28 ماۋسىم 2018, 16:53 2639 0 ونەر ءTúrkىstan International Political Weekly

ۇلىقتان ۇلىق - دومبىرا

ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ شىلدەنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىن «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» رەتىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.  العاش رەت دۇبىرلەتىپ تويلانعالى وتىرعان شاراعا 3000 كاسىبي، اۋەسقوي دومبىراشى قاتىسپاقشى.

قازاق دالاسىنا تابان تىرەگەن زەرتتەۋشى، ەتنوگراف-عالىم گ.پوتانين «بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەپ تامسانعان ەدى. ەندى شىن مانىندە ەلىمىزدە ۇلتتىق دەڭگەيدە دومبىرا مەرەكەسى ۇلىقتالماق. وسى جىلى 1 شىلدەمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن جەكسەنبى تاڭى سارىارقا دالاسىن ءان-جىرعا بولەمەك. ۇلتتىق مادەنيەت پەن بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ،  قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن اتاۋلى مەرەكەنىڭ ءمانى مەن ءسانى بولەك. ادەبيەت زەرتتەۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ايتقانداي، «ءوز توپىراعىندا تامىر جايماعان ونەر شەت جاقتا بۇرشىك جارمايدى». ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ۋىزى سانالاتىن مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى ۇلگى ەتەمىز دەسەك، ونىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىنا ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي ءۇڭىلۋىمىز كەرەكتىگى ءاۋ باستان بەلگىلى ەدى. ەكى ىشەككە مۇڭى مەن سىرىن سىيعىزعان كوشپەلىلەر كوشى سىمداي تارتىلىپ، «قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي» كوركەيە تۇسۋدە. ارقا توسىندە 1 شەلدەدە 3000-عا تارتا ونەرپاز قارا دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىمەن بار قازاق قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرماق. ەلوردامىزدىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا وتكەلى وتىرعان بۇل شارا تاريح بەتتەرىندە التىن ارىپتەرمەن قالۋى بەك مۇمكىن. بولاشاقتا ءبىر استانا عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا ءبىر ۋاقىتتا دومبىرانىڭ اۋەزدى ءۇنى ەستىلسە دەپ ۇسىنىس تاستاپ جاتقان جاندار دا جەتەرلىك. ايتۋلى دومبىرا دۋمانىنا قاتىسۋعا قازىردىڭ وزىندە 2000-نان اسا ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. استانا تورىندە بولاتىن ۇلتتىق دومبىرا مەرەكەسىنە داۋلەسكەر كۇيشى سەكەن تۇرىسبەك، بەكبولات تىلەۋحان، ايتجان توقتاعان، ايتقالي جايىموۆ، ايگۇل ۇلكەنباەۆا، نۇرجان تاجىكەنوۆ، اسىلبەك ەڭسەپوۆ، «ارت دومبىرا» تريوسى مەن «مۋزارت» توبى باستاعان ونەرپازداردىڭ ونەرىن ەلوردا جۇرتشىلىعى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الادى. ۇلتتىق مەرەكەنىڭ باستى تارتۋى، قاتىسۋعا ءوتىنىم بىلدىرگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى «كوڭىلاشار»، «اداي»، «بالبىراۋىن»، «سارىارقا»، «ەركە سىلقىم» كۇيلەرىن ءبىر مەزەتتە ورىنداپ اسەم قالانى كۇيمەن تەربەمەك. ۇلتتىق دومبىرا كۇنىن مەرەكەلەۋگە، قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى، «وتىرار سازى» ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترى، استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى جانە اقتاۋ قالاسىنىڭ قازاق ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى ارنايى كەلىپ ونەر كورسەتەدى. استانا قالاسى مادەنيەت جانە سپورت باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولات باۋىرجانۇلى: «ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنىڭ قۇرمەتىنە استانادا حالىقتىق سەرۋەن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. مۇندا ونەر جانكۇيەرلەرى مەن قالا قوناقتارى اتالعان شاراعا ارنايى تىگىلگەن كيىز ۇيلەردىڭ ىشىنەن دومبىرادان بولەك، باسقا دا ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ سان الۋان ءتۇرىن كورىپ، ولاردىڭ تاريحىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الادى. كاسىبي مۋزىكانتتار حالىق شىعارمالارىن ورىندايدى. سونىمەن قاتار ءدال وسى كۇنى جينالعان قاۋىم دومبىرا جاساۋ بارىسىمەن تانىسىپ، «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىنداعى الاڭدا ورتەكە ونەرىن دە تاماشالاي الادى»، – دەپ مالىمدەمە جاسادى. ۇلتتىق مەيرامنىڭ قارساڭىندا قازاقى ۇيلەر تىگىلىپ، قازاق ۇلتتىق اسپاپتارىنىڭ مۋزەيلەرى اشىلادى. قۇرمانعازى، دينا نۇرپەيىسوۆا، احمەت جۇبانوۆ سىندى كۇي الىپتارىنىڭ شابىتىن قوزعاعان ءوز دومبىرالارى كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلماق.

P.S. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: «ەڭ ارتى دومبىرا-ساۋىق ءتاتتى-ءتاتتى اندەرىمىزگە دەيىن ازايىپ، قارا كۇڭگىرت قاپاعا بۋلىققان زامانعا قاراي دەدەكتەپ بارامىز. مۇنان ءبىراز بۇرىن اندا بارساڭ — اندەتكەن ولەڭ، مۇندا كەلسەڭ — دومبىرا-ساۋىق ەڭ ارتى مالشى-قۇلشىعا شەيىن ۇلىپ دالانى جاڭعىرىقتىرىپ، مازاڭدى الۋشى ەدى... ەندى ءبىر «ءاۋ» دەپ دىبىسىن شىعارعان كىسى كورە الماسسىڭ دەسەك تە قاتە بولماس» دەپ كۇيىنىشىن ايتا كەلە، «ءبىزدىڭ قازاق ءان قۇمار حالىق. بىرەۋ قولىنا دومبىرا الىپ ءان سالا باستاسا، ويداعى-قىرداعىسى جينالىپ، سەگىزدەگى بالا، سەكسەندەگى شالىنا دەيىن قالماي قامالاپ، ايتىپ-ايتىسىپ جانىن جاعاسىنا كەلتىرەدى. بارا-بارا نە بولسا دا سول اندەگى رۋح سۇيەگىنە سىڭەدى، قۇلاعىندا قالادى» دەپ ءسۇيىنىسىن ءبىلدىرىپتى. سۇلتانماحمۇت ارمان ەتكەن بۇل كۇن دە جەتتى بىزگە. قازاقتىڭ عاجاپتىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ۇلتتىق بوياۋىمىز، ۇلتتىق ءۇنىمىز، ۇلتتىق كودىمىز. ەندەشە اتادان-بالاعا مۇرا بولىپ سارقىلماي جەتكەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءالى دە جانداندىرا، جارقىراتا ءتۇسۋىمىز كەرەك ىسپەتتى؟!

ارمان قۇدايبەرگەن

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار