10 شىلدە 2014, 08:55 1769 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

گەرمانياداعى قازاقتار

گەرمانيادا تۇراتىن قازاقتار جانە ولاردىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىكتەرى جايىندا ءباسپاسوز بەتتەرىندە جانە ەلەكتروندى باق-تا ءبىرشاما ايتىلىپ، جازىلىپ ءجۇر. دەگەنمەن بۇگىنگى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى اتالاتىن ەلدىڭ توپىراعىن  قازاق بالاسى ءدال قاي كەزدەن اياق باسىپ، قالاي  قونىستانا باستاعانى – وسى ۋاقىتقا دەيىن جاقسى زەرتتەلە قويماعان  تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. 

تاريح پاراقشاسىن اقتارار بولساق، وسىدان 773 جىل بۇرىن ياعني 1241 جىلى ءساۋىردىڭ 9 كۇنى قازىرگى پولشا-گەرمانيا شەكاراسى سانالاتىن ودەر وزەنى جاعاسىنداعى لەگنيتسا (نەمىسشە-Liegnietz) قالاسى تۇبىندە (ول پرۋسسيا جەرى سانالاتىن) شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ حاننىڭ بۇگىنگى قازاق حالقىن قۇرايتىن قىپشاق، كەرەي، نايمان، مەركىت، جالا­يىر، قوڭىراتتاردان قۇرالعان 10 مىڭ اسكەرى پولياك-نەمىستىڭ بىرىككەن 20 مىڭ اسكەرىمەن سوعىسىپ، جەڭىسكە جەتكەن ەدى. سوناۋ ازيانىڭ سارى دالاسىنان ەۋروپاعا جەتىپ، ودەر وزەنىنەن اتتارىن سۋارعان بىزدەردىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ سول تاريحي جەڭىسى كىمدى دە بولسىن ماقتانىش سەزىمگە جەتەلەيدى. سوندىقتان بىزدەر ءۇشىن تۋ ازيادان ەۋروپاعا، بۇگىنگى گەرمانيا جەرىنە العاش اياق باسقاندار وسى ساربازدار بولماق.

بۇدان كەيىن گەرمانيا توپىراعىن باسقان العاشقى قازاقتار: الاش قايراتكەرى مۇستافا شوقاي جانە الاششىل ازامات عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ. ماريا شوقاي  «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىگىندە 1923 جىلى پاريجدەن گەرمانياعا كوشىپ بارىپ، سول جاقتا 6 اي تۇرىپ، كەيىن قايتا پاريجگە كوشىپ كەلگەندەرىن جازادى. بار ءومىرىن «ءبىر تۇركىستان» يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا ارناعان مۇستافا شوقاي 1941 جىلى كۇزدە پولشاداعى تۇركىستان لەگيوندارىن ارالاپ، سونداعى قازاق، قىرعىز، وزبەك، تۇركىمەن ۇلتتى سوعىس تۇتقىندارى جاعدايىمەن تانىسۋ ساپارىنان قايتاردا كەنەت اۋىرىپ، 1941  جىلى جەلتوقساننىڭ 28-ءى كۇنى بەرليندە قايتىس بولدى. ونىڭ دەنەسى بەرلين قالاسىنداعى تۇرىك زيراتىنا جەرلەندى. ياعني گەرمانيانىڭ تاريحي استاناسىنان توپىراق بۇيىردى. 

ال تورعاي جەرىندە تۋعان الاششىل ازامات  عازىمبەك بىرىمجانوۆقا كەلەر بولساق، ول 1922 جىلى كۇزدە ورتاازيالىق ءبىر توپ جاستارمەن بىرگە قازاق دالاسىنان  گەرمانياعا العاش وقۋعا بارادى. 1928 جىلى  بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق فاكۋلتەتىن ويداعىداي ءبىتىرىپ، ەلگە قايتار جولدا ونى ماسكەۋدە كەڭەس ۇكىمەتى تۇتقىنداپ، 10 جىلعا جەر اۋدارىپ، كەيىن 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسەدى. گەرمانيادان العان مول ءبىلىمىن حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ارناماق بولعان اسىل ازامات ءنابارى 41 جاسىندا جات جەردە قۇربان بولدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وعان نە سەبەپتى وشىگۋىنىڭ ءبىر سىرىن جازۋشى امانتاي كاكەننىڭ م.شوقاي جانە باسقا ەميگرانتتاردىڭ شەت جەردەگى ساياسي قىزمەتىنە، تىرىشىلىك قاراكەتىنە بايلانىستى دەرەكتەر كەلتىرگەن «تۇركىستان لەگيونى» كىتابىنان تابۋعا بولادى.

1945 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ شەشۋ­شى قان مايدانى بولعان بەرلين ءۇشىن شايقاسقا كوپتەگەن قازاقتار قاتىستى، قايسىبىرى سوعىستىڭ اياقتالار ساتىندە جات جەردە وپات بولدى. ەلدەن بۇرىن رەيحستاگ توبەسىنە جەڭىس تۋىن تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆ  باستاعان قازاق ساربازدارى ەلگە امان-ەسەن ورالدى، بەيبىت ومىرگە ارالاستى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى اسكەري تۇتقىن رەتىندە گەرمانياعا اپارىلعان  قازاقتاردىڭ قايسىبىرى سوعىس­تان كەيىن ەلگە قايتتى، ال قايسىبىرى ەلدەگى ساياسي جاع­دايعا بايلانىستى گەرمانيادا قالۋدى ءجون كوردى. ولار گەرمانياداعى قازاقتاردىڭ العاشقى تولقىنىن تۇزەدى. ولاردىڭ بەلگىلى وكىلدەرى: قارىس قاناتباي، ماۋلىكەش قايبالدى، داۋلەت كەرەي تاعىبەرلى، ابدۋللا ءجۇسىپ، جاكە باپىش تاعى باسقالارى. سوعىستان كەيىن گەرمانيا جەرىندە قۇرىلعان تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى قارىس قاناتباي 1950 جىلدان باستاپ اقش-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ميۋنحەن قالاسىنان حابار تاراتا باستاعان «ازاتتىق» راديوسىنىڭ تۇركىستان رەداك­تسياسىنىڭ ورناۋىنا ەرەكشە ءرول اتقارعان ادام رەتىندە ايتىلادى، ال قالعاندارى وسى تۇركىستان رەداكتسياسىندا، كەيىن قازاق رەداكتسياسىندا ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ىستەدى. مۇستافا شوقايدىڭ بەرليندە قايتىس بولعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي 1952 جىلى ونى ەسكە الۋ شاراسىن ميۋنحەندەگى قازاقتار وتكىزەدى. سول ءىس-شاراعا پاريجدەن كەلىپ قاتىسقان م.شوقايدىڭ زايىبى ماريا شوقاي ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە «م.شوقايدى ەسكە الۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىرۋشى قارىس قاناتباي باستاعان ۇلتىن سۇيگەن قازاقتار بولدى. وسى ادامدار ميۋنحەن قالاسىنىڭ شەتىندەگى ەسكى ءبىر باراقتا تۇرادى ەكەن. كوبىسىنىڭ ايەلدەرى نەمىس ەكەن. بالالارىنىڭ ءتىلى دە قىزىق، نەمىسشە دە ەمەس، قازاقشا دا ەمەس، ءتىپتى اراسىندا ورىسشا سوزدەردى دە قوسىپ سويلەيدى ەكەن» دەپ ەسكە الادى. ەلگە قايتپاي گەرمانيادا ءبىرجولا قالۋدى ءجون ساناعان سانى كوپ ەمەس  بۇرىنعى كەڭەس تۇتقىنى – قازاقتاردىڭ گەرمانيادا قونىستانا باستاۋى وسى كەزدەن باستالادى دەۋ­گە كەلەدى. بۇل قازاقتاردىڭ گەرمانيا جەرىنە قونىستانا باستاۋىنىڭ العاشقى كەزەڭى بولاتىن. 

ەكىنشى  تولقىن 1960 جىلداردان باستالادى. سوعىستا ەكونوميكاسى قيراعان جانە جۇمىس كۇشىنە وتە مۇقتاج گەرمانيا شەتەلدەردەن جۇمىس كۇشىن الۋعا ءماجبۇر جاعدايعا تاپ بولدى. بۇگىنگى گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ باسىم كوبى تۇركيا مەن گەرمانيا اراسىنداعى ەڭبەك ميگراتسياسى كەلىسىم-شارتى نەگىزىندە تۇركيادان جۇمىس ىستەۋگە بارعان قازاقتار جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى. 2012 جىلى ەۋروپا قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ فەدەراتسياسى (FEKA)  تۇركيا قازاقتارىنىڭ گەرمانياعا كەلۋىنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ولار نەگىزىنەن 1962 جىلدان باستاپ گەرمانياداعى ءتۇرلى زاۋىت، ءوندىرىس ورىندارىنا جۇمىس ىستەۋگە كەلە باستاعان. 

ەۋروپا قازاقتارى قاۋىم­داستىعىنىڭ فەدەراتسياسىن قۇرۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن جانە سول ۇيىمدى ءبىراز جىلدارى باسقارعان،  كەلن قالاسىنداعى قازاق مادەني قوعامىنىڭ ۇزاق جىلدارعى توراعاسى ءابدىراحمان چەتين اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، العاش گەرمانيانىڭ ميۋنحەن جانە كەلن قالاسىنا 5 قازاق كەلگەن. ولار ءماۋىتحان كوكاي (قازىر 78 جاستا),تايشى اقاي، سەكسەنباي پىرات (قايتىس بولعان), مۇكەي شيدەن جانە ماۋەي بودىر. بۇلار العاشىندا ميۋنحەندەگى جانە كەلندەگى زاۋىت، فابريكالاردا جۇمىس ىستەگەن. كەيىن ءماۋىت بودىر تەرى تون تىگۋمەن اينالىسىپ، كەلندا دۇكەن اشقان. ءا.چەتين اقساقالدىڭ ءوزى 1963 جىلى 28 جاسىندا تۇرىك جۇمىسشىلارمەن بىرگە گەرمانيانىڭ بادەن-بۋرتەمبۋرگ ايماعىنىڭ ۋلم دەگەن قالاسىنا جول سالۋ جۇمىسىنا كەلىپتى. كەيىن كەلن قالاسىنا اۋىسىپ، «فورد» ماشينا زاۋىتىندا ۇزاق جىلدار جۇمىس ىستەپ زەينەتكە شىققان. ءا.چەتيننىڭ ايتۋىنشا، ول كەزدە قازاقتار گەرمانيادا ءبىرجولا تۇرۋدى ماقسات ەتپەگەن كورىنەدى. نەگىزى كاسىپ ىزدەپ، اقشا تاۋىپ، تۇركياعا قايتۋدى ماقسات ەتىپتى. 

قازاق قايدا جۇرسە دە ءوزىنىڭ جاقىنىن، قازاعىن ىزدەيدى عوي. ميۋنحەندە تۇرىپ جاتقان كەڭەس ەلىنەن كەلگەن ق.قاناتباي، م.قايبالدى، د.تاعىبەرلى، ا.ءجۇسىپ، ج.باپىش سەكىلدى قازاقتار تۇركيادان كەلگەن وسى قازاقتاردان العاشقى كەزدە  كومەكتەرىن اياماپتى. ءبىرى – قازاق ەلىنىڭ ۇلت ازاتتىعى جولىندا سىرتتاي كۇرەسۋدى ماقسات ەتىپ، گەرمانيادا قالىپ قويعان،  ەكىنشىسى، قىتايداعى كوممۋنيستىك بيلىككە قارسى بولىپ، ەل-جەرىن تاستاپ، تاكلاماكان ءشولىن باسىپ، گيمالاي تاۋلارىن اسىپ، ءۇندىستان، پاكىستاندى پانالاپ، كەيىن 1950 جىلداردىڭ باسىندا تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ شاقىرۋىمەن سول ەلگە قونىستانعان قازاق بالالارىنىڭ جات جەردە، نەمىس ەلىندە ءبىر-بىرىنە وسىلاي كومەك جاساۋى بۇل تەك قازاققا ءتان ەرەكشە قاسيەت دەسەك، ارتىق ايتپاعاندىق بولارمىز. تىپتەن ولاردىڭ «ازاتتىق» راديوسىنىڭ امەريكاندىق باسشىلارىنا: «تۇركيا قازاقتارىنان راديوعا قىزمەتكەرلەر شاقىرساق» دەگەن ۇسىنىسى ىسكە اسىپ، سونىڭ ارقاسىندا 1966 جىلى العاش رەت تۇركيادان ەكى قازاق شاقىرىلادى. ولار بەلگىلى قالامگەر حاسەن ورالتاي جانە تالعات قوسجىگىت ەدى. كەيىن «ازاتتىق» راديوسىندا قىزمەت ىستەۋگە تۇركيادان شاقىرىلعان  قازاقتاردىڭ سانى 10-عا دەيىن كوبەيەدى. بۇلار 1995 جىلعا دەيىن «ازاتتىق» راديوسىندا قىزمەت ىستەدى، راديو پراگا قالاسىنا كوشكەن كەزدە بارلىعى چەحياعا بارۋدان باس تارتىپ، گەرمانيادا قالىپ قويدى. كوبىسى گەرمانيا ازاماتتىعىن الدى.

 ەۋروپا قازاقتارى قاۋىمداستىعى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ابدۋلقايۋم كەسيجيدىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى كۇنى گەرمانيادا شامامەن 260 ءۇي قازاق وتباسى، ياعني 1500-گە جۋىق قازاق بار. ولاردىڭ ەڭ كوبى  كەلن قالاسىندا 160 ءۇي قازاق وتباسى، ميۋنحەندە 75 ءۇي قازاق وتباسى، بەرليندە 30 ءۇي قازاق وتباسى، گامبۋرگتە 10  ۇي قازاق وتباسى جانە ءبىرلى-جارىمداپ ديۋسسەلدورف، ماينس سەكىلدى باسقا قالالاردا تۇرادى.  الايدا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى جىلدارى گەرمانياعا قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ ءدال سانى قانشا ەكەندىگى بەلگىسىز بولعاندىقتان بۇل سانعا كىرمەگەنىن ايتۋ ءجون.

گەرمانياعا العاش جۇمىس ىزدەپ بارعان قازاقتاردىڭ ءبىرى بۇگىنگى كۇنى جاسى 83-كە كەلگەن ىدىرىس ەرول اقساقال بالا-شاعاسىمەن بىرگەن كەلن قالاسىندا تۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا، العاش 1966 جىلى تۇركيانىڭ التايكوي اۋىلىنان باتىس بەرلينگە جۇمىس ىزدەپ 4 قازاق كەلگەن. ولار: ارىستان توسىن، بەكەي سارباس، ىدىرىس ەرول جانە احمەد باكي. العاشىندا ولار گەرمانياعا تانىمال «ساروتتي» شوكولاد جاساۋ فابريكاسىندا جۇمىسشى بولىپ ىستەگەن. ەكى جارىم جىلداي ىستەگەن سوڭ ول كەلن قالاسىنا اۋى­سىپ، سونداعى «فورد» ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا 25 جىل ەڭبەك ەتىپ، زەينەتكەرلىككە شىققان. 6 بالا وسىرگەن، 18 نەمەرەسى بار. ۇلكەن ۇلى تۇركيادا، ەكىنشىسى پاريجدە تۇرادى. تاعى ءبىر ۇلى شۇعايىپ ەرول جانە قىزى سايما قاراجاق وزىمەن بىرگە كەلندە تۇرادى. ىدىرىس اقساقالدىڭ تاعى ءبىر قىزى سانيا گەرمانيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى شەتەل ازاماتتارىنا ۆيزا بەرۋ بولىمىندە قىزمەت ىستەيدى. 

گەرمانياداعى قازاقتار العاشىندا نەمىستىڭ زاۋىت، فابريكالارىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ، ەلمەن بىرگە ەڭبەك ەتسە، كەيىنگى جىلدارى بالالارىن نەمىسشە وقىتۋعا دەن قويدى. كەيىنگى جاستار نەمىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ، رەسمي ورىنداردا، مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەي باستادى. تىپتەن بىرقاتار قازاق نەمىستىڭ ءىرى فيرما، كومپانيالارىندا جاقسى مامان، بىلىكتى مەنەدجەر رەتىندە كوزگە كورىنە باستاعان. مىسالى، قازىر گامبۋرگ قالاسىندا تۇراتىن حيرۋرگ-دارىگەر شەنول جادىك ميعا وپەراتسيا جاسايتىن مىقتى دارىگەر رەتىندە تانىلسا، ميۋنحەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءمۇتتالى ۇلىجاي ۇشاق موتورىن جاسايتىن زاۋىتتا ءبولىم باستىعى بولىپ ىستەيدى. بەرليندەگى قازاق مادەني قوعامىنىڭ توراعاسى بەشىرەتحان مالباقان سونداعى كومپيۋتەر پروگراممالارىن دايىندايتىن ءىرى فيرمادا جەتەكشى مامان رەتىندە تانىلعان. بۇعان، ارينە، قۋانۋعا ءتيىسپىز. 

 جالپى، گەرمانياداعى قازاقتار  تويسىز وتىرمايدى. قۇدا ءتۇسۋ، قىز ۇزاتۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ، شىلدەحانا، سۇندەت توي  سەكىلدى توي-تىلەۋلەرى  كوپ. ميۋنحەن قالاسىنىڭ  تۇرعىنى ءاليحان جانالتايدىڭ ايتۋىنشا،  گەرمانيادا تۇراتىن تۇراتىن قازاقتار بۇنداي توي-تومالاقتى كوبىنەسە اپتا سوڭىنا قاراي وتكىزەدى. ۇلكەن اسحانا نە سپورت زالى سەكىلدى جەرلەردى جالعا الىپ، قازاقتار تۇگەلدەي بالا-شاعالارىمەن سوندا جينالادى. قوي سويىلىپ، ەت اسىلادى، داستارقان جاسالادى. سول جەردە داستارقان باسىندا ۇلكەندەرى باياعىداعى ەل ۇركىپ، گيمالاي  اسقان زاماندى ايتىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسادى. ال بالالار ويناپ،  جاستار ءوز ارالارىندا تانىسىپ، سويلەسەدى. جيىلىس سوڭى قازاقشا ءان ايتىپ، «قارا جورعا» ءبيىن بيلەۋمەن اياقتالادى.

جالپى ايتقاندا، گەرمانياداعى قازاقتاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايى جامان ەمەس. ولار الەۋمەتتىك جاعىنان جاقسى قامتىلعان. قازاقستانعا دەگەن كوزقاراستارى جاقسى بولعانىمەن   گەرمانيادا ءومىر سۇرۋگە جانە ونىڭ ازاماتتىعىن الۋعا وتە ىقىلاستى. گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا 30 جىلدان بەرى تىرشىلىك ەتەتىن ءومىرحان التىن گەرمانياعا العاش وقۋ ىزدەپ كەلگەنىن ايتادى. ول تۇركيانىڭ انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، باتىس بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىندە وقىعان سوڭ، ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىنا شاقىرىلىپ، سوندا 10 جىل قىزمەت ىستەدى. قازىر تاۋەلسىز جۋرناليست، جەكە كاسىپكەر رەتىندە قازاقستان، تۇركيا، گەرمانيا اراسىندا ىسكەرلىك بايلانىستار ورناتۋمەن اينالىسادى. 

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەن­­سەك، گەرمانياداعى  82 ميلليونداي حالىقتىڭ 10 ميلليونى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى كورىنەدى. ماسەلەن، تۇركيادان كەلگەن ميگرانتتاردىڭ سانى 2.5 ميلليون، پولشادان 1.3 ميلليون، يتاليادان 1 ميلليونعا جاقىن، ال بۇرىنعى كسرو-دان  2,9 ميلليون حالىق قونىس اۋدارعان بولسا، سونىڭ 1 ميلليوننان استامى  قازاقستاننان گەرمانياعا قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق نەمىستەر. شەتتەن كەلگەن وسى نەمىستەردى جەرگىلىكتى حالىق «اۋسلاندەرلەر»، ياعني باسقا جاقتان كەلگەندەر نەمەسە «رۋسيچتەر» دەپ اتايتىن كورىنەدى. قازاقستاننان كوشىپ بارعان نەمىستەردىڭ اراسىندا قازاق تىلىندە سويلەپ، قازاقشا ءان ايتىپ، دومبىرا شەرتەتىن، تىپتەن بيە بايلاپ، قىمىز اشىتىپ وتىرعان نەمىستەر بار ەكەنىن ەستىگەندە قالايشا ولاردى «قازاق ەمەس» دەپ ايتا الاسىز.

بەرليندەگى گەرمانيا-قازاقستان قوعامىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گالينا نۇرتازينوۆانىڭ ايتۋىنشا، نەمىس ەلىندەگى ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ ناقتى سانىن ايتۋ قيىن. ويتكەنى توقسانىنشى جىلدارى تاريحي وتانىنا ورالعان قازاقستاندىق نەمىستەردىڭ وتباسىمەن بىرگە تالاي قازاق  ەۋروپا اسقان ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىنى تىلەۋحان بيبولات اعا گەرمانيانىڭ باۆاريا ولكەسىندەگى بادلەنسالتز دەگەن كىشىرەك قالادا نەمىس ايەلىمەن بىرگە 2000 جىلدان بەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. «گەرمانيا سىرتتاعى قانداستارىن شاقىرىپ قانا قويماي ولارعا وتە جاقسى جاعداي جاسايدى ەكەن، ونى ءوز كوزىممەن كورىپ، سەزىنىپ وتىرمىن»، – دەيدى ول.

قازاق قىزى گالينا گەرمانيا ەكىگە ءبولىنىپ، باتىس جانە شىعىس بولىپ تۇرعان كەزىندە نەمىس كۇيەۋىمەن بىرگە شىعىس گەرمانياعا كوشىپ كەلىپتى. كۇيەۋى پەتەر شىعىس بەرليننىڭ تۋماسى ەكەن، ەكەۋى ماسكەۋدە ءجۇرىپ تانىسىپتى. ەكەۋى ۇيلەنگەننەن كەيىن ەكى گەرمانيا اراسىنداعى «تەمىر پەردە»، ياعني بەتون قابىرعا قۇلاتىلىپ، بۇل ەلدەر بىرىگەدى. گالينا «نەمىسكە كۇيەۋگە شىعىپ، گەرمانياعا كوشكەن قازاق قىزى جالعىز مەن عانا ەمەسپىن. ونداي قىزدار مۇندا كوپ»، – دەيدى. 

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان­نان كەيىنگى جىلدارى  گەرمانياعا قونىس اۋدارعان قازاق­تاردىڭ سانى كوبەيگەن. بىرەۋلەر جۇمىس ىزدەسە، بىرەۋلەرى كاسىپ ىزدەپ بارادى، ال جاستار كوبىنەسە وقۋ، ءبىلىم ىزدەپ بارۋدا. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا نەمەسە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدار­لاماسى نەمەسە حالىقارالىق ءتۇرلى باعدارلامالار  بويىنشا گەرمانيانىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا  بىلىم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارى كوپ. بۇرىنعى سوتسياليزم كەزىندە  شىعىس گەرمانيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا  موڭ­عوليادان كەلىپ، وقۋ وقىپ، جوعارى جانە كاسىپتىك ءبىلىم يگەرگەن قازاق جاستارى كوپ بولاتىن جانە ولار گەرمانيادا ءبىرجولاتا قالۋدى استە ويلامايتىن. ءبارى دە ەلگە قايتۋشى ەدى. سوڭعى جىلدارى گەرمانيانىڭ جوعارعى وقۋ ورىن­دارىندا قىتايدان كەلىپ وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنىڭ سانى كوبەيگەن. مىسالى بەرلين قالاسىندا ون شاقتى قازاق بالاسى وقىپ ءجۇر.

ەۋروپا قازاقتارى قاۋىم­داس­تىعى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ابدۋلقايۋم كەسيجيدىڭ ايتۋىنشا، گەرمانياداعى قازاقتار ءۇشىن قازاق تىلىندە سويلەسۋ ماسەلەسى قيىن جاعدايدا. ەۋروپادا جۇرگەن قازاقتار ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ارناپ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعىنىڭ شىعارعان سد ديسك، ءتىلاشار كىتاپتارى، سونداي-اق، قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ  قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە ارنايى مۇعالىم جىبەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان، بۇل ماسەلە جىل وتكەن سايىن قيىنداپ بارادى. ويتكەنى سونداعى قازاقتاردىڭ ۇلكەندەرى  ۇيلەرىندە قازاقشادان گورى كوبىنەسە تۇرىكشە سويلەسەدى دە، ال نەمىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن بالالارى ءوز ارالارىندا تەك  نەمىسشە سويلەسەدى. گەرمانياداعى وسى قازاقتاردىڭ كەيبىرى  اتاجۇرت قازاقستاننىڭ ەسىگىن ءومىرى ءالى اشىپ كورمەگەندىكتەن، ەس بىلگەننەن بەرى بىلەتىن تۇركيانى وزدەرىنە جاقىن سانايدى. 

ءابدىراحمان شەتين اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى كۇنى ەڭ ءبىر قيىن جاعداي ول بالا-شاعا، ۇرپاقتارىنىڭ بارعان سايىن قازاقتىقتان، قازاق تىلىنەن اجىراپ بارا جاتقاندىعى بولىپ وتىر. جاستاردىڭ ۇيلەنۋ ماسەلەسىندە بۇرىن تەك «قازاق قازاقپەن ۇيلەنسىن» دەگەن قاتاڭ تالاپ قويىلسا،  سوڭعى كەزدە تۇرىكپەن، نەمىسپەن جانە باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن ۇيلەنۋ وقيعالارى كوبەيە تۇسكەن. «جاستار قازاق ءتىلى تۇرماق تۇرىكشە سويلەۋدەن قالىپ بارادى» دەيدى ۇرپاق قامىنا جانى اۋى­راتىن ابەكەڭ. سوندىقتان دا جىلىنا ءبىر رەت باس قوساتىن ەۋروپا قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ ماڭىزى زور بولىپ وتىر. بيىلعى جىلى  گەرمانياداعى قازاقتار دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانە گەرمانياداعى قازاق ەلشىلىگىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايى  بەرلين قالاسىندا ماۋسىمنىڭ 6-8 كۇندەرى  وتكىزىلدى.

دوسان بايمولدا

گەرمانيا  

سوڭعى جاڭالىقتار