13 جەلتوقسان 2018, 10:57 3811 0 قوعام دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى ءھام ءبىر سىرى

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى مادەني-رۋحاني سالاعا تىڭ سەرپىلىس اكەلدى. بۇل – تاريح عىلىمىن جۇيەلى تۇردە، جاڭاشا كوزقاراسپەن جازۋ، قازاق دالاسىنداعى وركەنيەتتەردىڭ مادەني دامۋ ۇدەرەسىنە قوسقان ۇلەسىن ايقىنداۋ. ەلباسى: «كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق، ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل جادىگەرلەر ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق...» دەگەن بولاتىن. وسى تۇرعىدا «تۇركىستان» گازەتى جانىنداعى «الداسپان» پىكىرسايىس الاڭى «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى ءھام ءبىر سىرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ، جازۋشى، تاريحشى عالىمدار مەن مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدى.

جاڭابەك شاعاتاي: ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى جاريالانعانى بەلگىلى. بۇل باعدارلامالىق ماقالا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. مۇنداي ماقالا قوعامدىق تالداۋدى قاجەت ەتەدى. بىلايشا ايتقاندا، ستراتەگيالىق قۇجات. بۇل – ءبىر، ەكى كۇننىڭ ماسەلەسى ەمەس، ۇزاق جىلعا ارنالعان باعدار. «ءبىز رۋحانياتىمىزدى قالاي جاڭعىرتامىز؟» دەگەن ساۋالعا بىرلەسىپ جاۋاپ ىزدەسەك دەيمىن. بۇل ماسەلەنى دجون كەننەدي ايتپاقشى، «مەملەكەت ماعان نە بەرەدى ەمەس، مەن مەملەكەتكە نە بەرەمىن؟» دەگەن تۇرعىدان قاراستىرىپ كورسەك.

بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى: پرەزيدەنتتىڭ الدىڭعى ماقالاسى دا، كەيىنگىسى دە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتقاندىعىندا داۋ جوق. بىزدە كەيدە ءبىلىمدى، زيالى قاسيەتتەر تابىلماي جاتادى. مىنا ماقالا ويىمىزدى ءدوپ باسقان، بولاشاعىمىزدى ناقتى كورسەتكەن دەپ ماقالانى ماقتايمىز دا، سوندا تالاپ ەتىلگەن نارسەنى جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە سوزدەن ءارى اسپاي جاتامىز. بۇل ءبىزدىڭ نەگىزگى ءمىنىمىز دەپ ويلايمىن. تاريحشىلار تاريحتى سالا-سالا بويىنشا زەرتتەپ ءجۇر. بىراق مەندە كۇدىك كوپ. مىسالى، ءتىلدى بىلمە دەپ بالاعا ايتا المايسىڭ. اركىم ءوز بالاسىنىڭ ءتىلدى مەڭگەرىپ، الەمدى ەركىن ارالاعانىن قالايدى. ول ءۇشىن اعىلشىن ءتىلى كەرەك ەكەندىگىن ءبارىمىز تۇسىنەمىز. بىراق ءار بالا پوليگلوت بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز بالاباقشادان باستاپ قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلىندە وقىتامىز دەيمىز. بۇعان ەش قارسىلىق جوق. بالا ءۇش ءتىل ەمەس، بەس ءتىلدى دە ۇيرەنىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى بالانىڭ ميى وتە قابىلەتتى. الايدا «سودان قازاق حالقى نە ۇتادى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. 27 جىل بولدى قازاقستان مەملەكەتى الەمدە ءوز ورنىن انىقتاي الماۋدا. ۇكىمەت تە، مينيسترلىكتەر دە، وبلىس، ءارىسى اۋدان اكىمدەرى دە ورىسشا سويلەيدى. ءبىز وتارلىق جۇيەدەن تولىق شىعىپ كەتە المادىق. قازىر جارتىمىز قازاق تىلىندە، جارتىمىز ورىس تىلىندە سويلەيمىز. ورىس تىلىندە سويلەيتىندەرگە قازاق ءتىلى قاجەت ەمەس. ال قازاق ءتىلىن بىلەتىندەر ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋگە ءماجبۇر. قازاق ءتىلى بالەندەي قاجەتتىگى جوق سياقتى. ويلانىپ كورىڭىزشى، 6 جاستان باستاپ اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن بالاعا قازاق ءتىلى كەرەك پە؟! وسىدان قاتتى قورقام. قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىن قازىردەن باستاپ ويلاۋ قاجەت. ەندى ءالىپبي ماسەلەسىنە كەلسەك، پرەزيدەنت «لاتىنعا كوشۋ كەرەك» دەدى. ونى جۇرت قولدادى. لاتىنعا كوشۋ ارقىلى ءتىلدىڭ بوداندىعىنان قۇتىلاتىن شىعارمىز دەدىك. ءتىلدىڭ بوداندىعى دەگەنىمىز نە؟ قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى – ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى. ماسەلەن، «قيىن» دەگەن ءسوزدى نەگە «قىيىن» دەپ جازبايمىز؟ بەلگىلى عالىم احمەت بايتۇرسىنۇلى: «تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ اۋەزدى ءتىل – قازاق ءتىلى» دەگەن. بىزدە 29 عانا ءارىپ بار. بۇل ءارىپ – بارشا مۇسىلماننىڭ ماقتانىشى. ال «ي»-دى نەگە كىرگىزدىك؟ ورىس تىلىندەگى «ي» ءارپىن قازاق تىلىنە ءوزىمىزدىڭ عالىمدار ەنگىزدى. ەندى جاڭعىرۋ كەزەڭىندە نەگە بۇدان قۇتىلمايمىز؟ 1929 جىلى لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە 29 ءارىپ بولدى. نەگە سونى المادىق؟ بىزدە نەگە دىبىس كوبەيە بەرەدى؟ وسى ماسەلەنى جورنالشى قاۋىم كوتەرىپ، قوزعاۋ سالۋ كەرەك. بۇل – بولاشاقتىڭ قامى. قازىر تەلەارنانى تىڭداساڭىز، اۋەزدى ءسوز ەستىمەيسىز. بىلدىر-باتپاق، بىدىق ءسوز. ءسوزى كەتكەن حالىق بىرتە-بىرتە قۇردىمعا كەتەدى. مىنا تۇركىتىلدەس بولگار حالقى سلاۆيان بولىپ شىعا كەلدى. ەڭ باستىسى، پىكىر دوداسى كەرەك. ءجونسىز ماقتان، وتىرىك ءسوز كوبەيىپ كەتتى. شىندىق – ءسوزدىڭ، ار-ۇياتتىڭ اناسى. «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن»، رۋحاني جاڭعىرۋدى پايدالانىپ حالىقتىڭ قۇلاعىنا قۇيۋ كەرەك.

تالاس وماربەكوۆ: وسى ماقالاعا بايلانىستى مەنى ءۇش ماسەلە تولعاندىردى. ءبىرىنشى، ماقالانى وقىپ وتىرىپ جازىپ جاتقان تاريحىمىز باياعى ورىسقا، ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسقا بەيىم تاريح-اۋ دەپ ويلادىم. نەگە دەسەڭىز، ءالى سول قالىپتان شىقپاعان سياقتىمىز. ەلباسى جىلقى تۋرالى ايتادى. جىلقىنى زەرتتەگەن عالىم – احمەت توقتاباي. ول تۇلپارلار تۋرالى ۇلكەن كىتاپ شىعاردى. مۇنىمەن قوسا «جىلقىنىڭ تاريحى» دەگەن مونوگرافياسى جارىق كوردى. ەكىنشى ماسەلە – جىلقى بوتاي مادەنيەتىنەن باستالادى. بوتاي مادەنيەتى دۇنيەجۇزىنە جىلقىنىڭ ب.ز.د مىڭجىلدىقتاردا قالاي شىققانىن دالەلدەپ بەردى. العاشقى جىلقىنىڭ ءتۇر-كەسكىنى، نوبايى قالاي بولعانىن انىقتاپ بەردى. سوسىن ەتنوگراف-عالىم تاتتىگۇل قارتاەۆا تۇيە شارۋاشىلىعىن، قۇدىقتى زەرتتەدى. جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ «شىڭىراۋ» رومانىندا «سۋدى شىعارۋ ءۇشىن تۇيە 400-500 مەترگە دەيىن ارقانمەن تارتادى» دەپ جازادى عوي. بۇل راس ەكەن. ال وسىنىڭ ءبارىن مىسال رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. مىسالى، ورازاق سماعۇلوۆ، ۋاقيت شالەكەنوۆ اعالارىمىز «قازاق كوشپەندى بولعان جوق. كوشپەلى قوعامدى باستان وتكىزگەن جوق» دەيدى. مەنىڭشە، وسىلاي كوكپار تارتا بەرسەك بولمايدى. قازاق قوعامىنىڭ جارتىسى مالدىڭ سوڭىندا ءجۇردى. 1930 جىلى 4 ملن 800 مىڭ قازاق وتىرىقشىلاندى. مالدىڭ سانى 40 ملن-عا جەتتى. قازاق كوشپەلى بولماسا، مالدىڭ سوڭىندا جۇرمەسە، وسىنشاما مال بولار ما ەدى؟! كيىز ۇيدە تۇرىپ، قىمىز ىشەمىز، تازى جەتەكتەيمىز. سويتە تۇرا قازاق وتىرىقشى بولىپ، قالادا تۇرعان دەيدى. دەمەك، تاريحتا تارتىپكە كەلتىرەتىن دۇنيە كوپ. مەنىڭ ويىمشا، كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى ەۋروتسەنتريستىك پايىم بويىنشا كوشپەلىلەر نادان، ولار وركەنيەت جاساي المايدى، ارتتا قالعان دەگەن كوزقاراسقا قارسى شىعۋىمىز كەرەك. كوشپەندىلەردىڭ مادەني رۋحى جوعارى بولعانىن دالەلدەۋىمىز كەرەك. ال ءبىزدىڭ تاريحشى اعالارىمىز سونى ناقتى ايتۋدىڭ ورنىنا ەۋروتسەنتريستىك ۇستانىمنان باس تارتا الماي ءجۇر. «كوشپەلى حالىق نادان ەمەس» دەپ، سوققى بەرۋدىڭ ورنىنا «قازاق كوشپەلى بولماعان» دەيدى. تاريحتى وسىلاي ءاتۇستى شۇبارلاي بەرسەك، جۇيەسىزدىك بەلەڭ الادى. ءۇشىنشى، ماقالادا جەكە تۇلعالار تۋرالى ايتىلعان. ولار – ءجۇسىپ بالاساعۇن، قوجا احمەت ياساۋي، ءال-فارابي، ت.ب. بىراق بيلىكتەگى تاريحي تۇلعالار تۋرالى دا ايتۋعا ءتيىسپىز. قازاقتىڭ بۇكىل رۋلىق شەجىرەسى جەكە تۇلعادان باستالادى. بەلگىلى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك مۇنى 47 تايپاعا جەتكىزسە، رۋدىڭ سانى 200-گە جۋىقتايدى. ال سونىڭ ءبارى جەكە ادامنان باستاۋ الادى. تاريحشى راشيد-اد-ءديندى وقىپ وتىرىپ، سوڭعى كەزدە ءوزىمنىڭ جازىپ جۇرگەنىمنەن ءوزىم شوشي باستادىم. مەنىڭشە، ەجەلگى ورتا عاسىر تاريحىن ەۋروپالىق كونتسەپتسيامەن جازىپ ءجۇرمىز. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ كوبى جەكە ادامنىڭ اتىمەن اتالعان. راشيد-اد-دين جازباسىندا: «ون پايعامباردان كەيىن تۇرىك، ودان كەيىن تۇستىك دەگەن ادام بولعان» دەيدى. قۇربانعالي حاليد: «تۇرىكتەن تاتار جانە موڭعول دەگەن بالا تۋعان» دەيدى. وعىز حان دا، قاراحان دا، تۇرگەش تە – جەكە ادام. جالايىر مەملەكەتىن قۇرعان ەلحان – قاراحاننىڭ ۇرپاعى. تاريحتان تۇسىنگەنىم، شىڭعىسحان نەگە مەملەكەتىن موڭعول دەپ اتادى؟ نەگە تۇرىك، وعىز قاعاناتى دەمەدى؟ شىڭعىسحان ونىڭ اتاۋىنا اسا باس قاتىرمادى. موعول دەگەن بابامىز بولعانى راس. ول تۇرىكتىڭ ۇرپاعى. قازىر موعول مەملەكەتىن ايتقاندا قازىرگى موڭعولداردى ەسكە تۇسىرەمىز. ال موعولدىڭ تاريحي تۇلعا بولعانىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ەجەلگى ورتا عاسىر تاريحى وسى جۇيەگە تۇسەتىن بولسا، تۇبىندە تاريحتى بايانداۋعا، كونتسەپتسياعا وزگەرىس ەنگەلى وتىر. مەملەكەت اتاۋىنىڭ كوبى جەكە ادامنىڭ اتىمەن بايلانىستى بولماق.

تاعى ءبىر ماسەلە – ەلباسى «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسىن ۇسىندى. وتە دۇرىس باستاما. ارحيۆتانۋشىلار رەسەيدىڭ، قىتايدىڭ تاريحىنا ءالى قول سالعان جوق. قىتاي ءارحيۆىنىڭ جارتىسى گەرمانيادا ەكەن. نەمىستەر كەزىندە ەۋروپاعا الىپ كەتكەن. بىزگە دە جيناۋ كەرەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا 5 مىڭ قۇجات جينالدى دەدى. سولار قايدا؟ بىرەۋلەر ونى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەرتولەسىندە جاتىر دەسە، ەندى ءبىرى ۇلتتىق كىتاپحاناعا وتكىزدىك دەدى. قايدا جاتقانى ماڭىزدى ەمەس، اڭگىمە ونى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، كىتاپ ەتىپ شىعارۋ كەرەك. «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى وسىنى قولعا الۋ كەرەك. ءوزىم ارحيۆتەن جيناعان جەكە ماتەريالداردىڭ ۇشتەن ءبىرىن يگەرمەپپىن. بىزدە بارلىق ءارحيۆتى بىلەتىن ماماندار بولدى. ءبارىن جيناپ، ەشتەڭە جازباي كەتكەن زەرتتەۋشىلەر كوپ. ارحيۆ قۇجاتىن جيناۋ ءوز الدىنا، ال ونى قورىتىپ جازساڭ، بۇل – جاڭالىق. سوندا عانا تاريح قالىپتاسادى. ال ەلباسى ۇسىنعان «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى بويىنشا جينالعان ماتەريالداردى توم-توم تاريح ەتىپ جازۋىمىز كەرەك. ءبىر ارحيۆتەن الىپ، ۇيگە جيناپ قويساڭ، ول دا ارحيۆ بولىپ سانالادى. ونى جازباساڭىز، كىتاپ ەتىپ شىعارماساڭىز، جاستار وقىماسا، نە پايدا؟ وسى ماسەلەگە ءمان بەرگەن دۇرىس.

احمەت توقتاباي: ءبىز تاريح ساحناسىنا اتپەن شىققان حالىقپىز. ءبىزدىڭ اتقا مىنگەنىمىزگە 7 مىڭ جىل بولىپتى. سوندىقتان دا اتقا مىنگەن سوڭ، جەرمەن اتتىڭ ءتورت تۇياعى ارقىلى بايلانىستىق. اتتىڭ ۇستىنە شىققاننان كەيىن كوكجيەگىمىز كەڭەيدى. باسقا حالىقتار سياقتى نەدەن قورىقساق، سودان قۇداي جاساعان جوقپىز. ءبىز اسپانعا، جۇلدىزعا قاراپ وي-ءورىسىمىزدى دامىتتىق. تاڭىرگە، اللاعا تابىناتىنىمىز سودان. ال جىلقى مادەنيەتىنە كەلگەندە ەلباسى وتە ۇلكەن سارا ساياساتتى كورسەتىپ بەردى. نەگە دەسەڭىز، ءبىز اتقا ب.د.ب 6 مىڭىنشى جىلى وتىرىپ، 1929 جىلى تۇستىك. ودان كەيىن قازاقتىڭ رۋحى ءوشتى. ال 1958 جىلى قىتاي قازاقتارى اتتان ءتۇستى. ەندى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – كۇللى قازاقتى اتقا وتىرعىزۋ ەمەس، جىلقى تاريحىن، مادەنيەتىن الەمگە كورسەتكەن حالىق رەتىندە ونى جاستارعا ۇيرەتۋگە ءتيىسپىز. مىسالى، جىلقىنى زەرتتەگەنىمە 30 جىلداي بولدى. سول ۋاقىتتا جىلقىعا بايلانىستى 2 مىڭداي تەرمين جينادىم. ونىڭ ىشىندە جىلقىنىڭ تۇسىنە قاتىستى 400 اتاۋ بار. بىردە ماسكەۋدە ەتنوگرافيالىق تاقىرىپتاعى كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساعاندا رەسەيلىك عالىم: «وسى سوزدەر مەكتەپتە وقىتىلا ما؟» دەپ سۇرادى. «جوق» دەدىم. «بۇل ۇلكەن بايلىق قوي. الەمدىك وركەنيەتكە قوسىلعان ۇلەس ەمەس پە؟!»، – دەدى. بۇل تەرميندەر مەكتەپتە وقىتىلماسا، نە پايدا؟ ءحىح عاسىردا يسپان جانە فرانتسۋز جازۋشىسى رومان-گەرمان تىلدەرىندەگى جىلقىعا قاتىستى سوزدەردى جيناپتى. سويتسە، رومان-گەرمان تىلىندە 60 ءسوز بار ەكەن. ال بىزدە جىلقىنىڭ تۇسىنە بايلانىستى 400 ءسوز، سىنىنا قاتىستى 200 ءسوز، ەر-تۇرمانعا ارنالعان 100 ءسوز، ءبىر قازىنىڭ وزىنە 40 ءسوز بار. دەمەك، جىلقى مادەنيەتىن كەلەشەكتە بالاباقشادان، مەكتەپتەن باستاپ وقىتۋ كەرەك. جانە جىلقىنىڭ سانىن وسىرمەي، حالقىمىزدىڭ رۋحى كوتەرىلمەيدى. نەگە دەسەڭىز، 1928 جىلعا دەيىن 4,5 ملن جىلقى بولسا، 1897 جىلى 6 ملن جىلقى بولدى. قازىر نەبارى 1,5 ملن عانا. سوسىن ءبىز ۇنەمى «يپپودروم» دەۋدى قويمايمىز. بۇل گرەكتىڭ ءسوزى. گرەكتەرگە جىلقى مادەنيەتىن ءبىز اپاردىق. كونە تۇرىكتەر كەزىنەن قالعان «اتمايدان» ءسوزى بار. بۇل ات ويىندارى وتەتىن جەر. باسقا حالىق جىلقى تەرميندەرىن بىزدەن ۇيرەنسىن.

ەكىنشى، ەلباسى ءتۇستى مەتالدار توڭكەرىسىنە توقتالعان. سوناۋ قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە مىس قورىتىپ، قالايى قورىتىپ، باسقا حالىقتارعا پوليمەتالل ساۋداسىن جۇرگىزگەنىمىز راس. بۇعان قوسارىم، كونە تۇرىكتەر نەگە تاريح ساحناسىنا شىقتى؟ ولار تەمىر، بولات رەۆوليۋتسياسىن جاسادى. ياعني، التايدىڭ تەمىرىن قورىتىپ، ودان تەمىر قىلىش، تەمىر قالقان جاسادى. تۇرىك دەرجاۆاسى ومىرگە كەلگەن زاماندا تەمىر التىننان دا، قولادان دا قىمبات بولعان. كونە تۇرىكتەر ريم يمپەرياسىنا بارعاندا ولاردىڭ تەمىر قىلىشتارىن التىنعا باعالاپ، ساتىپ العان. ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابامىز سوناۋ V-VI عاسىردىڭ وزىندە تەمىردى قورىتىپ، وتكىر بولات قىلىش جاسادى. ءۇشىنشى، ەلباسى كونە تۇرىك وركەنيەتىنە توقتالادى. بۇل الەمدىك وركەنيەتكە قوسىلعان ۇلەس. تۇرىك جازۋشىسى زيا گوكالپ «تۇرىكشىلدىك نەگىزدەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «ارابتار مەن ەۆرەيلەر وزدەرىنىڭ دىنىمەن، فرانتسۋزدار روماندارىمەن ماقتانادى. ال ءبىز نەمەن ماقتانامىز؟» دەيدى. ول تۇرىكتەر مورال جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا ەكەنىن ايتادى. مورال – ادامگەرشىلىك، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ. ءبىز ادامگەرشىلىكتىڭ ەلى بولا تۇرا، سوراقى جاعدايعا ءجيى بارىپ جاتامىز.

ەلباسى ن.نازارباەۆ ءبىزدىڭ جەرىمىز المانىڭ، قىزعالداقتىڭ وتانى ەكەنىن جاقسى ايتتى. قىزعالداق – كىلەم سياقتى قۇلپىرىپ تۇرادى. بىردە بىشكەككە بارا جاتقاندا امەريكالىق عالىم: «مىناۋ ۇلتتىڭ قازىناسى عوي»، – دەدى. «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى تاريحشىلارعا، قوعام وكىلدەرىنە، بۇكىل حالىققا كەرەك دۇنيە. بارىنشا ناسيحاتتاپ، ەل-جۇرتقا جەتكىزۋىمىز كەرەك.

ءنابيجان مۇحامەتحانۇلى: ەلباسىنىڭ ماقالاسىن مۇقيات وقىپ، قۋاندىم. سەبەبى «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىندا» قازاقستان وڭىرىندە بولعان وركەنيەتتەردى قالاي تانۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ، ونىڭ مەتودولوگيالىق اسپەكتىلەرىن انىقتاعان. ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستان ارىلۋ كەرەكتىگىن باتىل جەتكىزدى. كوشپەندىلەر نە بولماسا جارتىلاي وتىرىقشى ەلدەردى نادان جانە جابايى ەلگە جاتقىزاتىنى بەلگىلى. وسى كوزقاراستان ارىلۋ پرينتسيپتىك ۇعىم. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – قازاقستان اۋماعىندا جاسالعان وركەنيەتتەر جايى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ وشاعى – ورتالىق ازيا دەسەك، سونىڭ ۇلكەن بولىگى – قازاقستاندا. قازاقستان اۋماعىنداعى بۇرىنعى ءھام قازىرگى بارلىق وركەنيەتتى جاراتۋشى دا، وعان مۇراگەرلىك ەتۋشى دە، دامىتۋشى دا – قازاق حالقى دەپ انىقتاما بەرۋ كەرەك. جىلقى مادەنيەتىنەن بەرى قاراي باسقا مادەنيەتتەردى قاراستىرساق، وسىنشاما وركەنيەتتى جاراتقان ادامدار باسقا جاققا كوشىپ كەتىپ، تەك قازاقتار عانا قالعان با؟ ەڭ باستىسى، وسى وڭىردە، كەڭ دالادا قازاق حالقى قالىپتاستى. سوڭعى جىلدارى شەتەلدەن كەلگەن عالىمدار مەملەكەتىمىزدى تۇرا كەپ ماقتاي جونەلەدى. «قازاقستان – ايماقتاعى جەتەكشى مەملەكەت. بۇل ەل تەز قارقىنمەن دامىپ كەلەدى» دەيدى. ال وسىنداي دامۋ تەكتەن-تەك بولا ما؟ «ونىڭ تاريحي دامۋ كىلتى قايدا؟» دەپ سۇراساڭىز، تەرەڭىنە ۇڭىلگىسى كەلمەيدى. قازاقستان كەڭىستىگىندەگى وركەنيەتكە قازاق حالقىنىڭ اكەلگەن ۇلەسى تۋرالى اۋىز اشپايدى. ءتىپتى، ۇلى يمپەريالار – عۇن، تۇرىك يمپەريالارىنىڭ قازاقستانمەن بايلانىسى بار دەمەيدى. ارينە، سوڭعى كەزدە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. قازاق دالاسىندا كوشپەندىلەر، وتىرىقشىلىق، ونەركاسىپ، ساۋدا وركەنيەتى بولعان. ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىس تۇرىك قاعاناتىنا كەلگەن قىتاي ءموناحىنىڭ جازبالارىندا، ريم يمپەرياسى ەلشىلەرىنىڭ جازباسىندا حاننىڭ ورداسىنداعى تاعىن سۋرەتتەيدى. ونىڭ اسەمدەپ جاسالعانىنا، التىن مەن كۇمىسپەن قاپتالعانىنا ەرەكشە توقتالادى. ءۇيدىڭ اشەكەيلەرىنە جىبەك ماتا قولدانعانىن، كوزدىڭ جاۋىن الاتىنىن جازادى. «ەستەمەس حان تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن سۋسىن ءىشىپ وتىردى. بۇل سۋسىن ءبىزدىڭ شاراپ ەمەس، جىلقىنىڭ سۇتىنەن جاسالعان قىمىز. ەستەمەس حان وتە مادەنيەتتى تۇردە ءسوز سويلەدى. ولاردىڭ وركەنيەتى ءبىز ماقتانعان وركەنيەتتەن ەشبىر كەم ەمەس» دەپ قورىتادى.

تاريح عىلىمى ءۇشىن جاڭا كەزەڭ تۋدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى، «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى وسى سالاعا تىڭ سەرپىن بەرمەك. ءوزىم «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قىتايدان 71 تومدىق دەرەك اكەپ، شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا وتكىزدىم. ەندى قازىر بارسام، وزىمە بەرمەيدى سونى. بىراق ءتىزىمى، كوشىرمەسى ءوز قولىمدا. دەمەك، جينالعان تاريحي دەرەكتەر از ەمەس. ماسەلە – تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇجىرىمدى قايتا قاراۋىمىز كەرەك. تاريحتى جازۋدىڭ كونتسەپتسياسىن انىقتاپ الۋعا ءتيىسپىز. ونى مەملەكەتتىك، ۇلتتىق يدەولوگياعا اينالدىرۋىمىز قاجەت. ءبىز حالىقتى رۋحاني بايلىق ارقىلى تاربيەلەيمىز. شەتەلدەن كەلەتىن ءارتۇرلى ءىلىم قازاق حالقىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەيدى.

حانگەلدى ءابجانوۆ: بۇل ماقالا بىلتىرعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» جالعاسى. «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى – تاريح عىلىمىنا ساياسي باعا بەرىلگەنىندە. عىلىمعا ساياسي باعانىڭ دۇرىس نە بۇرىس بەرىلۋىنىڭ سالماعى ەرەكشە. كەزىندە گەنەتيكا، سوتسيولوگيا دەگەن عىلىمدى بۋرجۋازيالىق ءىلىم دەپ دامىتپادى. ەسەسىنە، ەلىمىزدىڭ عىلىمى اقسادى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ۇلتتىق كود، كيەلى گەوگرافيا دەگەن كەرەمەت ۇعىمدار بولدى. ال مىنا ماقالادا تاريح عىلىمىنىڭ قول جەتكەن تابىستارى جۇيەلەندى. دەمەك، جەتى قىرمەن شەكتەلمەۋ كەرەك. ەلباسى سونىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ، ەرەكشە ساتتەرىن ايقىنداپ بەردى. دالانىڭ دەموكراتياسى ءبىزدىڭ قىرىمىز ەمەس پە؟ قازاقتىڭ دالا ەتيكاسى – ءبىزدىڭ قىرىمىز ەمەس پە؟ بالكىم، ونى جەتى ەمەس، ون جەتىگە جەتكىزۋگە بولار ەدى. ياعني، ەلباسى بىزگە باعىت-باعدار بەردى. وسى ساياسي تۇرعىدان بەرىلگەن ءادىل باعانى پايدالانىپ، ۇلتتىق عىلىمدى تاجىريبەلىك ىسكە اينالدىرۋ كەرەك. ەلباسى كونە زاماندى، تاريحتى قايتا-قايتا ۇلىقتاپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستان تاريحىن حح عاسىردان بەرى قاراي عانا وقىتاتىن بولدى. جاستار تاريحتىڭ تەرەڭىن بىلمەيدى. ەلباسى ستراتەگياسىنا، ساياساتىنا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قايشى كەلىپ وتىر. ەلباسى باسقاشا ايتادى، مينيسترلىك وزىنشە ىستەيدى. ءتىپتى، ءمينيستردى ورنىنان تۇرعىزىپ: «ءبىلىم سالاسىنداعى قاعازباستىلىقتان قالاي قۇتىلاسىڭدار؟» دەگەن. سول قاعازباستىلىق، بىتپەيتىن تەكسەرۋ.

الگىندە ءنابيجان ۇلتتىق يدەولوگيا تۋرالى ايتتى. تاريح، ادەبيەت، ءتىل عىلىمىندا ۇلتتىق مەتودولوگيا كەرەك. ماسەلەن، اعىلشىن عالىمى ارنولد توينبي تەورياسىنا ءبىراز ازاماتتار باس يەدى. ال ول «تۇرىك وركەنيەتى جوق، كوشپەلىلەردە تاريح بولعان ەمەس» دەپ كەتتى. ەندەشە ءبىز وعان نەگە تابىنۋىمىز كەرەك؟ ويتكەنى مەتودولوگيا – عىلىمنىڭ كىلتى. مەتودولوگيا دۇرىس بولعاندا عانا عىلىمنىڭ فۋنكتسياسى مەن ميسسياسى اتقارىلادى. ءوز بولمىسىمىزدى، تاريحىمىزدى ەسكەرەتىن مەتودولوگيا بولماي ەشقاشان ناتيجەگە جەتە المايمىز. تاريح عىلىمىنا كەرەگى – ءوز تاريحىمىزدى الەمنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە كەشەندى، تۇتاس قابىلدايتىن مەتودولوگياعا كوشپەسەك، سونداي عىلىمدى قالىپتاستىرماساق، ءالى دە اقساي بەرەمىز. تاريحتى زەرتتەيتىن مۇمكىندىكتى، ۋاقىتتى الىستاتاتىن دا ساتتەر بار. بۇل وتپەلى كەزەڭ سياقتى. ماسەلەن، public history دەگەن بار. ءسىز تاريحي تاقىرىپقا جازساڭىز، دراماتۋرگ دراماسىن قويدى. بۇل – حالىقتىق تاريح.

ويتكەنى ءسىز تاريح عىلىمىنىڭ زاڭدىلىعىمەن، تالابىمەن ەمەس، ادەبي كوزقاراسپەن، ال دراماتۋرگ دراماتۋرگيالىق تۇرعىدان جازادى. ال تاريحتىڭ ءوزىنىڭ كلاسسيكالىق زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جازۋ كاسىبي تاريحشىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. مىنەكي، اۋىزشا تاريح،  public history نەمەسە كۇندەلىكتى تاريح دەسەك، بۇل كلاسسيكالىق تاريح عىلىمىنا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. ءبىز ازىرگە كلاسسيكالىق تاريح عىلىمىنا بارا الماي جاتىرمىز. سەبەبى ورتاق مەتودولوگيا جوق. كەڭەس وداعىندا بۇل بولدى. ول – ماركسيزم مەن لەنينيزم، وندىرىستىك جانە مەنشىك قاتىناستار، پرولەتاريات يدەولوگياسى. قازىر ءبىز ءدال وسىنداي قۇندىلىقتار تاپپاي كەلەمىز. ال باعدارلامالىق ماقالانى تاجىريبەلىك تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاشاندا تاريحتىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ءبىر قۇدىرەت بار. ول – بيلىك. بيلىك شەشىم قابىلدايدى، سونى جۇزەگە اسىرادى. ماقالاعا بايلانىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەڭەس نە كوميسسيا قۇرىلۋ كەرەك. ايتالىق، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلدانعان كەزدە ارنايى قوعامدىق كەڭەس بولدى، ونى ەلباسىنىڭ ءوزى باسقاردى. جۇمىس جۇيەلى ءجۇردى. بيلىك مەجەلەردى تاعايىنداپ، ءوزى قاداعالاۋى كەرەك. ءدال وسى تۇرعىدا تاريحتى زەرتتەۋ ءۇشىن قانداي ۇستانىمداردى باسىمدىققا الۋ كەرەك دەگەندى ايتا كەتكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن، «تاريحتىڭ نەگىزى نەدە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ قاجەت. ءبىز كەشە ماركسيزم زامانىندا مەنشىك، ادامنىڭ ادامدى قاناۋى، تاپ كۇرەسى دەگەندى ايتتىق. مەنىڭشە، تاريحتىڭ نەگىزى مەنشىك تە، كوشپەلى دە، وتىرىقشى دا ەمەس، ول بىرىنشىدەن، جەر. جەرىڭ بولسا – تاريحىڭ بولادى. ەكىنشى، تاريحتىڭ نەگىزى – ءتىل. بۇكىل تاريحىڭ تىلىڭە قاتىستى. ءۇشىنشى – مەملەكەت. قازىر رەسەيدە، قىتايدا قازاقتار بار. بىراق ولار باسقا ەلدىڭ تاريحىن وقيدى. جەرى بولەك. سونداعى قازاق سول ەلدىڭ ەنشىسىندەگى تاريحتى بىلەدى. سوندىقتان تاريحتى جازعاندا ءتىلدىڭ باي ەكەندىگىن، مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مەملەكەت ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. ال «تاريحتى كىم جاسايدى؟» دەگەنگە كەلسەك، ونى جاسايتىن حالىق. ەكىنشى – تۇلعا. ءۇشىنشى – بيلىك. بيلىك ارالاسپاي، شەشىم قابىلداماي تاريح تا، تۇلعا دا بولمايدى. ءبىر ساتپاەۆ قانشاما تاريح قالدىرىپ كەتتى، ءبىر م.اۋەزوۆ قانشاما تاريحي دۇنيەنىڭ نەگىزىن قالادى. تۇلعاسىز تاريح بولمايدى. دەمەك، ماقالانى پايدالانا وتىرىپ، ۇلتتىق تاريح پەن ۇلتتىق يدەولوگيانى ءتۇزۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق يدەولوگيا جاساۋ ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرا الامىز. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانمەن، بىراق ۇلتتىق مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتە المادىق. ءالى كۇنگە بار ماسەلەنى ورىس ءتىلى ارقىلى شەشەمىز. بيلىكتەگىلەر قازاقشا باستاپ، ورىسشا جالعاپ كەتەدى. مەملەكەتتىك ءتىل جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. ءتىل جۇمىس ىستەمەسە، ۇلتتىق مەملەكەت تە، مەملەكەتتىك يدەولوگيا دا بولمايدى. «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي جازىلعان. ءوز حالقىمىزعا پايدا اكەلەتىندەي جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. سانامىزدى رەتتەۋ كەرەك. سانانىڭ شايقالعانى تىلدە تۇر. سانا دۇرىس بولماي، ءىس تە وڭبايدى. ەلباسى «ويىمىز ءىسىمىزدىڭ الدىندا ءجۇرسىن» دەگەن جوق پا؟! دەمەك، ويدى جوندەۋ كەرەك. ەلباسى سونى مەڭزەپ، قايتا-قايتا شىلبىر ۇستاتىپ جاتىر. بىراق سونى جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە مينيسترلەردىڭ ءىسى شالا. بۇل ماقالا تاريح عىلىمىنىڭ ميسسياسىن ەمەس، مىندەتىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىر. تاريح عىلىمىنىڭ مىندەتى – ەكەۋ. ءبىرىنشىسى – اقيقاتتى ايتۋ، ەكىنشىسى – جاڭالىق اشۋ. وسى ەكەۋى جۇزەگە اسقاندا عانا عىلىم بولادى. ءبىز اتقا ءمىنۋ، كونە مەتاللۋرگيا دەپ فۋنكتسياسىن ايتىپ جاتىرمىز. اتقا ءمىنۋ دە، شابۋ دا، اتپەن دوداعا ءتۇسۋ دە – مادەنيەت. مۇنى ءبىر اۋىزبەن «جىلقى مادەنيەتى» دەۋ كەرەك سياقتى. توقەتەرىن ايتقاندا، عالىمدار تاريح عىلىمىنىڭ ميسسياسىن ورىنداپ، جاڭالىق اشۋ كەرەك، ال بيلىكتەگىلەر تاريح عىلىمىنىڭ فۋنكتسياسىن اتقارۋعا اتسالىسۋى كەرەك. سونداي-اق، باعدارلامالىق ماقالانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ ءتيىس. ءدال قازىر جالتاقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءار ەل ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەيدى. الدىمەن ءوز ءتىلىڭدى ءبىل، سوسىن باسقا ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەنە بەر. مەنىڭشە، ەلباسىنىڭ بىلتىرعى ءھام بيىلعى ماقالاسى وسى ماسەلەدە باتىل، تاباندى بولۋعا شاقىرىپ تۇر. ەلباسى نەگىزىن قالاپ بەردى، ەندى وسى ۇدەدەن شىعا بىلسەك جاقسى.

تاتتىگۇل قارتاەۆا: پرەزيدەنتتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان ۇلكەن مەملەكەتتىك ساياساتتى كوردىم. جەتى قىردىڭ ءبىر قىرىنا ۇلى جىبەك جولىن جاتقىزىپ وتىر. ۇلى جىبەك جولى تاريحتان بەلگىلى نارسە سياقتى. شىن مانىندە، يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرالار بازاسىندا ۇلى جىبەك جولىنىڭ ارحەولوگيا ساناتى بويىنشا تيان-شان ءدالىزى دەگەن اتپەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى عانا ەندى. بۇل ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىنەن شىققان تارماعىن عانا قامتيدى. وعان اقتوبە مەن تالعار قالاسى جانە اقىرتاس كىرەدى. جالپى، سەگىز قالا. بۇل قازاقستان، قىرعىزستان، قىتاي مەملەكەتىنە ورتاق. ال ۇلى جىبەك جولىنىڭ سىرداريانىڭ ورتا، تومەنگى اعىسى، ارالدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بولىگى مەن سارىارقادان وتكەن بولىكتەرى، جالپى، ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازاقستان بويىنشا وتكەن باسقا دا تارماقتارى يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا بازاسىندا تۇر. الدىن الا بازادان الەمدىك مۇرالىق مۇراعا ءوتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ كەرەك. بۇل ۇلكەن سەرپىن بەرەر ەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – ۇلى دالا تۇلعالارىنا قاتىستى. قازاقتىڭ جەرىندە تۋىپ، الەمگە ايگىلى بوپ، الەمدىك وركەنيەتكە ءىزىن قالدىرعان ءال-فارابي، ماحمۇد قاشقاري، ءجۇسىپ بالاساعۇن، قوجا احمەت ياساۋي، ت.ب. مەملەكەتتىك دامۋعا ۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعالار مەن قازاقتىڭ ەلىن، جەرىن قورعاعان باتىرلاردىڭ تاريحىن، ءومىرىن ناسيحاتتايتىن «اشىق ەنتسيكلوپەديا» دەپ اتالاتىن ءپان ەنگىزۋ كەرەك دەيدى. ونى ورتا ءبىلىم جانە جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋ كەرەكتىگى ايتىلدى.

1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتا قابىلدانعان كەزدە ابىلاي حاننىڭ بەينەسى 100 تەڭگەگە، ال ابىلقايىردىڭ بەينەسى 50 تەڭگەگە سالىندى. بىراق سول كەزدە ابىلاي حاننىڭ ناقتى بەينەسى قولىمىزدا بولمادى. سۋرەتشىلەر شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قارتايعان كەزى سياقتى ءپروتوتيپىن سالىپ، ەنگىزدى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ 5 جىلدىعى اياسىندا مەملەكەت قاراجات ءبولىپ، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن ابىلاي حاننىڭ باسسۇيەگىن الىپ، رەسەيدىڭ گەراسيموۆ اتىنداعى زەرتحانادا ابىلاي حاننىڭ ناقتى بەت-بەينەسىن شىعارىپ بەردى. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ بەت-ءجۇزىمىزدىڭ ءارتۇرلى بولىپ تۇرعانى باسسۇيەككە بايلانىستى. انتروپولوگيالىق بەت-ءجۇزدى تەك باسسۇيەك قانا انىقتايدى. ال ابىلاي حاننىڭ ناقتى بەينەسى 10 تومدىق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانىڭ «ا» دەگەن ءبىرىنشى تومىندا جاريالاندى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «قارتايعان» كەزىندەگى سۋرەتىنەن ارىلا الماي كەلەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىندا ابىلقايىر حاننىڭ باسسۇيەگى اشىلدى. وعان تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مۇرىندىق بولىپ، اقتوبەدەگى حان مولاسىنان كادىمگى يسلامدىق ءراسىم ارقىلى باسسۇيەگى الىنىپ، ۆەنگر انتروپولوگتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ۆەنگريانىڭ زەرتحاناسىندا تەكسەرىلدى. جەكە تۇلعانىڭ ۇرپاقتارىنان دنك اناليز الىنىپ، ول 99,9 پايىز بولعاندا عانا باسسۇيەك قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. ال دج. كەستل سالعان سۋرەتى بويىنشا ابىلقايىردىڭ بەت-بەينەسىن دوڭگەلەك ءجۇزدى دەپ قابىلدادىق. بۇلاي سالۋ سۋرەتشىنىڭ وزىندىك اۆتورلىق قولتاڭباسى ەكەن. الايدا ابىلقايىر حاننىڭ باسسۇيەگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەندە ونىڭ ات جاقتى ەكەنى دالەلدەندى. سول سياقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ باستاما بولۋىمەن كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگى كۋنستكامەرادان الىنىپ، تاعى دا ۆەنگر انتروپولوگتارى زەرتتەپ، باسسۇيەك تۋعان جەرى قوستانايدا ارنايى مۇسىلماندىق ءراسىم ورىندالىپ، جەرلەندى.

سونداي-اق، قازاق تاريحىنداعى ءۇش بي – تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بيگە كەلسەك، ايتەكە ءبيدىڭ جەرلەنگەن جەرى نۇراتادان باسسۇيەگى الىنىپ، بەت-ءجۇزى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ناقتى بەت-ءجۇزى ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ 5 تومدىق ەنتسيكلوپەدياسىندا جاريالاندى. انتروپولوگيا قاي جاستا قايتىس بولدى، سول جاستاعى بەت-بەينەنى كورسەتەدى. وسىلايشا، بىرقاتار باتىر مەن تۇلعانىڭ بەت-بەينەسىن انىقتاپ الدىق. ال ومىردەن وتكەن قانشاما باتىردى ەپوستىق جىرعا قاراپ، كەڭ يىقتى، قالىڭ قاباقتى، قويۋ قاستى دەپ سۋرەتتەي بەرەمىز. ەگەر ولاردىڭ ناقتى جەرلەنگەن جەرى بەلگىلى بولسا، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وزىمىزدە دە زەرتحانا اشىپ، جان-جاقتى تەكسەرە الار ەدىك. وعان مەملەكەتتىڭ الەۋەتى جەتەدى. قازىر ءبىز كوبىنەسە رەسەي مەن ۆەنگرياعا جۇگىنەمىز. سەبەبى بىزدە انتروپولوگيا عىلىمى كەنجەلەپ قالدى. انتروپولوگتار سانى از. ءبارىمىز قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن رەسەيلىك انتروپولوگ ە.پ. كيتوۆقا جالىنامىز. جالعىز ءوزى ارحەولوگتارعا جەتپەيدى. وعان كەزەككە تۇرامىز. ءتىپتى، ءبىر جىل بويى كەزەك جەتپەسە، كەلەسى جىلعا جازىلۋعا تۋرا كەلەدى. دەمەك، ۇلى دالا تۇلعالارىن زەرتتەگەندە باستى نارسە – ولاردىڭ بەت-بەينەسى دەر ەدىم. ارينە، بارلىعىنىڭ بەت-ءجۇزىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق عالىمدار ناقتى اقىلداسىپ، «مىنا كىسىلەردىڭ بەت-بەينەسىن انىقتايىق» دەسە، ەڭ بولماسا تاعى دا بەس تۇلعانىڭ بەت-ءجۇزىن قايتا قالپىنا كەلتىرسەك دەگەن ارمان بار. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ۇلكەن سىي بولار ەدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – مەتاللۋرگيا. سارىارقاداعى مەتاللۋرگيا وشاعى يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا بازاسىندا تۇر. بۇل وسى ۇيىمنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالار الەمدىك بازاسىنا وتكەن جوق. قازىر الدىن الا بازادا 13 ەسكەرتكىش بار. سونىڭ ءبىرى – سارىارقاداعى كەن وشاعى. ياعني، الەمدىك مۇرا بازاسىنا ءوتۋ ءۇشىن ءبىر عانا ساتى قالدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ەۋروپانىڭ اۋماعى كىشكەنتاي كەيبىر مەملەكەتتەرى ءا دەگەننەن 45 ەسكەرتكىشىن ەنگىزگەن.

ەندى الما مەن قىزعالداققا كەلسەك، بۇل ءبىز ءۇشىن توسىنسىي سياقتى بولدى. الما مەن قىزعالداق – وسىمدىك. قازاقتاردىڭ وسىمدىككە قاتىستى وزىندىك دۇنيەتانىمى بار. وسىمدىكتى تۇرمىستا ءجيى پايدالانامىز. ونىڭ بۇكىل بەينەسى قولونەردە تۇر. نەگىزگى ءوسىرىپ وتىرعانىمىز – مال شارۋاشىلىعى. ونىڭ تۇتىناتىن قورەگى – وسىمدىك. بۇكىل اعاش بۇيىمدارى وسىمدىكتەن جاسالادى. مۇنىڭ ۇلكەن ەتنوگرافيالىق ءمانى بار. بۇل جەردە قازاقى دۇنيەتانىمدى بۋدانداستىرىلعان ەمەس، جابايى المادان ىزدەۋ كەرەك. جابايى الما تاۋ بوكتەرىندە وسەدى. جابايى الما پىسكەندە سول اۋىلدىڭ بالالارىن ۇيدە ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق الما ءجۇزدى، الما مويىندى، الما كەۋدەلى، الما ەرىندى دەگەن تەڭەۋلەر قولدانعان. ال ءبىزدىڭ پەتروگليفتەردەگى بەينەلەردى، تاسقا سالىنعان سۋرەتتەردى قاراساق، كوبىنەسە تاۋەشكى، تاۋتەكە، بۇعى، ارقار. بۇنىڭ بارلىعى تاۋ اڭدارى. سول اڭداردىڭ قورەگىنىڭ ءبىرى – جابايى الما. بايىرعى ەمشىلەر ادامدى تەك مالدىڭ مايى، سورپاسىمەن ەمەس، شوپتەرمەن دە ەمدەدى. مىنە، ولار جابايى المانىڭ دانەگى ارقىلى جۇرەك-قان تامىرلارى، جەمساۋ اۋرۋىن جازعان. الماتى قالاسىنداعى بۋتاكوۆكادا قولا ءداۋىرىنىڭ قونىسىنان جابايى المانىڭ ءدانى جينالعان ىدىس شىقتى. ونى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنداعى بەلگىلى ارحەولوگ ا.گورياچەۆ تاپتى.

قازاق حالقىندا «قىزعالداق ماي» دەگەن عۇرىپ بار. قازىرگى كەزدە ايتىلماسا دا، اۋىل اقساقالدارىنىڭ اۋزىندا ءجۇر. بايىرعى جازبالاردا، ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ ەنتسيكلوپەدياسىندا بار. قىزعالداقتىڭ گۇل اشاتىن كەزەڭى ساناۋلى كۇندەر. ءساۋىر ايىنىڭ اياعى مەن مامىر ايىنىڭ باسى. ءبىر قىزىعى، الما مەن قىزعالداق ءبىر مەزگىلدە گۇلدەپ، ءبىر ۋاقىتتا تۇسەدى ەكەن. ال قىزعالداق گۇلدەگەن ۋاقىتتا سۇتتەن الىنعان ماي قىزىل بولادى. جالپى، مايدىڭ ءتۇسى مالدىڭ جەگەن ءشوبىنىڭ تۇسىنە بايلانىستى. اۋىل ايەلدەرى داستارقان جاساپ، قىزعالداقتان الىنعان مايمەن ءشاي بەرگەن. ونى «قىزعالداق ماي» عۇرپى دەپ اتاعان.

نەمىس دارىگەرى ءھام ساياحاتشى ريحارد كارۋتتستىڭ قازاق دالاسىنا كەلگەنى بەلگىلى. ونىڭ ماماندىعى دارىگەر بولسا دا، ەتنوگرافياعا، تاريحقا جاقىن. ول ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋ وڭىرىنە ءۇش رەت كەلگەن. ەڭ سوڭعى رەت 1903 جىلى ات باسىن تىرەپتى. وسى ءۇش رەت كەلۋىنىڭ ناتيجەسىندە «ماڭعىستاۋداعى قازاقتار مەن تۇركىمەندەر» دەگەن ەڭبەك جازىپ، ول 1911 جىلى سانكت-پەتەربوردا جارىق كوردى. كارۋتتستىڭ نەمىس تىلىندەگى جازباسىن ە.پەتري ورىس تىلىنە اۋدارعان. دەمەك، قىزعالداق پەن المانى ايتقاندا وڭتۇستىك-شىعىس ءوڭىرى عانا ەسكە تۇسەدى. ال قازاقستاننىڭ ءشولدى ايماقتارىندا وسىعان قاتىستى تانىم بولدى ما ەكەن دەگەن ويمەن كارۋتتستىڭ ەڭبەگىن اشتىم. سويتسەم، ول ماڭعىستاۋدا وتىرىپ تەرىدەن جاسالعان ەر توقىم تۋرالى جازادى. وعان قىزعالداقتىڭ ويۋىن بەدەر ارقىلى تۇسىرەدى. تەرىگە تۇسكەن بەدەر ومىرباقي كەتپەيدى. ءا.قاستەەۆ مۋزەيىنىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەر زالىندا قىزعالداق سالىنعان جىبەك داستارقان بار. ورتالىق مۋزەيدە ساعات، قوس بىلەزىك بار. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قىزعالداقتىڭ ساباعى مەن جاپىراعى بىرگە بەرىلگەن. بۇل – ءوسۋ، ءونۋ، وركەندەۋ دەگەن يدەيادان تۋعان. سونداي-اق، حV عاسىردا سالىنعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ساۋلەت جانە عيمارات ساناتپەن يۋنەسكو-نىڭ مۇرا تىزىمىنە ەندى. وسى عيماراتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قاقپاسىندا ويمىشتاپ سالىنعان قىزعالداق ويۋى تۇر. جانە سىرتىنداعى ەمالمەن سالىنعان كىرپىشتە دە تۇر.

يۋنەسكو-عا قازاقستان مەن وزبەكستانعا ورتاق تيان-شان تاۋلارىنىڭ باتىس بولىگى تابيعات ەسكەرتكىشى دەگەن ساناتپەن ەنگەن. وعان اقسۋ-جاباعىلى قورىعى كىرەدى. ەلباسى ماقالاسىندا قىزعالداق پەن المانىڭ تيان-شان تاۋ ەتەگىندە وسەتىنىن ايتتى. قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 35 ءتۇرى وسەدى. سونىڭ 12 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. ونىڭ تۇقىمىن شەتەلگە شىعارۋعا تىيىم سالىنعان. وسى تۇرعىدا گوللانديانى گۇلدىڭ وتانى دەيمىز. بىراق بۇل ەل قىزعالداقتىڭ ەمەس، راۋشان گۇلىنىڭ وتانى ەكەن. گوللانديا قازاقستاندا وسەتىن قىزعالداق گۇلىنىڭ تۇقىمىن ەلىنە اپارىپ، ءوسىرىپ، وعان «نۇرسۇلتان نازارباەۆ» دەپ ات بەرىپتى.

اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنە توقتالايىن. جالپى، قازاق مۇنى سالت اتتىلار مادەنيەتى دەيدى. اتقا ءمىنۋ سالتىمىز بوتاي مادەنيەتىنەن باستالادى. بوتاي مادەنيەتىندە اتتىڭ ارتقى تۇياعىنان جاسالعان عۇرىپتىق بۇيىمدار كوپ بولعان. سەبەبى جىلقىنىڭ كۇشى ارتقى تۇياققا تۇسەدى. ءبىر قىزىعى، وسى بۇيىمداردا گەومەتريالىق ورنەك بار. بۇل قازىر كىلەمدە، قورجىندا كەزدەسەدى. سوناۋ بوتاي مادەنيەتىندەگى گەومەتريالىق ورنەك ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتتى دەگەن ءسوز.

احمەت توقتاباي: مەنىڭشە، بۇل جىلقىنىڭ اسىعى ەمەس، سومپايداعى گەومەتريالىق ورنەكتەر. جىلقىنىڭ دەنەسىنەن تابىلعان بار سۇيەك، قىل قاسيەتتى سانالعان. ارحەولوگتار ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى قازاقستان قالالارىن كوپ زەرتتەدى. بىراق ۇلى جىبەك جولى بويىنشا قىتاي «ءبىر جول، ءبىر بەلدەۋ» دەگەن ماسەلەنى ەرەكشە قولعا الدى. بۇل تۋرالى شەتەلدىڭ ساياساتكەرلەرى باسقاشا پىكىر ايتۋدا. ماسەلەن، قىتايدىڭ سۋ جولدارىنىڭ ءبارىن امەريكا جاۋىپ تاستاپتى. ول تۇرماق، بىلتىر قىتايدىڭ ساۋدا كەمەلەرىن ۆەتنام جۇرگىزبەي قويدى. سوندىقتان قىتاي «ءبىر جول، ءبىر بەلدەۋ» ارقىلى ازيا قۇرلىعىنا ەۋروپا ارقىلى شىقپاقشى دەيدى. مەنىڭشە، ۇلى جىبەك جولى دەپ ايقايلاي بەرۋدىڭ كەرەگى جوق. مۇنىڭ ارتىندا قىتايدىڭ ۇلكەن ساياساتى جاتىر. نەگە دەسەڭىز، جولدىڭ ءبارىن قىتاي مەملەكەتى سالىپ جاتىر. ولاردىڭ ماقساتى – قۇرعاق جول ارقىلى ەۋروپاعا تاۋارىن جەتكىزۋ.

جاڭابەك شاعاتاي: نەگىزى ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازاقستان بويىنشا وتەتىن تارماعى قانشا؟

تالاس وماربەكوۆ: جالپى، ۇلى جىبەك جولى قازاقستاننان تىس. نەگىزگى تارماعى وزبەكستان، فەرعانا، قاشقاريا جاعىمەن كەتەدى. بىزدەن تەك جاناما جولدارى عانا وتەدى. ۇلى جىبەك جولى يسپيدجابقا دەيىن سارا جول دەپ اتالعان. ودان ءارى قاراي يسپيدجاب جولى دەپ اتالدى. وسىلاي قالالار اراسى جولدارمەن جالعاسقان. مۇنىڭ باسى شاناننان باستالادى. بۇل قىتايدىڭ بۇرىنعى استاناسى.

جاڭابەك شاعاتاي: مۇنىڭ ءبارى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. سوندىقتان تاريح قويناۋىنا بۇگىپ جاتقان سىردىڭ ءبارى اشىلۋى قاجەت. سولاي ەمەس پە، كەنجەحان مۇحامەديقىزى؟

كەنجەحان مۇحامەديقىزى: 41 جىل ۇستازدىق ەتىپ كەلەمىن. بۇل جەردە تاريحتان تەرەڭ قازىپ ايتىلدى. بۇل ماقالا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جالعاسى. بىزدە تالقىلاۋ كوپ. بىراق سونىڭ تاجىريبەلىك جۇزىندە ورىندالۋى قالاي؟ ءسوز بەن ءىس قابىسا ما؟ مۇنىڭ ءبارىن مەكتەپكە اپارىپ تىرەپ قويامىز. بالاعا قوسىمشا ساباق رەتىندە ءۇيىپ بەرەمىز. ونىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەيدى. قازىر بالالار 0-سىنىپتان اعىلشىن، 3-سىنىپتان كومپيۋ­تەر ۇيرەنەدى. بالا روبوتقا اينالا ما دەپ قورقامىن. تاعى ءبىر ماسەلە، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىندا» ولكەتانۋ تۋرالى ايتىلادى. مۇنى بۇرىننان مەكتەپتە وقىتامىز. ولكەتانۋدى ءار ءوڭىردىڭ اكىمشىلىگىنە تاپسىرۋ كەرەك. بۇل ەسەپ ءۇشىن ىستەلمەۋى كەرەك. مىنا ماسەلەنى ايتا كەتسەم دەيمىن. كەزىندە كولساي كولى جاعاسىنداعى كۇرمەكتى اۋىلىندا ارقار-مەرينوس قويىن وسىرگەن شوپان بولىپ جۇمىس ىستەگەن ازاماتتاردى قۇرمەت تۇتتىق. نەگىزىندە شوپاننىڭ ەڭبەگى وراسان. ءا.قاستەەۆ ولاردىڭ پورترەتىن سالعان. كەيىن اۋداننىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇردى. ءبىر قىزىعى، قازىر الىنىپ تاستالدى. مىنە، ولكەتانۋ وسىدان باستالماي ما؟ ءار ولكە ءوز قاھارماندارىن ۇلىقتاسا ەكەن. ەڭبەك ادامىنا دەگەن كوزقاراس وزگەردى مە؟ شىن مانىندە، اكىمدىكتەگىلەردەن نە اتقارىلدى، نە جوسپارلاندى، بارىنەن ەسەپ الىپ وتىرۋ كەرەك. سوندىقتان قاراپايىم حالىقتان باستاپ، بيلىك وكىلدەرىنە دەيىن جۇمىلا كىرىسىپ، قولعا الۋ قاجەت. بالاعا تاربيەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مۇعالىم بەرەدى، ال ادامگەرشىلىك، ۇلتتىق تاربيەنى اتا-انا ءسىڭىرۋى كەرەك.

حانگەلدى ءابجانوۆ: ءيا، بالاعا الدىمەن اتا-انا جاۋاپتى. بىراق اتا-اناسى تاڭەرتەڭ كەتىپ، كەشكە كەلەدى. شەتەلدە 2-3 بالاسى بار ازاماتتارعا جەڭىلدىك بەرەدى. ەكى-ءۇش بالاڭىز بولسا، نەسيەنىڭ 30 پايىزىن، ال كوپ بالاسى بولسا نەسيەسىن جاۋىپ بەرەدى. بىزدە شە؟ 2 بالا بولسا دا، 5 بالا ومىرگە اكەلسە دە، 10 مىڭ تەڭگەگە جەتپەيدى.

احمەت توقتاباي: بيىل رەسەي قازاقتارىنىڭ زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىستىم. رەسەيدە 52 ۇلت تۇرادى. ونىڭ ىشىندە كوپ بالا تاۋىپ جاتقان – قازاقتار. بۇعان «انا كاپيتالى» جاقسى اسەر ەتكەن سىڭايلى. ورىستىڭ ءوزى ءوسۋ جاعىنان ءۇشىنشى ورىندا. مەنەن «سىزدەردە «انا كاپيتالى» نەگە جوق؟» دەپ سۇرادى. نە دەرىمدى بىلمەدىم. ۇكىمەت جاعداي جاساسا، حالىق سانى كوبەيەر ەدى.

جاڭابەك شاعاتاي: ءيا، «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەپ شاكارىم ايتقانداي، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. ءتىپتى، بايقاۋىمشا كوكەيلەرىڭىزدە تالاي جايت، تالاي ءسوز جاتقان سياقتى. الدا تالاي تالقىلار ءسات تۋار. كەلگەندەرىڭىزگە، پىكىر بولىسكەندەرىڭىزگە كوپ راحمەت!

 

ءتىلىپ تۇسكەن تىركەستەر:

بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى، جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى:

– كەز كەلگەن نارسەنى جۇيەگە سالۋ ءۇشىن ادام بالاسىنا ءبىلىم كەرەك. ءبىر تاريحشىنىڭ ايتقانىن ەكىنشىسى تىڭداماسا، ەشقاشان وي-ءورىس تە، عىلىم دا دامىمايدى. شىندىققا جۇگىنۋ كەرەك. ءبىرىمىز «ەجەلدەن وتىرىقشى ەل بولعانبىز» دەسەك، ەكىنشىمىز «باعزىدان كوشپەلى حالىقپىز» دەيدى. ەكەۋىنىڭ دە ءجونى بار. ويتكەنى اتا-بابامىز مالدى دا باققان، قالا دا سالعان. سونىڭ ءبارىن تەڭ تارازىلاۋ كەرەك. كۇنى كەشەگىگە دەيىن كوشپەلى ءومىر سۇردىك. ال قالالاردى قازاق سالماعاندا سىرتتان بىرەۋ سالىپ بەردى مە؟ اقىرتاستىڭ سالىنعان ۋاقىتى شىڭعىس حاننىڭ زامانىنا ساي كەلەدى. «اقىر» دەگەن نە ەكەنىن بىلمەيتىندەر كوپ. ونى مايقى ءبيدىڭ تۇقىمى كوركەمبەك دەگەن كىسى باستاعان 300 قۇرىلىسشى جوتانىڭ وزىنەن قازىلعان تاستارىنان قاشاپ جاساعان. مايقى ءبيدىڭ داۋىرىنەن بەرى قاراي تاس قاشاۋشىلار وزىمىزدە بولعان. ءوزىمىزدى باعالاۋ از. كەجەگەمىز كەرى تارتىپ جۇرەمىز. «الىپپە» دەگەن ادەمى اتاۋدى «ساۋات اشۋ» دەپ قۇرتتىق. بۇل – ۇلتتىق قالىپتاسۋ نەگىزىنىڭ ساباقتاستىعىن بۇزۋ.

تالاس وماربەكوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– ەلباسىنىڭ ماقالاسىنان تۋىندايتىن نارسە – قازاق تاريحىن جازۋدا قازاق حالقىنىڭ باسقا حالىققا ۇقسامايتىن وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار ەكەنى ەسكەرىلگەن. مۇندا دەرەكتەر مولىنان قامتىلعان. اۋىزشا تاريح، ارحەولوگيالىق دەرەكتەر بار. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى، ەجەلگى ورتا عاسىرداعى قازاقتىڭ تۇرمىسى ەشكىمگە ۇقسامايتىن تاريح ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىن ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ، تاريح بەتىندە قالدىرۋ قاجەت.

حانگەلدى ءابجانوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– دەموگرافيانىڭ زاڭى بويىنشا قازاق حالقى حح عاسىردا جويىلىپ كەتۋ كەرەك ەدى. ءوز ەلىمىزدە 29 پايىز عانا بولدىق. تىلىمىزدەن ايرىلىپ قالا جازدادىق. بىراق ءبىزدى ساقتاپ قالعان اتا-بابامىزدان قالعان مادەني-رۋحاني مۇرا. اۋىز ادەبيەتىمىز 100 توممەن شىقسا، 5 مىڭ كۇيىمىز جارىق كوردى. ەلباسى ماقالاسى مول قازىنانى بەينەلەپ جەتكىزگەن ءساتى. سول قازىنانىڭ ارقاسىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ زامانىنان جوق ىزدەگەن حالىق ءوزىنىڭ بايلىعىمەن، مۇراسىمەن قاۋىشىپ وتىر. ءبارى باياندى بولىپ، قازاقستان قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتى ەكەنىن تانىتايىق. وزىندىك تابيعي بولمىسىمىز، تاريحىمىز، مادەنيەتىمىزبەن عانا الەمدىك وركەنيەتكە ەنە الامىز.

احمەت توقتاباي، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– دۇنيەجۇزىنىڭ 30-دان استام ەلىندە جىلقى مۋزەيى بار. قازاقستاندا جىلقى مۋزەيىن اشۋ تۋرالى 15 جىل بۇرىن ايتقان ەدىم، ونىڭ كونتسەپتسياسىن دا جاسادىم. نەشە زالدان تۇراتىنىن دا جوسپارلادىم. سوندىقتان جىلقى مادەنيەتىن الەمگە تانىتقان حالىق ەكەنىمىز راس بولسا، جىلقى مۋزەيىن اشۋىمىز كەرەك.

ءنابيجان مۇحامەتجانۇلى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستى ۇستاناتىندار قازاقستان كەڭىستىگىندەگى وركەنيەتكە قازاق حالقىنىڭ اكەلگەن ۇلەسى تۋرالى اۋىز اشپايدى. ءتىپتى، ۇلى يمپەريالار – عۇن، تۇرىك يمپەرياسى بولسىن قازاقستانمەن بايلانىسى بار دەمەيدى. ارينە، سوڭعى كەزدە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. قازاق دالاسىندا كوشپەندىلەر، وتىرىقشىلىق، ونەركاسىپ، ساۋدا وركەنيەتى بولعان. دەمەك، قازاقتى كەمسىتىپ، نادان ەتۋ كوزقاراسىنان ارىلۋ كەرەك.

تاتتىگۇل قارتاەۆا، قازۇۋ پروفەسسورى:

– وسى ماقالا جاريالانۋ قارساڭىندا يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە قورقىت اتا مۇراسى ەنگىزىلدى. كەلەسى كەزەكتە كورۇعلى جىرلارى تۇر. ۇلى دالاداعى قورقىت اتانىڭ جىرلارى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە تۇركيا، قازاقستان، ءازىربايجان اتىنان تىركەلدى. ال جىلقى مادەنيەتىنە تيەسىلى كوكپار ويىنى قىرعىزستان اتىنان تىركەلدى. ءبىز اسىقتى تىركەتىپ الدىق. ەگەر كوكپار بويىنشا ەرتەرەك ارەكەت جاساعاندا، قازاقستان جانە قىرعىزستانعا تيەسىلى بولار ەدى. ءبىز كوكپار تارتىپ وسكەن حالىقپىز. جىلقى مادەنيەتى قازاقپەن ءبىر ەكەنى ءدۇيىم جۇرتقا ءمالىم.

كەنجەحان مۇحامەديقىزى، №100 مەكتەپ مۇعالىمى:

– ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىنە ۇيالاپ، ىسكە اسۋىنا ءبارىمىز اتسالىسايىق. كەلەسى جىلى «جاستار جىلى». دەمەك، جاستار وسى ماقالادا ايتىلعان دۇنيەنى ورىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسسەك، قۇبا-قۇپ.

 

 دايىنداعان دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار