڭ كۇللى حاندارى مەن يگى جاقسىلارى تىنشىعان. جوڭعار حانى قيسىنسىز تالابىن قايتىپ السىن، ونداي ورىنسىز شارتتار ەمەس، دوستىق قارىم-قاتىناستار ەلدەرىمىزدى داۋلەت پەن باقىتقا كەنەلتەدى...

جوڭعاردىڭ شاپاعاتتى حانىنىڭ شارتىن قابىل الماۋى قازاق حانى تاراپىنان جىبەرىلگەن ۇلكەن قاتەلىك دەپ سانايدى ەلشى. دەگەنمەن ونىڭ ءالى دە ويلانۋىن، شارتتى قابىلداماۋدىڭ ارتى جامان بولارىن باجايلاۋىن قالايدى. تاعى ءبىر پارىقتاسىن، بوشوقتۇ حان وعان وتە بەيبىت جولدى ۇسىنىپ وتىر. ەگەر تاۋكە حاننىڭ بەكەم بايلامى وسى بولسا – وندا امال جوق، سولاي ايتىپ بارادى. ەندى قازاق حانى وزىنە ءوزى وكپەلەسىن... الايدا بۇل شارت قازاق ءۇشىن مۇلدەم جات، سوندىقتان دا ءۇزىلدى-كەسىلدى قابىل الىنبايدى – مۇنداي كەسىمدى ءسوز ەستىسىمەن ەلشى اتتانىپ كەتتى. ال تاۋكە حان قابىلداۋعا قاتىسقان سۇلتاندار، باتىرلار مەن بيلەرگە جوڭعارلاردىڭ جاڭا اگرەسسياسىنا قارسى تۇرۋعا كىدىرمەي ازىرلەنۋگە پارمەن بەردى. ەل ىشىنەن ساربازدار شاقىرىلدى، اسكەر جاساقتالىپ، قورعانىسقا دايىندىق باستالدى.

ەلشى ورالعان سوڭ كوپ ۇزاماي، گالدان بوشوگتۋ جوڭعاردىڭ قازاققا قارسى اسا اۋقىمدى سوعىس قيمىلدارىن جاڭعىرتتى. ارنايى دايىندىقپەن جورىققا شىققان بەس قارۋى ساي جوڭعارلارعا قازاق جاساقتارى توسقاۋىل بولا المادى. باسقىنشىلار شۋ وزەنىنەن ءوتتى، جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك ولكەگە باسىپ كىردى. تاريحتا «سايرام سوعىسى» دەپ اتالعان 1680-1684 جىلدارعى شايقاستار باستالدى. قازاق اسكەرىنىڭ جان اياماي كورسەتكەن قاتتى قارسىلىعىنا قاراماي ىلگەرىلەپ، سايرامسۋ مەن اقسۋ وزەندەرى ارالىعىنداعى قورعانى بيىك، ءىرى دە اسەم شاھاردى – يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلاردىڭ ۋاعىزدارىن الىس VIII عاسىردا-اق ەلتي تىڭداعان، كەرۋەن جولدارى تورابىندا جاتقان ساۋدا جانە قولونەرشىلەر ورتالىعى سايرام قالاسىن باسىپ الدى. باسقا دا قالالار باس ءيدى. باسقىنشىلارعا قارسى كوتەرىلگەن حالىقتى جۋاسىتۋ ءۇشىن 1684 جىلى جازالاۋشى جاساق جىبەرىپ، سايرامدى مۇلدەم قاۋساتتى، تالان-تاراجعا ءتۇسىردى، بىرقاتار تۇرعىندارىن جوڭعاريا مەن شىعىس تۇركىستانعا ايداپ اكەتتى. 1686 جىلى تيان-شان قىرعىزدارىن باعىندىرىپ، فەرعانا القابىنا ءوتتى. ءاردايىم قاتتى قارسىلىققا ۇشىراعانمەن، جەڭىسكە جەتىپ وتىردى. شايقاستاردىڭ بىرىندە تاۋكە حاننىڭ ۇلىن قولعا ءتۇسىرىپ، جوڭعارياعا الىپ كەتتى. ارتىنشا ونى لحاساعا جونەلتتى. 1688 جىلى شىعىس موڭعوليانى، حالحالاردى باعىندىرۋعا اتتانىپ، قازاق جەرىندەگى باسىپ العان قالالاردان گارنيزوندارىن الىپ كەتتى. الايدا شىعىستا جەڭىسكە جەتە المادى.

حالحالار ويراتتاردان گورى مانچجۋرلارمەن وداقتاسقاندى ارتىق كورىپ، تسين يمپەرياسىنان كومەك سۇراعان. حالحالاردى الىپ قىتايداعى سانى از مانچجۋرلاردىڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرا تۇسۋگە پايدالانعىسى كەلگەن بوعدىحان تسين ارمياسىن شىعىس موڭعولياعا كىرگىزدى. سونىمەن، گالدان بوشوگتۋ 1890 جىلى ءىس جۇزىندە تسين-قىتاي اسكەرىمەن سوعىستى. جەڭدى. جەڭىلگەن قىتاي يمپەراتورى ويراتتاردى تسين اۋلەتىنىڭ اسا قاتەرلى جاۋى ساناپ، جاڭا شايقاسقا ازىرلەندى. وسى كەزدە گالدان بوشوگتۋدىڭ نەمەرە ءىنىسى جوڭعاريانىڭ ورتالىق بولىگىن وزىنە قاراتىپ، اعاسىنىڭ جولىن كەسىپ تاستاعان. ءىنىسىنىڭ بۇلىك شىعارعانىن ەستىگەن بوشوقتۇ حان تەز تەرىستىككە قاراي شەگىندى. الايدا ونى ءجۇز مىڭ جاۋىنگەرى بار مانچجۋر ارمياسى قۋىپ جەتىپ، بەيجيڭگە تاقاۋ ماڭدا ۇلكەن ۇرىس سالدى. ءتورت كۇنگە سوزىلعان شايقاستا ەكى جاق تا جەڭىسە المادى. سوسىن، وزىنەن بەس ەسە كوپ اسكەرمەن تابان تىرەسە سوعىسىپ، اسكەري ونەرگە ابدەن ماشىقتانعانىن تانىتقان ويراتتار ءبىر تۇندە شەپتەرىنەن ءتۇپ قوپارىلا كوتەرىلدى دە، سولتۇستىككە قاراي شىعانداپ كەتتى. ولاردىڭ جاۋجۇرەكتىگىن مويىنداعان قىتاي اسكەرى سوڭىنان قۋعان جوق. كەلەسى، 1691 جىلى حالحالار تسين يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىنا ءوتتى. وسى قوس وت ورتاسىندا گالدان بوشوگتۋ ولارعا قارسى تاعى التى جىل سوعىستى. اقىرى، ەڭ سوڭعى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن – ارتيللەريامەن قارۋلانعان تسين-قىتاي اسكەرىنەن 1696 جىلى تولىق جەڭىلدى. بارار جەر، باسار تاۋى قالماعاندىقتان (الدىندا – حالحا–مانچجۋر–قىتاي، ارتىندا، ورتالىقتا – ءىس جۇزىندە بيلىكتە بۇلىكشىل نەمەرە ءىنىسى وتىرعان), 1697 جىلعى ناۋرىزدا ۋ ءىشىپ ءولدى...

«سايرام سوعىسى» كەزىندە تەرىستىك-باتىستان ايۋكە حان باستاعان قالماقتار دا قازاق جەرىنە شابۋىلداعان بولاتىن. قازاق ساربازدارى وعان ويداعىداي تويتارىس بەردى. جاعداي ءبىرشاما تىنشىعان شاقتا جوڭعارلاردىڭ اسكەري قيمىلدارى حالحا باعىتىنا اۋىپ، سول كەزەڭدى تاۋكە حان ۇتىمدى پايدالاندى. ەلدىڭ بىرلىگىن، قورعانىس قابىلەتىن ارتتىراتىن شارالار جاسادى. قازاقتاردىڭ «التى-الاش» اتاۋىمەن بەلگىلى التى بولىكتەن تۇراتىن فەدەراتسياسىن (التى الاش وداعىن) دۇنيەگە اكەلىپ، ەل بىرلىگىنىڭ، سىرت دۇشپانعا جۇمىلا قارسى تۇرۋدىڭ سول شاقتاعى وڭتايلى ءتۇرىن جۇزەگە اسىردى. فەدەراتسياعا تولە بي باستاعان ۇلى ءجۇز، قازىبەك بي باسقاراتىن ورتا ءجۇز، ايتەكە بي بيلەيتىن كىشى ءجۇز، قوقىم بي قولاستىنداعى قىرعىزدار، ساسىق بي باسقاراتىن قاراقالپاقتار مەن جەكە ءبىر توپ رەتىندەگى قيات، قاتاعان، ءۇز جانە باسقالار كىردى. التى الاش وداعى ءىس جۇزىندە جوڭعارلاردىڭ شابۋىلىنان قورعانۋدى ماقسات ەتكەن قازاق، قىرعىز، قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ اسكەري-ساياسي وداعى ەدى. وسى وداقتىڭ وكىلدەرى – حالىقتىڭ بەلگىلى بيلەرى مەن باس ادامدارى تاۋكە حان ورداسى ماڭىنداعى كۇلتوبەدە باس قوسىپ، ادەت-عۇرىپ زاڭدارىن جەتىلدىرۋدى قولعا الدى. سوناۋ شىڭعىس حاننىڭ «ياساسىنان» باستاۋ الىپ، قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولىمەن»، ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولىمەن» جالعاسقان زاڭنامالاردى جەتىلدىردى. ەل اۋزىندا «كۇلتوبەدە كۇندە جيىن» دەگەن تىركەسپەن ايشىقتالعان زاڭگەرلەر قۇرىلتايى وڭ ناتيجەسىن بەرىپ، ولار جاساعان «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعى حاندىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرمىس-تىرشىلىگىن جانە قۇقىقتىق ساناسىن دامىتتى. حالىق تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتى. تاۋكە حان ءاز تاۋكە اتاندى.

ەلدەگى ىشكى جاعدايدى ءبىرشاما رەتتەپ العاننان كەيىن، تاۋكە حان جوڭعارلار ۇستاپ اكەتكەن ۇلىن بوساتىپ الۋعا ارەكەتتەندى. دالاي-لاما ونىڭ تىلەگىنە قۇلاق اسىپ، بالاسىن تيبەتتەن ەلىنە قايتارعان. قاسىنا بەس ءجۇز ادام ىلەستىرىلدى. تاۋكە حان ولاردى ءوز دىندەرىن ۋاعىزداۋ ماقساتىمەن جىبەرىلگەن بۋدداشىلار رەتىندە تۇتقىنداپ، قوشەمەتشىلەردى باسقارىپ كەلە جاتقان نويوندى ولىمگە بۇيىرعان. وسى ءجايتتى جوڭعارلار كەيىن قازاق حاندىعىنا تاعى دا ءبىر جويقىن شاپقىنشىلىق جاساۋ ءۇشىن سىلتاۋ ەتتى.

گالدان بوشوگتۋ حاننىڭ كوزى تىرىسىندە ءىس جۇزىندە كوتەرىلىس ارقىلى بيلىككە كەلگەن سەنگەنىڭ بالاسى ۇلى تسەۆان رابدان بۇل كەزدە جوڭعاريانىڭ رەسمي امىرشىسىنە اينالعان ەدى. سودان 26 جىل بۇرىن ونى تاق ۇمىتكەرى رەتىندە قۋعىنداعان اعاسى گالدان، اكەسىنىڭ تۋعان ءىنىسى گالدان، قانشا شاپاعاتتى (بوشوقتۇ) اتانسا دا، موڭعوليانى شىڭعىس حان سەكىلدى بىرىكتىرە المادى. ونىڭ حالحا جەرىندەگى جەڭىلىسىنەن كەيىن تسين يمپەرياسى شىعىس موڭعوليانى مۇلدەم جۇتىپ قويدى. بۇدان بىلاي حالحانىڭ تايپالىق اكىمشىلىك بىرلىكتەرى مانچجۋرلار وكىمەتىنەن تالاپ تۇسىسىمەن ۇلى دالا جۇيەسىندەگىدەي تارتىپپەن، ءار ون وتباسىنان ءبىر جاۋىنگەردى كۇللى جاراعىمەن تسين-قىتاي اسكەرى قاتارىنا جىبەرىپ، بارلىق شىعىنىن كوتەرەتىن بولدى. ال تاۋەلسىز ويراتتار جەردەن، ادامنان، ماتەريالدىق يگىلىكتەن ايىرىلىپ، قاتتى زارداپ شەكتى. وسىنداي جاعدايدا تسەۆان رابدان قونتايشىنىڭ الدىنا اۋىر مىندەت قويىلدى – وعان حاندىقتى قايتا جاڭعىرتىپ، نىعايتۋ كەرەك ەدى.

تسين يمپەرياسىمەن سوعىس كەزىندە شىعىس تۇركىستان مەن جەتىسۋ جوڭعارياعا اۋىلشارۋاشىلىق، قولونەر ونىمدەرىن جىبەرىپ تۇرۋ جونىندە كەلىسىمشارت جاسالعان ەدى. سوندىقتان ويراتتاردىڭ جاڭا امىرشىسىنە بۇل ايماقتارداعى ساياسي ۇستەمدىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگى تۋدى. سول سەبەپتى، مەملەكەتىندەگى ىشكى جاعدايدى رەتكە كەلتىرىسىمەن، قونتايشى 1698 جىلى شىعىس تۇركىستانعا قايتا باسىپ كىردى. ءبىر جىل ىشىندە قاشقار، جاركەنت سەكىلدى ماڭىزدى ساياسي ورتالىقتاردى باعىندىرىپ، ولكەنى ەكىنشى مارتە جاۋلاپ الدى. سوسىن ەمىل وزەنىندەگى ورداسىن جاڭا ورىنعا – ىلە وزەنىنە، قۇلجا قالاسى ايماعىنا اۋىستىردى. ەسكى وردانى سولتۇستىك-شىعىس جوڭعاريانى باسقاراتىن نەمەرە اعاسىنا قالدىردى. حاندىقتىڭ قۋاتى بىرتىندەپ ارتا ءتۇستى. سوندىقتان قونتايشى شىعىس تۇركىستانعا جاساعان باسقىنشىلىق جورىعىن سول جىلى-اق قازاق حاندىعىنا قاراي ۇلاستىردى.

تاۋكە حان قوسىندارى جاقسى قارۋلانعان دۇشپاننىڭ جان-جاقتان لەك-لەگىمەن انتالاپ ۇمتىلعان كۇشتەرىن توقتاتا العان جوق. جانقيارلىقپەن سوعىستى، بىراق ابدەن قالجىرادى. شاپقىنشىلىق سوعىستار ۇدەي كەلە، قازاقتار بىرتىندەپ جەتىسۋداعى، تارباعاتايداعى، ەرتىس بويىنداعى جايىلىمدارىنان ايىرىلدى. ال جوڭعار ءامىرشىسى قازاق حاندىعىنا قارسى سوعىس ماجبۇرلىكتەن بولعانىن ايتىپ، قۋاتتى كورشىلەرى (قىتاي، رەسەي) الدىندا اقتالىپ جاتتى: سوعىستىڭ باستالۋىنا «دالاي-لامانىڭ وكىلدەرىن ولتىرگەن»، «ەدىلدەن جوڭعارياعا ساپار شەككەن ايۋكە حاننىڭ قىزىن (تسەۆان رابدان قونتايشىنىڭ قالىڭدىعىن) توناعان»، «رەسەيدەن ورالىپ كەلە جاتقان جوڭعار ساۋداگەرلەرىنىڭ كەرۋەنىن تالان-تاراجعا تۇسىرگەن» تاۋكە حان ايىپتى دەپ، تسين يمپەراتورى مەن ورىس پاتشاسىنا ەلشىلىكتەر جىبەردى. ماسكەۋگە ادالدىعىن شەگەلەپ كورسەتتى، ادالدىعىنا دالەل رەتىندە قازاق تۇتقىنىنان بوساتىلعان ورىستاردى ەلىنە قايتارعاندىعىن حابارلادى. ارينە، مۇنىسى ءجاي عانا الداۋسىراتۋ ەدى، مۇنداي ءىرى اسكەري جورىقتار جوڭعارلار تاراپىنان قازاق ەلىنە دۇركىن-دۇركىن جاسالدى. ال ەلدەگى كۇيزەلىستى كۇشەيتە تۇسكەن ۇساق قاقتىعىستاردا ەسەپ جوق-تىن.

قازاق ەلىنىڭ تەرىستىگىن دە تىنىش دەۋگە كەلمەيتىن ەدى. بۇل كەزدە ەدىلدەگى قالماق حاندىعىنىڭ كۇش-قۋاتى ارتىپ، شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلدى. تاقتا حاندىق مارتەبەنى تيبەتتەگى دالاي-لامادان العان ايۋكە وتىرعان. ول ەلىندەگى جەكەلەگەن بيلەۋشىلەردىڭ دەربەس پيعىلدارى مەن ارەكەتتەرىن جەڭىپ، رەسەيگە جارتىلاي تاۋەلدى مەملەكەت قۇرىپ الدى. قالماق حاندىعىنىڭ باستى مىندەتى ورىس مەملەكەتىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن كوشپەندىلەردەن، سونىڭ ىشىندە قازاقتاردان قورعاۋ بولاتىن. 1697 جىلى I پەتر پاتشا ايۋكە حانعا رەسەيدىڭ شىعىسىن كۇزەتۋدى رەسمي تۇردە مىندەتتەدى. قالماقتار رەسەيدىڭ  كوپتەگەن باسقىنشىلىق جورىقتارىنا بەلسەنە قاتىستى. I پەتردىڭ قولداۋى ارقاسىندا زاماناۋي قارۋلارمەن جابدىقتالعان قالماقتىڭ جاۋىنگەر جاساقتارى ورىس ارمياسىمەن بىرلەسە سوعىسىپ، نوعايلاردى تاس-تالقان ەتتى، اتامەكەنىنەن قۋدى. باشقۇرتتاردى دا تۋىپ-وسكەن ەجەلگى جەر-سۋىنان ىعىستىرۋعا تىرىستى، كاۆكاز ەلدەرىنە دە شابۋىلدار جاسادى، رەسەيدىڭ وزگە سوعىستارىنا دا اتسالىستى. ارادىك قازاق ەلىنە دە شابۋىل جاساپ تۇردى. قازاقتار قالماق يەلەنگەن مال جايىلىمدارىنا شىعۋعا تىرىساتىن، سونداي سەبەپتەرمەن وسىناۋ قوس كوشپەندى كورشى ەل اراسىندا قاقتىعىستار مەن كەزەك شابۋىلدار دا ءجيى-ءجيى ورىن الىپ تۇردى. ءار سونداي وقيعا ءبىر-بىرىنەن مال بارىمتالاپ، تۇتقىندار الۋعا، شايقاستار سالدارىنان حالىقتى قىرىپ-جويۋعا ۇلاساتىن. قىسقاسى، سولتۇستىك-باتىس جاق مازاسىز ەدى.

 

بەيبىت قويشىباەۆ،

جازۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار