10 قاڭتار 2019, 11:14 897 0 قوعام دينارا مىڭجاسارقىزى

ماقسات حالىق: بىلتىر تەڭگە ءتورت مارتە قۇنسىزداندى

جاڭا جىل تابالدىرىقتان اتتاعان كەزدە ەكونوميكالىق بولجام جاساۋ زاڭدىلىق. وتكەن جىلداعى قارجىلىق احۋالعا كولەڭكەسىن تۇسىرگەن جايتتار سارالانىپ، ولقىلىققا جول بەرمەۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك. وسى تۇرعىدا سوڭعى كەزدە ويعا قونىمدى بولجامىمەن تانىلىپ جۇرگەن ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىن بىلگەندى ءجون كوردىك.

– ماقسات مىرزا، 2018 جىل دوللاردىڭ شارىقتاپ، تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋىمەن ەستە قالدى. قالاي ويلايسىز، بۇل پروتسەسس بيىل تاعى جالعاسا ما؟

– 2018 جىلى راسىمەن دە تەڭگەنىڭ ءبىر رەت ەمەس، بىرنەشە مارتە قۇلدىراۋىنا كۋا بولدىق. وعان نەگىزگى اسەر ەتكەن فاكتور – اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتەر جۇيەسى دوللاردىڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسىن ماقساتتى تۇردە كوتەرۋى. 2017 جىلى دا وسىنداي بولجام جاسالعان ەدى. اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى دوللاردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن ۇزاق مەرزىمدە اقىرىنداپ كوتەرۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدانعانىن جاريا ەتتى. 2018 جىلدىڭ كوكتەمىندە 1,5 پايىزدان 1,75 پايىزعا كوتەردى. جازدىڭ باسىندا 1,75-تەن 2 پايىزعا ءوسىردى. ال كۇزگە قاراي 2 پايىزدان 2,25 پايىزعا كوتەردى. سونداي-اق، جەلتوقسان ايىنىڭ 19-ىندا 2,25 پايىزدان 2,5 پايىزعا كوتەردى. قاراپ وتىرساق، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ماقساتتى تۇردە دوللاردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 4 مارتە ءوسىپتى. العاشقى ەكەۋى بىزگە قاتتى اسەر ەتە قويعان جوق. سەبەبى ول ۋاقىتتا تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس جوعارى بولدى. دوللاردىڭ سوڭعى ەكى رەت كوتەرىلگەن كەزى بىردەن تەڭگەمىزگە كەرى اسەرىن تيگىزدى. تامىز ايىندا حالىق اراسىندا «ءبىر اقش دوللارى 400 تەڭگە بولۋى مۇمكىن» دەگەن قاۋەسەت تارادى. سونى ەستىگەن جۇرت جاپپاي دوللار ساتىپ الا باستادى. سوندىقتان تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ پروتسەسىن باسۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك قىركۇيەك ايىندا ينتەرۆەنتسيا جاساپ، تەڭگەگە قۋات بەرۋدى كوزدەپ، نارىققا 520 ملن دوللار شىعارىپ، ساتتى. جانە دە تەڭگەگە تاعى قۋات بەرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك قازان ايىنىڭ 16-سىندا تەڭگەنىڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسىن 9 پايىزدان 9,25 پايىزعا كوتەردى. بۇل شارا تەڭگەنىڭ قۇنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىنەكي، جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا فەدەرالدى رەزەرۆتەر جۇيەسى دوللاردىڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسىن 2,5 پايىزعا كوتەرۋى تەڭگەگە بىردەن كەرى اسەرىن تيگىزدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرە بەرۋىنىڭ دە كەرى اسەرى بار. سەبەبى ەكونوميكادا ارزان اقشا بولمايدى، نەسيە قىمباتتايدى. وڭ جاعى دەپوزيتتىڭ پايىزدارى قايتادان 15 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. ال كەرى جاعى «7-20-25» دەگەن يپوتەكالىق باعدارلامالارى توقتاۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجام بار. سوندىقتان ول ءۇردىس قايتادان جۇرگەنى نە كەرى جۇرگەنى دۇرىس ەمەس. بۇل جەردە ۇلتتىق بانكتىڭ وتكەن جىلداردان بەرى قاراي جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنان ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجيمىن ۇستاپ وتىرعانىن بايقايمىز. ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجيمى دۇرىس. سەبەبى ماقساتتى تۇردە ارنايى ءدالىزدىڭ ىشىندە ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىن اۋىزدىقتاپ، بىرتە-بىرتە ءتۇسىرىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. ەگەر ينفلياتسيا تومەندەيتىن بولسا، وندا حالىقتىڭ قولىنداعى قاراجات قۇنسىزدانبايدى. جۇرتتىڭ الىپ جاتقان ەڭبەك­اقىسى، ناقتى جالاقىسى قۇندى بولادى. تولەم قابىلەتى ساقتالادى. بۇل حالىق ءۇشىن ءتيىمدى. الداعى ۋاقىتتا دا 2020 جىلى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىنا بايلانىستى ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا دەڭگەيىن 4 پايىزدان اسىرمايتىنىن ايتىپ وتىر. تەڭگە قۇندى بولا باستايدى. ال ەندى ەكىنشى جاعى بار. ول ەندى جالعىز عانا ۇلتتىق بانكتىڭ قولىنان كەلمەيدى. تەڭگەنى ۇزاق مەرزىمدە قۇندى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تە ارنايى باعدارلامالاردى جاساي بەرۋ عانا ەمەس، ولاردىڭ اتقارىلۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سول كەزدە عانا ەكونوميكادا ءوسىم بولادى.

بىلتىر تەڭگە عانا قۇنسىزدانعان جوق. سونىمەن قاتار دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى دا وسى جاعدايدى باستان كەشتى. اتاپ ايتقاندا، ارگەنتينا، تۇركيا، ۋكراينا، رەسەي، ت.ب. مەملەكەتتەردە دوللاردىڭ ىقپالى جوعارى بولدى. ال 2019 جىلى ەكونوميكالىق جاعداي قالاي ءوربيدى؟ قانداي پروتسەستەر بولۋى مۇمكىن؟ بۇل جەردە اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ دوللاردىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن كوتەرۋىنە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ءوزى قارسى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى تۇرعىدا اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ باسشىسىن اۋىستىرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر بار. ەگەر باسشى اۋىسسا، وسى پايىزدىق مولشەرلەمە ساقتالىپ، تەڭگەنىڭ تۇراقتى بولۋىنا جول اشىلادى دەگەن بولجامدى ايتۋعا بولادى. ال اۋىسپاسا، وندا فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى وسى ساياساتىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋى مۇمكىن. بيىل دا دوللاردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن جىل سوڭىنا دەيىن 3,5 پايىزعا كوتەرسە، تەك قانا تەڭگە ەمەس، الەمدەگى دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانادى. ياعني، دامۋشى ەلدەردەن كاپيتال اعىمى اقش-قا قۇيىلادى دا، مۇنىڭ سوڭى داعدارىسقا اكەپ سوعادى. الايدا اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى دوللاردىڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسىن كوتەرۋىن توقتاتاتىن بولسا، الداعى كوكتەم ايىندا تەڭگەنىڭ قۇنى ارتادى. بۇل تەندەنتسيا الدىڭعى ەكى جىلدا دا ورىن الدى. سول پروتسەسس جالعاسۋى عاجاپ ەمەس.

– سونداي-اق، بىلتىر بانك سەكتورىندا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. كەيبىر بانك بانكروتقا ۇشىراپ، بىرىكتىرىلگەنى بەلگىلى. بۇدان سوڭ حالىقتىڭ بانككە دەگەن سەنىمى ازايدى ما، الدە...

– بۇگىندە راسىمەن حالىقتىڭ بانكتەرگە دەگەن سەنىمى ازايدى. ونى حالىقتىڭ نەسيەگە بايلانىپ وتىرعانىنان، نەسيە پايىزىن ارتىق تولەپ، جاسىرىن كوميسسياسى بار بانكتەرگە الدانىپ جۇرگەنىنەن كورۋگە بولادى. دەمەك، كوپشىلىكتە سەنىمنەن گورى، اشۋ-ىزا باسىمىراق. نەگە بۇلاي دەسەڭىز، ءبىراز بانكتەر بانكروتقا ۇشىرادى، كەيبىرى بىرىكتىرىلدى. سونداي-اق، دەپوزيتتەردى كەپىلدەندىرۋ قورى ارقىلى 10 ملن تەڭگەگە دەيىن قاراجات قايتارىلادى دەگەن زاڭ بار. بۇل ارتىقشىلىق دەسەك تە، حالىق بانكروتقا ۇشىراعان بانكتەردەگى اقشاسىن العانشا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. ال حالىققا اقشا بۇگىن كەرەك. سوندىقتان كۇتۋ پروتسەسىنە كەلگەندە حالىقتا رەنىش بار. ولار جاسىرىن كوميسسيا تۋرالى دا اشىق ايتىپ ءجۇر. «كورىنبەيتىن پايىزدار» دەپ ايتادى. ول كەلىسىمشارتتا انىق جازىلعان. ءبىراز جىلدار بويى اي سايىن زاڭسىز كوميسسيا الىنىپ كەلگەنى بەلگىلى بولدى. سول ءۇشىن سوتتاسىپ جاتقاندار بار. مۇنداي پروتسەستى كورىپ وتىرعان كەزدە حالىقتىڭ بانكتەرگە دەگەن سەنىمى كۇرت ازايعانىن بايقايمىز. دەمەك، بانك سەكتورىندا قوردالانعان ماسەلە كوپ. ونى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە، ءبىرىنشى كەزەكتە قازىرگى تاڭدا السىرەپ تۇرعان بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان، اسىرەسە، زەينەتاقى قورىنان قىرۋار قارجى ءبولىپ، قولداۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ءتىپتى، قاراجات دەپوزيتتەرگە دە سالىنعان ەدى. بۇل مۇلدەم دۇرىس ەمەس. سوڭعى كەزدە عانا قارجى وبليگاتسياعا سالىنا باستادى. بۇل كىشكەنە سەنىمدىرەك قۇرال. ياعني، پايىزدىق ۇستەمەسىمەن، ينۆەستيتسيالىق تابىسىمەن قايتارىلادى. مەنىڭشە، مۇنى دا رەيتينگى تومەن بانككە سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ تابىستىلىعى دا بولمايدى. ال رەيتينگى جوعارى بانككە سالىنسا، ودان قايتارىم بولاتىنىنا سەنەسىڭ. سول سياقتى قاراپايىم حالىق اراسىندا «نارىققا شەتەلدىك ءىرى بانكتەر كەلسە، نەسيەلىك پايىز تومەندەيدى» دەگەن اڭگىمە تاراپ ءجۇر. بۇعان ايتارىم – سونشالىقتى پايىز ارزانداي قويمايدى. ويتكەنى بۇل جەردە ويىن ەرەجەسىن بەكىتەتىن – ۇلتتىق بانك. قازىرگى تاڭدا تەڭگەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 9,25 پايىز بولسا، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە تەڭگەنى وسىنداي پايىزبەن بەرەدى. وسى پايىزبەن نەسيە الاتىن بانكتەر دە ەشقاشان تومەن پايىزبەن نەسيە بەرمەيدى. شەتەلدىك Deuthce bank سياقتى ءىرى بانكتەر كەلگەن كۇننىڭ وزىندە تەڭگەنى ۇلتتىق بانكتەن الادى. ولار دا وزدەرىنىڭ مارجاسىن كورۋى كەرەك. دەمەك، ولار دا نەسيەنى تومەن پايىزبەن بەرمەيدى. بىراق شەتەلدەن ءىرى بانكتەردىڭ كەلگەنىنىڭ پايداسى بار. بۇل كورپوراتيۆتىك ەتيكا، حالىققا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتادى. جانە حالىقتىڭ دا بانككە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى دەپ ەسەپتەيمىن.

– كوپتى الاڭداتقان تاعى ءبىر ماسەلە بار. جىل سوڭىنا تامان رەسەي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى بولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ قالدى. رەسەي بۇل ءاڭ­گىمەنىڭ شەتىن بۇعان دەيىن دە شىعار­عانىن بىلەمىز. سىزدىڭشە، بۇل قاجەت پە؟

– بۇل دا وزەكتى ماسەلە. بىراق الەم­­دەگى مەملەكەتتەر ينتەگراتسيا پروتسەسىندە بىرنەشە كەزەڭنەن وتەدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەڭدە قۇقىقتىق نورمالارىن دايىندايدى. ەكىنشى كەزەڭدە كەدەندىك وداق، سوسىن ەكونوميكالىق وداق، ودان كەيىن ۆاليۋتالىق وداق قۇرادى. ءارى قاراي ورتاق ۇكىمەت، ورتاق پارلامەنت دەپ كەتە بەرەدى. وسىلايشا، وداق قۇرامىنداعى ەلدەر ينتەگراتسيانىڭ شەگىنە جەتەدى. ءبىز قازىر سول ءۇشىنشى ساتىدامىز. ەندىگى قادام «ورتاق ۆاليۋتا شىعارۋ».

الەمدى تاڭعالدىرىپ، وزىنە قاراتقان وداق – ەۋروپالىق وداق. وسى ەۋرووداقتىڭ ءوزى ورتاق ۆاليۋتا شىعارۋ دەڭگەيىنە ارەڭ كوتەرىلدى. ارينە، ولار ەۋرونى 2000 جىلدارى عانا شىعارسا دا، 1970 جىلداردىڭ وزىندە دوللاردان باس تارتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ەلەكتروندى ەسەپ ايىرىسۋ شوتىن اشقان بولاتىن. ونى باستاپقى كەزدە، ياعني 1979-1998 جىلدارى ECU, قازىر SDR دەپ اتايدى. SDR ەلەكتروندىق ەسەپتىك شوتى ەۋروپالىق مەملەكەتتەر اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن بار. مىسالى، يتاليا مەن فرانتسيا ءبىر-بىرىمەن ساۋدا-ساتتىق جاسايتىن بولسا، وسى SDR ارقىلى ەسەپتەسە بەرەدى. سودان بولسا كەرەك، وسىنداي ورتاق ەلەكتروندىق شوتتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مەملەكەتتەرى اراسىندا اشامىز دەگەن ۇسىنىس رەسەي تاراپىنان شىقتى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – اقش دوللارىنان باس تارتۋ دەدى. مەنىڭشە، ەلەكتروندىق شوت ۇلتتىق ۆاليۋتاعا كەرى اسەرىن قاتتى تيگىزبەيدى. قازىرگى تاڭدا رەسەي مەن قىتاي شەتەلدىك ساۋدا قارىم-قاتىناستىڭ ءبارىن دوللارمەن ەمەس، يۋان نەمەسە رۋبلمەن جۇرگىزەمىز دەگەن ساياساتتى قولداپ وتىر. ولاي بولسا، الداعى ۋاقىتتا رەسەيمەن رۋبل، قىتايمەن يۋان ارقىلى ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناس جاساۋىمىز مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ءبىر جاعىنان جاعداي وسىلاي وربىسە، ءبىز رۋبلگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىراتىن سياقتىمىز. سوندىقتان SDR سياقتى ەلەكتروندى ەسەپ ايىرىسۋ شوتى بولسا، وندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ جەڭىلدەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. جانە دە بۇدان تەڭگەنىڭ جوعالىپ كەتۋىنە قورقىنىش جوق.

ال ەكىنشى ماسەلە – قاعاز جۇزىندەگى اقشاعا ءوتۋ. بۇل ماسەلەنى 2025 جىلى كوتەرەمىز دەگەن ەدى. ياعني، 2025 جىلعا دەيىن قابىلداناتىن «قارجى نارىعىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ شەشەدى دەگەن بولجام بار. مەنىڭشە، بۇل – تالاس-تارتىس تۋدىراتىن جايت. ەگەر ورتاق ۆاليۋتا بولسا، قاي مەملەكەتتە شىعادى، قالاي اتالادى؟ بۇدان كەيىن وداق قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءتول ۆاليۋتاسىنىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ ورتاق ۆاليۋتانى باسىپ شىعارۋ قۇقىعىن العان ەلدىڭ التىن ۆاليۋتا قورى وعان جەتكىلىكتى مە؟ مىنە، وسىنداي ساۋال كوپ. ماسەلەن، قازىر ەۋرووداقتىڭ التىن ۆاليۋتا قورىنىڭ 80 پايىزى گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ ەنشىسىندە. سوندىقتان وداق شەڭبەرىندە گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ ءسوزى ءوتىمدى. ال نەگىزگى باسىمدىق گەرمانيادا، سەبەبى الەمدە التىن ۆاليۋتا قورى بويىنشا اقش-تان كەيىن ەكىنشى ورىندا. دەمەك، ەاەو ورتاق ۆاليۋتا شىعارسا، بيلىك تە، باسىمدىق تا رەسەيدىڭ قولىنا وتەتىنى ءسوزسىز. بۇل كەزدە تەڭگەدەن ايىرىلىپ قالۋ قورقىنىشى بار. وسى تۇستا ءوز باسىم ورتاق ۆاليۋتا يدەياسىن قولدامايتىنىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار