29 قاراشا 2018, 19:05 869 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ەڭسەلى ەلدىككە ەڭبەك جەتكىزەدى

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن، 2015 جىلى «فوليانت» باسپاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىن جارىققا شىعارعان بولاتىن. ءبىر وكىنىشتىسى، وتە از تيراجبەن. كىتاپتا جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا ءوزىنىڭ ءومىرى جايىندا اڭگىمەلەي وتىرىپ، ەلباسى زامان، قوعام، ادام تۋرالى تەرەڭ تولعانعان ەدى. اسىرەسە، ەلباسىنىڭ ەڭبەك تۋرالى، ەل ەگەمەندىگى تۋرالى ايتقاندارى ءاربىر ادامعا تەرەڭ وي سالاتىنى تالاسسىز.

***

ءومىر بولعان سوڭ ونىڭ اسۋى دا، سايى دا، ءارتۇرلى بۇرىلىستارى مەن بۇلتارىستارى دا بولادى، بارلىق جەردە بىردەي ءتۇپ-تۇگەل دۇرىس شەشىم قابىلداي بەرۋ دە قيىن. بىراق ومىردە ەشقاشان اداستىرمايتىن، ەشقاشان قاتەلەستىرمەيتىن، ارقاشان ابىرويعا بولەيتىن ءبىر جول بار. ول جول – ەڭبەك جولى. ەڭبەكتىڭ ادام ومىرىندەگى، قوعام ومىرىندەگى الار ورنىن قالپىنا كەلتىرۋ جولى. ءبىز وسى جولمەن جۇرەتىن بولامىز. مەن ءوز باسىم ءومىر بويى ەڭبەكتى تۋ ەتىپ ۇستاپ كەلە جاتقان ادام رەتىندە حالقىمدى دا وسى جولعا شاقىرامىن. زاماندى وزگەرتەتىن دە، قوعامدى وزگەرتەتىن دە، ادامدى وزگەرتەتىن دە تەك ەڭبەك، ەڭبەك جانە ەڭبەك قانا. وسىنى ۇمىتپايىق. ەڭبەك بولعاندا ونىڭ سيپاتى دا قازىر ءبىرشاما وزگەرگەنىن، بۇرىنعى قارا جۇمىستىڭ ازابى الدەقايدا ازايعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا بۇكىل كەڭەس وداعىندا قول ەڭبەگىمەن شامامەن 50 ميلليون ادام اينالىسقان ەكەن.

***

سول مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. مۇنايى مەن گازى جوق ەل سياقتى ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنىپ، شيكىزات باعاسىنىڭ الەمدىك كونيۋنكتۋراسىنا تاۋەلسىز ەكونوميكا قۇرۋىمىز كەرەك. ناعىز تاۋەلسىزدىك –ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى – وسىنداي تاۋەلسىزدىك. ول تاۋەلسىزدىكتى كۇن سايىن، اي سايىن، جىل سايىن نىعايتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. مۇنىڭ كەپىلى – جاسامپازدىق جۇمىس، ەسەلى ەڭبەك. تاعى دا ايتامىن: ءبىز ءۇشىن ەڭبەك – شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور. قانداي ۇلت بولا الاتىنىمىزدى قالاي جۇمىس ىستەيتىنىمىز ايقىندايدى. ەڭسەلى ەلدىككە ەڭبەك جەتكىزەدى.

***

مىنە، ماسەلە سوندا. بىرەۋلەر قايتا قۇرۋ كەزىندەگى قۇلشىنىسپەن، بىرەۋلەر جاريالىلىق كەزىندەگى جەلپىنىسپەن وزدەرى ءبارىن و باستان بىلگەندەي سويلەي، جازا باستادى عوي انا جىلدارى. راسىندا دا، مەن ءوزىم اۋەلدەن-اق جوسپارلى ەكونوميكانىڭ بارلىق جاعىن بىردەي كورە قالدىم، ءبارىن بىردەن بىلە الدىم دەمەيمىن. جاڭا مەملەكەت قۇرۋ جۇمىسىن، اسىرەسە، يندۋستريالاندىرۋدى، سوعىستان كۇيرەگەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى جىلدار بويى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزگەننىڭ ارقاسىندا ەلدە تالاي ىرگەلى شارۋالار اتقارىلعاندىعىن ەشكىم دە تەرىسكە شىعارمايدى. بىراق ول ەكونوميكانىڭ ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان مۇلدە قول ءۇزۋ قاۋپى بار ەكەنىن اتىمەن كورمەۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى.

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنداعى الەمدىك كونيۋنكتۋرا كەڭەس وداعىنا ابدەن قولايلى بولدى. 1973 جىلعى اراب-يزرايل سوعىسىنان كەيىن مۇناي ەكسپورتتايتىن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ شەشىمى بويىنشا مۇنايدى ءوندىرۋ دە، ونى سىرتقا شىعارۋ دا قاتتى شەكتەلدى. سول-اق ەكەن الەمدىك رىنوكتا مۇنايدىڭ باعاسى اسپانداپ كەتتى. بۇرىن باررەلىنە 13 دوللار تولەنەتىن مۇنايدىڭ 1 باررەلى 34 دوللارعا كوتەرىلدى. ال كەڭەس وداعى ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى كوزى مۇناي بولاتىن. تەك مۇنايدى شەتكە شىعارۋدىڭ وزىنەن ەل جىلىنا شامامەن 16 ميلليارد دوللار پايدا تاباتىن. ول دوللاردىڭ ناقتى ساتىپ الۋ قابىلەتى ءتىپتى باسقاشا، ارينە. سول كەزدە ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىزگە يمپورتتىق تاۋارلار قاپتاپ ءتۇسىپ جاتاتىن. مۇناي دوللارلارىنا حالىق تۇتىناتىن بۇيىمداردى كوپتەپ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى ءال-اۋقاتتى جاقسارتۋ جونىندە ەلدە اجەپتاۋىر جۇمىس جاسالىپ جاتقانداي اسەر دە قالدىرعانى بار. الايدا سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي جاعداي اتىمەن وزگەرىپ سالا بەردى. ساۋد ارابياسى از ۋاقىتتىڭ اياسىندا مۇناي ءوندىرۋدى ءۇش ەسەدەن ارتىق وسىرۋگە قول جەتكىزىپ ەدى، مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 10 دوللارعا قۇلدىراپ ءتۇستى دە كەتتى. مۇنىڭ ءوزى كەڭەس وداعىن قارجىلىق تۇرعىدان دا، بيۋدجەتتىك تۇرعىدان دا بىردەن سازعا وتىرعىزدى. مۇناي قاراجاتىن قىلعىتىپ جۇتۋعا ەسەپتەلىپ قالعان ەكونوميكا كۇيرەپ ءتۇستى، ويتكەنى ەل باسشىلىعى شارۋاشىلىق مەحانيزمدەرىن قايتادان قۇرۋ ءۇشىن ناقتى ەشتەڭە دە جاساماعان بولاتىن. بۇل – بارشا ەلدەر ساباق الاتىنداي تاريح تاعىلىمدارىنىڭ ءبىرى. مەنىڭ ءبىز مۇنايى مەن گازى جوق ەل سياقتى ءومىر سۇرۋگە  ۇيرەنۋىمىز كەرەك، الەمدىك شيكىزات باعاسىنا تاۋەلدىلىكتەن  قۇتىلۋىمىز كەرەك دەپ قايتا-قايتا ايتا بەرەتىنىم، ءبىرازدان بەرى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قولعا الىپ جاتقانىمىز سودان. جەر استىنىڭ  بايلىعى ەرتە مە، كەش پە ءتۇبى ءبىر تاۋسىلماي قويمايتىنىن  ۇدايى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ابدەن قيعاشتانىپ كەتكەن ەكونوميكانىڭ ءبىر ۇلگىسى  بىزدە ەدى. مىنانى عانا ايتايىنشى: ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىزدىڭ 95 پايىزى ورتالىقتان باسقارىلاتىن. 95 پايىزى!.. بۇعان تۇسىنىكتەمەنىڭ كەرەگى جوق شىعار. ورتالىق  كوميتەتتىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە سايلانا سالىسىمەن اينالىسقان ءبىرىنشى ءىرى شارۋام – ەكىباستۇز ەلەكتر ستانسالارى شوعىرىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە بۇكىل ەلدەگى كوكەيگە  قونىمسىز جاعدايعا كوزىم انىق جەتتى. قۇنى ميلليوندىق ستانسالار سالۋعا اقشا تابىلادى، ال قۇنى مىڭدىق بالاباقشالار سالۋعا تابىلمايدى. سول تۇستا قازاقستاندا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ الپىس پايىزى وزگە رەسپۋبليكالاردان جەتكىزىلەتىن. قىرىق ميلليوننان استام قويى بار ء(بىر كەزدە ونىڭ سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزەمىز دەپ تە جانتالاسقانبىز) قازاقستاندا جۇرت قاي جەردە دە ەتتىڭ كەزەگىنە شۇباپ تۇرىپ جاتاتىن. ويتكەنى بىزدە ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى ويلاستىرىلماعان. سودان كەيىن قوي ەتى سول تۋشا كۇيىندە ۆاگون-ۆاگونىمەن سىرتقا جىبەرىلە بەرەتىن.

***

...كەڭەس ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان تاعى ءبىر جاعدايدى دا ايتا كەتەيىن. ول – اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ شىعىندارى. قازاقتىڭ «اتتىعا ەرىپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلدى» دەگەن ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. كاپيتاليستىك جۇيە، ناتو ەلدەرى «قىرعي-قاباق سوعىس» جاعدايىندا قارۋلانۋدى وڭدى-سولدى قارقىنداتا بەردى، ستراتەگيالىق تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزەمىز دەپ كەڭەس وداعى دا تاپقان-باققانىن قارۋلانۋعا، اسكەردى جابدىقتاۋعا جۇمساپ جاتتى. بار ايىرماشىلىعى جاڭاعى مىندەتتى شەشۋگە ولاردىڭ بيۋدجەتىنىڭ شامالى بولىگىنىڭ ءوزى جەتىپ جاتاتىن، ال قارۋلانۋ شىعىندارى بىزدەگى بيۋدجەتتىڭ بەل ومىرتقاسىن وپىرىپ تۇسىرەتىن. ونىڭ ۇستىنە وتە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن اسكەري تەحنولوگيا جەتىستىكتەرى ازاماتتىق كاسىپورىنداردا اتىمەن پايدالانىلمادى. ءسويتىپ، كوك جۇزىندەگى زىمىراعان ۇشاقتاردى مۇلتىكسىز اتىپ تۇسىرەتىن تەحنيكاسى بار ەل (سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ پۆو امەريكالىق پاۋەرستىڭ شپيون ۇشاعىن 10 مىڭ مەترلىك بيىكتىكتە جايراتىپ ەدى عوي) قاراپايىم عانا حالىق تۇتىناتىن بۇيىمداردى ساپالى ەتىپ جاساۋدى ۇيرەنبەي-اق قويدى. سوناۋ عارىشتا كورابلدەردى تۇيىستىرە الاتىن ەل ءوزى جاساعان ماشينەلەردىڭ ىشىنە اۋا رەتتەيتىن قوندىرعى – كونديتسيونەر ورناتۋدى بىلمەگەن سوڭ نە ايتۋعا بولادى؟ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ نە سۇراعانىنىڭ ءبارى بەرىلەتىن بيۋدجەتتەن. مۇنىڭ ءوزى بەينە ءبىر ەكونوميكا ىشىندەگى ەكونوميكا سياقتى ەدى. سونشا شىعىن جۇمسالعان اسكەري سالانىڭ شىن شاماسى ماسكەۋدىڭ قىزىل الاڭىنا ءبىر اۋەسقوي جىگىت باسقارعان سپورتتىق ۇشاق تاپا-تال تۇستە كەلىپ قونعاندا انىق كورىنگەن جوق پا؟ اسكەري-اۋە كۇشتەرى ول ۇشاقتى دا، ۇشقىشتى دا اياعان جوق قوي، اتىپ تۇسىرە المادى عوي. ال ەندى وسىنداي جاعدايدا جاڭاعى ايتقان باسقارۋشى اپپاراتتىڭ ءجونسىز ءوسىرىلۋى دە ەكونوميكاعا قوسىمشا اۋىر سالماق سالدى. 1985 جىلعا قاراي كسرو-داعى ۇلكەندى-كىشىلى باستىق اتاۋلىنىڭ ۇزىن سانى 18 ميلليون ادامعا جەتكەن ەكەن. سوندا جۇمىس ىستەيتىن التى-جەتى ادامعا ءبىر باستىقتان كەلىپ تۇر عوي. ولاردىڭ جالاقىسىنا، اپپاراتتى ۇستاۋعا جىل سايىن بيۋدجەتتىڭ 10 پايىزى جۇمسالاتىن. كومپارتيانىڭ قاتارى دا رەتسىز ءوسىپ، پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانى 19 ميلليونعا بارعان ەدى. پارتيا مۇشەلەرىنىڭ قاتارى قالىڭداعان سايىن پارتيالىق اپپاراتتىڭ دا ۇلكەيە بەرەتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ماسكەۋدەگى جولداستارىمنىڭ ءبىرى ايتقان كوكپ ورتالىق، كوميتەتىنىڭ اپپاراتىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ سانىنىڭ ءوزى 1500-گە جەتتى دەگەن ءسوز ەسىمدە قالىپتى.

پارتيانىڭ ءوز ىشىندە دە ءىرىپ-ءشىرۋ باستالعانى جانىمىزعا قاتتى باتاتىن. برەجنەۆتىڭ ەستەلىكتەر بروشيۋرالارى ءۇشىن ادەبيەت سالاسىنداعى لەنيندىك سىيلىققا يە بولۋى، ءسويتىپ، جازۋشىلىعى جاعىنان شولوحوۆ، لەونوۆ، اۋەزوۆ سياقتى كلاسسيكتەردىڭ قاتارىنا اپارىلىپ قولدان  قويىلعانى سونىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. ونىڭ ينسۋلت العانىن، سودان كەيىن-اق دۇرىستاپ ءسوز سويلەۋدەن قالعانىن ءبارىمىز دە بىلەتىنبىز.

كەڭەس ەكونوميكاسىنىڭ قيىن كەزەڭگە تىرەلە باستاعانىن سەزىنۋ ءۇشىن ۇلكەن سۇڭعىلالىقتىڭ كەرەگى جوق بولاتىن. كەز كەلگەن دۇكەنگە باس سۇقساڭىز وسىنشالىق تابيعات بايلىعى، وسىنشا جەرى، وسىنداي ەلى بار مەملەكەتتە مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى ءجونسىز ەكەندىگى ويعا كەلمەي قويمايتىن. كەيىننەن توقىراۋ دەگەن اتقا يە بولعان كەلەڭسىز كەزەڭ ءبىزدىڭ بوساعامىزدان سول تۇستا اتتاعان.

ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاندايلىق سىرقاۋلى ەكەندىگىن 1984 جىلعى كوكتەمدە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان كەزدە بۇرىنعىدان دا ايقىن سەزىنە ءتۇستىم. كەڭەس وداعىنىڭ شارۋاشىلىق جۇيەسى كەيدە كەزدەيسوق فاكتورلارعا تاۋەلدى بولاتىن. شىن مانىندە ول ەلدە ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىنداعى جوسپارلى ەكونوميكا ورنىقپادى دەۋدىڭ دە ءجونى بار. نەگىزىندە، جۇمىستى جوسپارلاپ جۇرگىزۋ جامان دا نارسە ەمەس قوي. ەڭبەك رەسۋرستارى ارتىق جينالىپ قالسا-اق سول قالاعا 10-15 مىڭ جۇمىس ورنى بار الىپ كاسىپورىندار سالىنا بەرەتىن. ول نە شىعارادى، ول ءونىم سۇرانىسقا يە بولا ما، وتە مە، وتپەي مە دەپ باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى قاي كاسىپورىننىڭ ونىمدەرىن قاي جەر الاتىنى الدىن الا بەلگىلەنىپ قويىلعان. الۋشىنىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى جوق بولعاندىقتان شىعارۋشىنىڭ ساپانى جاقسارتۋعا ۇمتىلىسى دا جوق. ويتكەنى ءدال سول تاۋاردى ءدال سول جەر ءدال سول باعامەن ساتىپ الۋعا ءتيىس ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ۇلكەن-ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءوزى كوبىنە-كوپ سول ماسەلەنى شەشە الاتىن ادامنىڭ الدىنا كىرە الۋىڭا، وعان ءتيىستى ادامعا تەلەفون سوقتىرا الۋىڭا عانا بايلانىستى بولاتىن.

***

ادام قوعامنان تىس تۇرا المايدى دەگەندەي، ارينە، بۇكىل ەلدەگى جالپى جاعداي قازاقستانعا دا ءتان ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءىستىڭ بار ءمانى قالايدا، قايتكەندە دە جوسپار ورىنداۋعا تىرەلىپ تۇرعان سوڭ شارۋاشىلىق باسشىلارى جوعارىعا راپورت بەرۋدى عانا كوزدەپ، كەي جىلدارى ءتىپتى سوۆحوزدار مەن كولحوزداردىڭ قامباسىنداعى سوڭعى دانىنە دەيىن مەملەكەتكە وتكىزىپ جىبەرەتىنىن، ءدال سونداي قۇراما جەمدى كەيىننەن مال ازىعى ءۇشىن ءۇش ەسە قىمبات باعاسىنا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولاتىنىن بۇرىن ءبىر ايتقانمىن. مەن ۇكىمەت باسىنا كەلگەنگە دەيىن ەشقاشان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي اينالىسپاعان ەدىم.

سوۆمين توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسكەن سوڭ بايىپتاپ، بويلاپ قاراسام اگرارلىق سالا ابدەن بىلىعىپ بىتكەن ەكەن. كوزبوياۋشىلىق مۇندا ءتىپتى شەكتەن شىعىپتى. جەكە مالىن وتارعا قوسىپ قويىپ، شوپاننىڭ ايلىعىنا، مەملەكەت دايىنداعان جەم-شوپپەن وسىرە بەرۋ دەگەن ابدەن بەلەڭ الىپ كەتكەن، ءتىپتى جۇرت نازار اۋدارمايتىن جايعا اينالعان. ونداي جەكە مالدىڭ كوپتىگى سونداي ء(بىر سوۆحوزدا ەسەپتە جوق توعىز جۇزگە جۋىق مال باسى انىقتالعانى ەسىمدە قالىپتى), ساناق كەزىندە جالپى ەسەپكە قوسا سالادى دا، ءار ءجۇز ساۋلىقتان الىناتىن ءتولدىڭ سانىن ارتتىرىپ شىعا كەلەدى. بۇل جاعىنان ونداي مال شارۋاشىلىق باسشىلارىنا ءتيىمدى دە بولىپ شىعادى. ال شىن مانىندە مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، ابدەن ازايىپ كەتكەن. مىسالى، مال ساناعى قايتا جۇرگىزىلگەندە ءبىر عانا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىندا 330 مىڭ باس مالدىڭ جەتىسپەيتىنى انىقتالعانى بار. اقىرى، بۇل ماسەلەنى بيۋرونىڭ الدىنا قويىپ، بۇكىل رەسپۋبليكاداعى مال باسىن قايتا ساناتۋدى ۇسىندىم. العاشقىدا قولداۋ تاپپاعان سوڭ قايتادان جازباشا ۇسىنىس جاسادىم. تاڭعالارلىق جاعداي – ماسەلەنىڭ ءمانىن انىقتاۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىندى. سويتسەم، رەسپۋبليكاداعى جاعداي تۋرالى ماسكەۋگە بەرىلىپ جاتقان رەسمي اقپاراتتاردى جوققا شىعارۋى مۇمكىن قادامداردىڭ ەشقايسىسىنا دا رۇقسات ەتىلمەيدى ەكەن. اقىرى، ءبىز بۇل شارۋانى حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ كومەگىمەن قۇپيا تۇردە اتقارىپ شىقتىق، كوپ، ءتىپتى كوپ بىلىقتىڭ بەتىن اشتىق.

***

سولاي بولاتىنى – ماسكەۋ شۋ شىعادى-اۋ، نارازىلىق تۋادى-اۋ دەگەن رەسپۋبليكالارعا وزگەشە وبەكتەپ قارايتىن. مومىن، كونبىس قازاقتار كوتەرىلەدى-اۋ دەگەن ويدى ولار قاپەرىنە دە الماعان. وداقتىق ءوندىرىستىڭ قۇرىلىمى دا تىزگىنگە قول سوزۋعا ءتىپتى مۇمكىندىك بەرمەيتىن. رەسپۋبليكاداعى بارشا ونەركاسىپتىڭ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ 95 پايىزى ماسكەۋدەن باسقارىلاتىن. ءبىزدىڭ تىكەلەي قاراۋىمىزعا تەك تاماق، جەڭىل ونەركاسىپ جانە حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت سالالارى عانا قالدىرىلاتىن. ءوز جەرىمىزدەگى كەي نىساندارعا دا بارا الاميتىنبىز. مىسالى، بايقوڭىر عارىش ايلاعىنا قازاقستاندىق جۋرناليستەردىڭ تابانى تاۋەلسىزدىك جاقىنداعاندا، 1989 جىلى عانا تۇڭعىش رەت ءتيدى.

ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ وزىنە ۇلتتىق كادرلارعا تيىسىنشە  مۇمكىندىك بەرىلگەن جوق. ول زاماندا بيلىكتىڭ قاي ساتىسىندا دا ءبىرىنشى باسشى قازاق بولسا، ەكىنشى باسشى ورىس نەمەسە كەرىسىنشە ەتىپ قويىلاتىن. ەڭ نەگىزگى سەبەپ قاشاندا ەكونوميكادا جاتادى. قازاق جاستارىن وندىرىستە جۇمىس ىستەۋگە دايىندامادى. ءىس جۇزىندە ۇلتتى قالىپتاستىراتىن جۇمىسشى تابى ەكەنى ەسكەرىلمەدى. نەمەسە ناعىز ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا مۇددەلىلىك بولمادى دەگەن دە ورىندى شىعار. ءتىپتى زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ ىشىندە بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندىقتارعا، تابىسى مول ورىندارعا قازاق جاستارىن قويمادى. ونى مەن ءوز كوزىممەن تالاي كوردىم. وسى ارادا سول كەزدەگى جاعدايدىڭ ءالى كۇنگە تۇزەلمەي كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتەيىن. وندىرىستەگى ءمانى شەشۋشى ماماندىقتاردى يگەرگەن قازاق جاستارى ءالى دە از. ءبىر كەزدەگى سەبەپ، جاڭا ايتقانىمداي، جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ قابىلەتىنە سەنبەۋ، سول ارقىلى حالىقتى كەمسىتۋ بولسا، قازىرگى سەبەپ باسقاشا. قيىندىقتان قاشقالاقتاپ تۇراتىن، ۇلكەن ىستەردەن ىعىپ جۇرەتىن، جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتاراتىن جاستارىمىز جەتكىلىكتى. وسى زامانعى ەڭ قاجەت ماماندىقتاردى ءوزىمىز يگەرمەسەك، ول شارۋانى ءبىز ءۇشىن كىم اتقارادى؟

1985 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستالعان قايتا قۇرۋ ۇدەرىسى ارقاسىندا قازاقتار دا ءوزىنىڭ تاريحى، ۇلتتىق ورلەۋى، تۋعان ءتىلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتىپ، حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن باۋداي ورىپ تۇسىرگەن اشتىقتىڭ اقيقاتىن اشۋعا ۇمتىلا الدى. اسىرەسە، ءتىلدىڭ جاعدايى اسا الاڭداتارلىق ەدى. استانادا – الماتىدا جالعىز عانا قازاق مەكتەبى بولاتىن!.. قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق مىندەتتەرى ابدەن تارىلىپ بىتكەن-ءدى. ول ءىس جۇزىندە قوعامدىق ءومىردىڭ نەبارى ون شاقتى سالاسىندا عانا قولدانىلاتىن. ءتىپتى بۇل ءتىلدىڭ شاماسىنىڭ ءوزى سونداي ەكەن، نەگىزىنەن فولكلوردىڭ، ادەبيەتتىڭ، ونەردىڭ ءتىلى ەكەن، عىلىم مەن تەحنيكانىڭ كۇردەلى ۇعىمدارىن تولىق جەتكىزە المايدى ەكەن دەگەن سياقتى ۇعىمدار دا كەڭىنەن تاراتىلىپ جۇرەتىن. ءبىر وتباسىندا اتاسى مەن نەمەرەسىنىڭ ەكى تىلدە سويلەۋى ابدەن قالىپتى جايعا اينالعان ەدى. تىلدەر تۋرالى زاڭ جوباسى تالاس-تارتىسقا تۇسكەن تۇستا مەنىڭ قازاق حالقى اسسيميلياتسيا ەرنەۋىنە تاقاۋ تۇر دەپ اشىنا ايتقانىم سوندىقتان.

وداقتىق ورتالىقتىڭ تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ مۇددەسىن اياقاستى ەتەتىندىگى، قازاقتاردىڭ ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا، ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعانى، جوق، دۇرىسى – اينالدىرىلعانى (1989 جىلعى ساناقتىڭ وزىندە قازاقتاردىڭ سانى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزىنا دا جەتپەگەن) ۇلتتىق سانانى ابدەن قورلاپ بىتكەن ەدى. قالالاردا «قازاق قاباتتارى» دەگەن ۇعىم بولعانى ءوزىڭنىڭ دە ەسىڭدە شىعار؟ («قازاق قاباتتارى» دەپ ءليفتى جوق ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى جانە بەسىنشى قاباتتارىن ايتاتىن، جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنە پاتەرلەر كوبىنە كوپ سول ىڭعايسىز قاباتتاردان تيەتىن – س.ا.). ءسويتىپ، رەسپۋبليكاعا اتى بەرىلگەن حالىق شىن مانىندە ءوز جەرىندە وگەيگە اينالعانداي ەدى. مادەنيەتى مەن تىلىنەن، ۇلتتىق بەينەسىنەن ايىرىلۋ قاۋپى تونگەندە قانداي حالىقتىڭ دا اشىناتىنى انىق. 1979 جىلى قازاقستاندا نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەندە تسەلينوگرادتا ارداگەرلەر مەن جاستاردىڭ قارسىلىق شەرۋىنە شىعۋى سونىڭ بەلگىسى بولاتىن. بىراق، ماسكەۋ وعان ءساتسىز ەكسپەريمەنتكە قاتىستى كەزدەيسوق ەپيزود سياقتى قاراي سالدى. ول وقيعادان ورتالىق ساباق العان جوق.

***

جەلتوقسان ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدى ءدۇر سىلكىنتتى، حالىق رەتىندەگى قاسيەتىمىزدى تانىتتى دەيمىز. وسى وقيعادان كەيىن ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز تەرەڭىرەك تانىپ، ءوز باعامىزدى بىلە تۇستىك. باسقالار دا ءبىزدىڭ باعامىزدى بىلە ءتۇستى. قازاق حالقىنىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتۋعا دا جەلتوقسان كوپ سەپتەستى. بولىنگەندى ءبورى جەيتىنىن ءبارىمىز كوردىك. ەلىمىزدەگى ۇلتارالاق جاراسىمنىڭ قاندايلىق باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن بايىپتادىق. ونىڭ ءبارى راس.

جەلتوقسان – ۇلت تاريحىنداعى ۇلى وقيعا. قارلى قىستىڭ قاھارلى كۇندەرىندە باسقا تۇسكەن سول سىناق – ءوز بيلىگىڭنىڭ ءوز قولىڭدا بولماۋىنىڭ سالدارى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتۋىمىز كەرەك، باقىت باعاسىن بىلگەننىڭ عانا باسىندا تۇرادى دەپ ايتاتىنىم سودان.

***

بۇرىن قالاي بولۋشى ەدى؟ بىرەۋ پارتيالىق، كەڭەستىك جۇمىستى جوندەپ الىپ جۇرە الماسا، ونى قايدا جىبەرەتىن؟ ارينە، كاسىپوداق جۇمىسىنا. ول سول جەردە زەينەتكە شىققانشا تىپ-تىنىش وتىرا بەرەتىن. قاراعاندىدا ەرەۋىل كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىمەن سويلەسە ءجۇرىپ، مەن جۇمىسشىلار اراسىنان شىققان جاس دەسەڭ جاس، قايراتتى دەسەڭ قايراتتى، ساۋاتتى دەسەڭ ساۋاتتى تالاي ادامدى كورىپ قۋاندىم. ال ءبىز بولساق، كادر ىزدەي قالعاندا شارۋانى نومەنكلاتۋرالىق انكەتالاردى ءسۇزىپ شىعۋدان باستايمىز. ايتقانداي، سول وقيعا كەزىندە كوزگە تۇسكەن بىرنەشە ازامات ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەل الدىنا شىعىپ، كەڭىنەن تانىلدى، كەيىننەن پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ تا سايلاندى، باسشى قىزمەتتەرگە دە جوعارىلاتىلدى.

قاراعاندىداعى ەرەۋىل بىزدەگى بار ماسەلەنىڭ تۇپكى ءمانى ادامنىڭ كاسىپورىننىڭ دا، جەردىڭ دە قوجايىنى ەمەستىگى، سودان دا ونىڭ قازىنانىڭ مەنشىگىنە قالاي بولسا سولاي قارايتىندىعى ەكەنىن تاعى دا كورسەتىپ بەردى. كسرو-داعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى، مىسالى، امەريكالىق  جۇمىسشىنىڭ ءبىر كۇن ىشىندە بىزدەگى جۇمىسشىدان ءۇش ەسە ءونىم شىعاراتىندىعى ادامدارىمىزدىڭ وسىنشاما جالقاۋلىعىنان، سونشاما بىلىكسىزدىگىنەن ەمەس. بار بالە ءومىرىمىزدىڭ دە، ءونىمىمىزدىڭ دە تۇپكى ناتيجەمەن بايلانىستى ەمەستىگىندە. ءوندىرىپ ىستەسەڭ دە الاتىنىڭ سول ايلىق، تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جاي سەندەلىپ جۇرسەڭ دە الاتىنىڭ سول ايلىق. جاقسى جۇمىس ىستەۋدەگى ماقسات نە سوندا؟ وزات اتانۋ ما؟ قۇرمەت تاقتاسىنا جازىلۋ ما؟ گراموتا الۋ ما؟ ارينە،  ولاردىڭ دا ءوزىنىڭ ءرولى بار، ايتسە دە تەك مورالدىق كوتەرمەلەۋمەن الىسقا بارا المايتىنىمىز انىق.

كەشەگى وتكەن كەڭەس زامانىنىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋدىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – جاپپاي يەسىزدىك. «قوعامدىق مەنشىك» دەگەننىڭ ءوزى شىن مانىندە ادامدىق مەنشىكسىزدىك، ياعني كادىمگى يەسىزدىك بولاتىن. «وزىڭدىكى وزىڭە، وتتاي ىستىق كوزىڭە» دەگەن ءسوز بار عوي. قوجايىن كەرەك. نەگە بولسا دا. مۇلىككە دە. ۇيگە دە. جۇمىس ورنىنا دا. سوندا عانا ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ مۇددەلىلىگى باستالادى. قوجايىن ەلگە دە كەرەك. جەرگە، سۋعا، ورمانعا، جەر استى بايلىقتارىنا – بارىنە يەلىك ەتپەسە بولمايدى. سوندىقتان دا مەن  كسرو پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ ماسەلەسىن قاراعان حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءىىى سەزىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى جەردى، ونىڭ قازىنالارىن، سۋدى، ورماندى، باسقا دا تابيعات رەسۋرستارىن  رەسپۋبليكا مەنشىگى دەپ جاريالاۋ قۇقىن وزىندە قالدىرادى دەگەندى اشىق ايتتىم.

***

بىرقاتار ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ جاعدايى ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا تاۋىرلەۋ بولدى. بۇعان ءبىز بارىنەن بۇرىن قالىپتى احۋالدى ساقتاۋدىڭ، جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا الۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك.

ايتسە دە، داعدارىستى جاعدايدان تولىق، شىعا العان جوقپىز. ونىڭ باستى سەبەبى – ونداعان جىلدار بويى رەسپۋبليكا ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمى ابدەن بىتىسىپ بىتكەن ەدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ەلدىڭ تەك شيكىزات وندىرەتىن وڭىرىنە اينالعان ەدى. ءبىزدىڭ شيكىزاتتىڭ قىزىعىن باسقالار كورەتىن. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ورتالىقتاعى باسپاسوزدە قازاقستان جاسالعان جاقسىلىقتى بىلمەدى، باسقالاردىڭ ەسەبىنەن ماسىل كۇيىندە تۇرىپ جاتقانىن ۇمىتتى دەگەن سياقتى اڭگىمەگە دەيىن  ايتقان ماقالالار دا شىققان. سىرتتاي قاراساڭىز، سولاي دا سياقتى. قازاقستاندا وندىرىلگەن ۇلتتىق تابىس پەن قازاقستاننىڭ ونى دامىتۋعا پايدالاناتىن ۇلتتىق تابىستىڭ ايىرماسى 5 ميلليارد سومدى قۇرايتىن. ءسويتىپ رەسپۋبليكاعا جىل سايىن وداقتىق بيۋدجەتتەن ەكى-ەكى جارىم ميلليون سومداي قارجى دوتاتسيا تۇرىندە بەرىلەتىن.  سودان باراتىن دا جەرىنىڭ استى دا، ءۇستى دە بايلىققا تولى  قازاقستان دوتاتسيالىق رەسپۋبليكا دەگەن اتتان قۇتىلا الماي جۇرەتىن. ال ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭدەۋ قاراساڭىز،  باسقاشا قورىتىندى جاسايسىز. رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا  ورنالاسقان ونەركاسىپتىڭ نەبارى 7 پايىزىنا عانا يەلىك ەتە الاتىن. بيۋدجەتتەگى جاڭاعى ۇيلەسىمسىزدىكتىڭ سىرى بارىنەن بۇرىن قازاقستاننىڭ ونىمدەرىنە ءجونسىز تومەن باعا قويىلعاندىقتان وزگە رەسپۋبليكالارمەن سايما-ساي ايىرباس جاساي المايتىنىندا ەدى. ەسىمدە قالعانى ءبىر-ەكى جايدى كەلتىرەيىن. اقتوبە وبلىسىنداعى تاۋ-كەن كومبيناتى بۇكىل ەلدەگى حروم رۋداسىنىڭ 95 پايىزىن وندىرەتىن. كومبينات ونىڭ تونناسىن 27 سومنان وتكىزەتىن. ال سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار مينيسترلىگى الگى رۋدانىڭ تونناسىن شەتكە 100 ۆاليۋتالىق سومعا ساتاتىن.  بىلايشا قاراعاندا ءۇش ەسە عانا ارتىق ساتقان سياقتى ما؟  ولاي ەمەس. سومنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن قوسا ەسەپتەسەڭىز  رۋدانىڭ باعاسى و باستاعىدان كەمىندە 23 ەسە ارتىق بولىپ شىعادى. بالقاش مىسى 16 ەسە قىمباتقا ساتىلاتىن. جاڭاعى مينيسترلىك ۆاليۋتا تۇسىمىنەن كاسىپورىنعا دا،  وڭىرگە دە تاس تاتىرمايدى. ەڭبەك ۇجىمدارى وداقتىق مينيسترلىكتەردەن ءوز تاپقاندارىنىڭ از عانا تابىسىنىڭ ءوزىن قول جايعانداي كۇيدە سۇراپ جۇرگەندەرى. بۇعان قالاي توزە الارسىڭ؟! سول كەزدە بالاباقشا سالۋدىڭ وزىنە ماسكەۋدىڭ رۇقساتى كەرەك ەدى دەگەنگە بۇگىنگى ادامدار سەنبەيتىن دە شىعار. وسىنىڭ ءبارى اۋەل باستا سونداي ءبىر زىمياندىقپەن، الىستان ويلاستىرىلعان. مىسالى، قازاقستاننىڭ باتىسىندا سول كەزدىڭ وزىندە مۇناي مەن گاز كوندەنساتىنىڭ باي قورى بولدى. بىراق ولاردى ءوز جەرىڭدە وڭدەپ، بەنزينگە نەمەسە كادىمگى تۇتىناتىن گازعا اينالدىرا المايسىڭ. ونداي كاسىپورىنداردىڭ ءبارى رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتەس وبلىستارىنا سالىنىپ قويعان... مۇنداي جاعداي ءبىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن دە تالايعا دەيىن سوزىلىپ كەلدى.

***

استانا وسى زامانعى ۇلگى-قالىپتارعا ساي كەلەتىن قالا رەتىندە سالىندى. سونان دا ەۋرازياداعى حالىقارالىق ىقپالداستىقتىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالا الدى. ەلوردانىڭ دامۋ قارقىنى قاي جاعىنان قاراعاندا دا كوز قۋانتىپ، كوڭىل توعايتادى. استانا اۋىسقالى بەرى مۇنداعى جالپى ءونىم 90 ەسە وسكەن. ينۆەستيتسيالار كولەمى 32 ەسە ارتقان. وسى 15 جىلدا قالادا 11,5 ميلليون شارشى مەتر ءۇي سالىندى. بۇل قانشاما مىڭداعان وتباسى جاڭا پاتەرلى بولدى دەگەن ءسوز. پاتەر بولعاندا قانداي! استاناعا الماتىدان كوشىپ كەلگەندەردىڭ ءبارى دە ول جاقتا مۇنداي پاتەرلەرگە ەشقاشان قولى جەتپەگەندەرىن ايتادى. استانانىڭ قىزىعىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ حالقىمىز كورىپ جاتىر. ەلدىڭ قيىر-قيىرىنان قۇيىلعان كوش ەلوردانى جىلدان-جىلعا قازاقىلاندىرىپ بارادى. ازاماتتارىمىزدىڭ پاتريوتتىق رۋحىن كوتەرۋدە دە ەلوردانىڭ ورنى بولەك. استانا بۇكىل ەلدىڭ دامۋىنا لوكوموتيۆ بولىپ وتىر. وبلىس ورتالىقتارى ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەپ جاتىر. استانا ارقىلى ەل تۇلەپ سالا بەردى. بۇل قالا ادام رەسۋرستارىن دامىتۋعا قاتتى ىقپال جاسادى. تالايلار وسى قالاعا كەلىپ، قىزىقتى جۇمىس تاپتى، ءبىلىم الدى، جاڭا ماماندىقتار يگەردى، ءوزىنىڭ شارۋاسىن دوڭگەلەنتىپ الىپ كەتتى. استانا قازاقتى شيراتتى. استانا بۇكىل حالقىمىزدى تۇلەتتى. ەلدى سىلكىندىردى. استانانىڭ ءوزى، وندا تۇرعىزىلعان ءار عيمارات ەل بايلىعى بولىپ تابىلادى.

ارقا توسىنەن جاڭا ەلوردا سالۋىمىز بىزگە ءتۇبىرلى مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. استانا ارقىلى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان كوشى مەجەلى جەرگە جەتتى. سارىارقانىڭ ساۋمال سامالدى دالاسىنا قازىق قاعۋ قازاقتىڭ كەم قويعاندا سوڭعى ءبىر جارىم عاسىرعا سوزىلعان وتىرىقشىلدانۋ ۇدەرىسىن ءبىرجولاتا تۇيىندەدى.

استانا ارقىلى قازاق ءوزىنىڭ جەرىنە تولىق يە بولا الدى. ەل يەسى كىم ەكەنىن، جەر كيەسى قايدا ەكەنىن بۇكىل الەمگە كورسەتتىك.

ەڭ باستىسى، مەن وسى جوبانى سالعان بەتتەن قولداعانى، بۇل جىلداردىڭ ىشىندە اۋىزبىرشىلىگىمەن، ۇلتتىق تۇتاستىعىمەن، مەملەكەت ءۇشىن جاۋاپتىلىعىمەن ماعان كۇش-جىگەر قوسىپ وتىرعانى ءۇشىن حالىققا قاتتى رازىلىعىمدى بىلدىرەمىن. مەنى تەك قولداپ قانا قويماي، جانىمنان تابىلىپ، شىن نيەتىمەن ارالاسىپ، استانانى بىرگە سالىسقان بارشا ازامات-ارىپتەستەرىمە مىڭ دا ءبىر ريزامىن. ءبارىنىڭ اتىن اتاپ ءوتۋ وڭاي ەمەس. بىراق كەيىنىرەك ونىڭ دا رەتى كەلەر.

بۇل ماسەلەنىڭ ەل تاعدىرىنداعى قانداي قيىن كەزەڭدە كوتەرىلگەنىن ويلاعاندا رازىلىق سەزىمىم ءتىپتى ەسەلەنە تۇسەدى. حالقىمىز «كۇنىمىزدى زورعا كورىپ جۇرگەندە قايداعى جاڭا استانانى شىعارىپ وتىر؟ باسقا اينالىساتىن شارۋاسى قالماعان با؟» دەگەن جوق. ماعان سەندى. ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى بەرىپ، ەركىن قيمىلداتتى. «جىگىتكە ەلدىك تە وڭاي، ەرلىكتە وڭاي، اگاركي قابىرعالى بولسا حالقى» دەگەن ءسوزدى وزىڭمەن بۇرىنعى ءبىر اڭگىمەدە ايتقان سياقتىمىن. ايتسام دا تاعى قايتالايمىن.

مەن نە ىستەسەم دە قابىرعالى حالقىما ارقا سۇيەپ ىستەدىم. حالقىمىز بۇل باستامانىڭ ەلدىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرى ءۇشىن قاندايلىق ءمانى بارىن بىردەن ۇقتى. جاسى دا، جاسامىسى دا ۇلى كوشكە كولىكتى بولسىن ايتتى، تىلەك قوسىپ قانا قويعان جوق، جان-تانىمەن قولدادى. ۇلى كوشكە قوسىلدى. ارقانىڭ جەلىنە قاعىلىپ، كۇنىنە توتىعىپ، جاڭبىرىنا مالشىنىپ، ايازىنا توڭىپ ءجۇرىپ، ەلدىك عيماراتىنىڭ قاداسىن قاعىستى، بالشىعىن يلەستى، كىرپىشىن قۇيىستى، قابىرعاسىن ءورىستى، شاتىرىن جابىستى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىندە الىس تا، جاقىن دا بىردەي بىلەتىن، باتىستا، شىعىستا قاتار سۇيىنەتىن، وتانىمىزدىڭ جۇرەگىنە، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعان استانا اتتى عاجاپ قالاعا يە بولىپ، شىن مانىندەگى وركەنيەتتى الەمنىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن الىپ وتىرمىز. مىنا دۇنيەدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەن ءورشىل ماقساتتى العا قويىپ وتىرمىز. ول كۇنگە دە مەجەلەگەن ۋاقىتتا جەتەرىمىزگە سەنەمىن. از جىلدىڭ اياسىندا استاناداي عاجايىپ قالا سالا العان، ءسويتىپ، ەلدىكتىڭ ەرلىگىن تانىتقان قازاقستاندىقتاردىڭ قولىنان ءبارى دە كەلەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى، ەل بىرلىگىن ساقتاي بىلسەك ءالى الدىمىزداعى تالاي بيىكتەرگە كوتەرىلە الامىز.

مەن وسى ءىستى باستادىم، ەلىم سەنىپ، سوڭىمنان ەردى. مەملەكەت قۇرۋدا دا، استانا سالۋدا دا سولاي بولدى.

وسىدان ارتىق باقىت بار ما؟

 دايىنداعان  ج.باققوندىۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار