7 ماۋسىم 2018, 03:59 2663 0 جاھان گۇلبيعاش ومار

بريتاندىق يۋمور: بورات جانە باسقالار

«Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan» («بورات: امەريكا مادەنيەتىن زەرتتەۋدى قازاقستان اتتى عاجايىپ ەلدىڭ قاجەتىنە جاراتۋ») ءفيلمىن كورگەن ادام قازاقستاندا كوپ ەمەس. ايتسە دە، بورات تۋرالى ەستىگەندەر قاراقۇرىم. مۇنىڭ سەبەبى ءفيلمنىڭ اينالاسىنداعى دابىرا-شۋدىڭ كوپتىگىنەن بولسا كەرەك. ون سەگىز جىلدان اسا «بوراتتىڭ قازاقستانى» دەگەن پارودياسىن جالعاستىرىپ، اۋەلى تەلەشوۋ جاساپ، قازاق ءجۋرناليسىنىڭ ءرولىن ساحنادا ەمەس، ومىردە ويناپ جۇرگەن، ودان سوڭ ارنايى فيلم ءتۇسىرىپ، ارا-تۇرا اقپارات قۇرالدارىنا «بورات ساعديەۆ» اتىنان سۇحبات بەرىپ جۇرگەن كومەديالىق اكتەردىڭ ۇپايى تۇگەل ەكەنى تۇسىنىكتى. ماسەلەنىڭ انىعى – قالاساق تا، قالاماساق تا، قازاقستاننىڭ سىرتقى ءيميدجىنىڭ ءبىر ۇشىعى قالاي بولعاندا دا بوراتقا بارىپ تىرەلەدى. اعىلشىن تىلىندە شىعىپ، دۇنيە جۇزىنە تاراپ كەتكەن «بورات-پاروديانىڭ» بەينەسىنەن ەندى قاشىپ قۇتىلا الماسىمىز انىق. ءبىلىمى وزىق ەلدەرگە وقۋ ءۇشىن بارعاندا، ىسكەرلىگى باسىم ەلدەرگە كەلىسىمگە قول قويۋ ءۇشىن ساپارلاتقاندا، ەل مەن جەر تانىپ، جيھان كەزۋگە شىققاندا، بوراتتىڭ بەينەسى الدىمىزدان شىعادى دا تۇرادى. ەندەشە، بۇل پاروديانىڭ بىزگە قاتىسى بار ما، بار بولسا – قانداي جانە ءبىز بۇدان نە قورىتىندى جاساۋىمىز كەرەك دەگەن سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ بولۋى شارت. ءىستىڭ مانىسىنە بويلامايتىن قۇر دابىرا اتتانمەن ابىروي جيناي الماسپىز. ەندى بۇل ماسەلەگە سالقىنقاندى، ساليقالى جاۋاپ تابۋ كەرەك سياقتى.

كۇلكى – كۇشتىلەردىڭ قارۋى

فيلم جارىققا شىعا سالىسىمەن، قازاق­ستاندا جانە رەسەيدە ونى كورسەتۋگە تىيىم سالىندى. بىراق اعىلشىن تىلىندەگى الەمدە وعان ەش تىيىم دا، توسقاۋىل دا جوق. بريتانياعا كەلگەلى وسى ءفيلمنىڭ ءار ءتۇرلى تەلەارنالاردان كورسەتىلىپ، تاسپاعا جازىلىپ، ءتىپتى دۇكەندەردە CD تاباقشاسىنا جازىلعان تۇردە ءوز كورەرمەنىن تاۋىپ جاتقانىنا كۋا بولدىم. بۇل فيلم تانىمال دەۋدەن اۋلاقپىز، بىراق ىزدەگەن ادام عالامتوردان بولسىن، نە تاسپاعا جازىلعان نۇسقاسىن بولسىن، وپ-وڭاي تابادى. ونىڭ ۇستىنە، فيلمدەر توپتاماسىن ۇسىناتىن «ەڭ جاقسى 115 زاماناۋي كومەديا» سياقتى كەيبىر رەيتينگتەردە ءتىزىمنىڭ بەل ورتاسىندا تۇر. ادەتتە، بەلگىلى ءبىر وي تۇيۋگە نەمەسە تۇجىرىم جاساۋعا قورشاعان ورتا، ياعني سول ورتاداعى اقپاراتتاردىڭ ساپاسى مەن مازمۇنى اسەر ەتەتىنى بەلگىلى جايت. بريتاندىق ولشەممەن قاراساق، ءدال وسى كينوتۋىندىعا قاتىستى شۋ كوتەرىپ نە ونى تاراتۋعا تىيىم سالاتىنداي سەبەپ جوق. ءبىر كورىپ – ءبىر كۇلىپ قويا سالاتىن دۇنيە. بۇگىن كورىپ، ەرتەڭ ۇمىتاتىن ارزانقول تۋىندى. ۇمىتىلاتىنى – تاقىرىپ پەن نىسان قازاقستان بولعانىمەن، سيۋجەت جەلىسى، ونىڭ مازمۇنى شىنايى ومىرگە قاتىسسىز، كەيدە ءتىپتى قيسىنسىز جايتتاردى باياندايدى. ال كۇلكىلى بولاتىنى – سايقىمازاق پەن ءاجۋانىڭ وتە قارابايىر، ءتىپتى، تۇرپايى بەرىلگەنى سونشا، ەگەر «قازاقستان»، «قازاق حالقى»، «قازاقتار» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاسا، كوپ قازاقتىڭ ءوزى قارقىلداپ كۇلىپ وتىرىپ كورەتىن نارسە. البەتتە، بۇل جەردە بريتاندىق يۋموردىڭ تالعامى بولەك ەكەنىن ەستە ۇستاۋ كەرەك. شاماسى، ءار حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى، ۇلتتىق مىنەزىنە ساي قالجىڭى دا وزگەشە بولادى. شىعىستىق قالجىڭنىڭ شىڭى – قوجاناسىر بەينەسى بولسا، ەل اۋزىندا جۇرگەن «قوجاناسىر ايتىپتى-مىس» دەيتىن كەيبىر ءاجۋا ءسوزدىڭ استارىندا قارا نارعا جۇك بولار پالساپالىق وي جاتاتىنى بار. اششى شىندىقتى استارلاپ، اۋىر سىندى ادەمى قالجىڭمەن جەتكىزە ءبىلۋ – ۇلكەن ونەر. «كۇلكىنىڭ كۇشتىلەر قارۋىنا» اينالار كەزى سول. بىراق ەستىگەن ساتتە قارقىلداعان كۇلكى شاقىرىپ، ەرتەڭىنە ۇمىت بولاتىن جەڭىل يۋمور دا بار. نىساناسىنىڭ نامىسىن قايراپ، قىتىعىنا تيەتىن جابايى ءاجۋا بار. «بورات-پاروديانى» قايسىسىنا جاتقىزۋ كورەرمەننىڭ ءوز ەركىندە، بىراق اركىم ءوز تانىمى، ءبىلىمى، ورەسى تۇرعىسىنان جانە – ءسوز قازاق­­ستان تۋرالى بولعاندىقتان – قازاقتىعى نە قازاق ەمەستىگى تۇرعىسىنان سارالايدى.

ۇلتتىڭ «مەنى» جانە ۇلتتىڭ سىنى

وسى ورايدا، كينوونەردىڭ ۇلتتىق «مەندى» اسپانداتىپ نەمەسە مىسىن باسىپ تاستايتىن، كەيدە نامىسىن قايرايتىن پارمەندىلىگى بار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءلازىم. البەتتە، كوركەم تۋىندىدان تاريحي شىندىقتى ىزدەۋ – قاتەلىك، بىراق ونەر حالىقتاردىڭ ۇلتتىق «مەنىن» ءوسىرىپ نە وشىرە الاتىن قاسيەتكە يە بولعاندىقتان، قانداي دا ءبىر ۇلتقا قاتىستى كينونىڭ سيۋجەتىنە بايلانىستى داۋ-دامايدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى سياقتى.

مىسالى، يراك پرەزيدەنتى ساددام حۋسەين ءولتىرىلىپ، حالقى بوسىپ، مەملەكەت سوعىس وشاعىنا اينالعاننان كەيىن، 2011 جىلى «ءازازىلدىڭ سىڭارى» اتتى فيلم جارىققا شىقتى. ءدال سول تۋىندىنى الماتىداعى كينوتەاتردان كورۋدىڭ ورايى كەلدى. «ءساتى ءتۇستى» دەۋگە كەلمەس، سەبەبى ەگەر ونىڭ نىساناسى مەن مازمۇنىنان الدىن-الا حاباردار بولعاندا، كورۋدەن باس تارتاتىنىم انىق ەدى. سەبەبى فيلم باستان-اياق يراكتى بيلەگەن وتباسىنىڭ جيىركەنىشتى ءىس-ارەكەتتەرىن سيپاتتاۋعا قۇرىلعان. ەگەر اۆتوريتارلى بيلىك جۇيەسىن اشكەرەلەۋ، مەملەكەت بايلىعىن تالان-تاراجعا سالۋدىڭ سۇمدىقتارىن اشۋ، قارۋ-جاراق ساۋداسى نەمەسە ساياسي شەشىم قابىلداۋدىڭ قات-قابات استارىنا قاتىستى وي سالارلىق سيۋجەتكە قۇرالسا دا مەيلى دەرسىڭ. جوق، اتالمىش تۋىندى شەكسىز بيلىكتەن ازىپ-توزعان، ابدەن زەرىككەن، ازعىندىقتىڭ شىڭىراۋ تۇبىنە تۇسكەن، ادامي بولمىستان جۇرداي بولعان پەندەلەردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىن بارىنشا جيىركەنىشتى، نەعۇرلىم جۇرەك اينىتارلىق وقيعالارمەن سۋرەتتەيدى.

بۇدان بولەك، گولليۆۋد 2004 جىلى «الەكساندر» اتتى كينو ءتۇسىرىپ، ونى بارلىق الەمدىك كينوتەاترلار پروكاتقا شىعارعاندا، گرەكتەردىڭ ۇلتتىق نامىستى ۇرانداتىپ، شەرۋگە شىققانى ەسكە تۇسەدى. اتالمىش تۋىندىدا اتاقتى قولباسشىنى ەركەكقۇمار ەتىپ كورسەتكەنىنە نارازى بولعان گرەكتەر رەجيسسەر وليۆەر ستوۋندى سوتقا بەرەمىز دەپ ءبىراز داۋرىققانى بار. اقىرى، ويلانا كەلە، ەگەر امەريكالىق فيلم گرەكيانىڭ تاريحي تۇلعاسىن ناسيحاتتاپ جاتسا، داۋلاسىپ نەمىز بار دەگەن توقتامعا كەلگەن. ءدال وسىعان ۇقساس جاعداي يراندىقتاردىڭ دا باسىنان وتكەن. ولار گولليۆۋدتىق كينولاردا پارسىلاردى وتە جابايى ەتىپ كورسەتەتىنىن قىنجىلىسپەن ايتادى.

ەندەشە، قازاقستاندا «بورات-پارودياعا» قاتىستى العاشقى رەاكتسيا – اشۋ، رەنىش پەن قىنجىلىس بولعانىنا تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. ءتىپتى، ونى ەرسىلىك كورۋگە بولمايدى. سەبەبى ءار ۇلتتىڭ ءوز «مەنىن» قورعاۋ قابىلەتى بولماسا، ۇلتتىق نامىستى جانىپ وتىرۋدى قۇنتتاماسا، ونداي حالىقتىڭ ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋى ەكىتالاي. ءتۇپتىڭ تۇبىندە، سىرت كوز سىنشىنىڭ ايتۋىمەن ۇلت ەتەك-جەڭىن جيناقتايدى. ال ءوزىن ءوزى سىناي العان ۇلت وي قورىتىپ، ءىس تىندىرادى. «بوراتتى» سىرت كوز ساناي الساق، وزىمىزگە سىني كوزبەن قاراۋدى ۇيرەنۋىمىز دە عاجاپ ەمەس. اقىر اياعى، ءحىح عاسىردا قازاقتى جەردەن الىپ، جەرگە سالعان ابايدان اسىرىپ ەشكىم ءبىزدى سىناي الماس. ال اباي قازاقتى جاقسى كورمەدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ەندەشە، «ەستىنىڭ دە ەسسىزدەن ۇيرەنەرى بار» دەپ، قيسىق-قىڭىر بوراتشىلدىقتان قاجەتىمىزگە جارايتىن وي تۇيگەنىمىز ءجون.

وسى «بورات» قايدان شىقتى؟

ال ءدال وسى بورات ساعديەۆ تۋرالى پاروديانىڭ نەگىزى نە؟ ونىڭ استارىندا نە بار؟ بۇل پاروديا-فيلمگە نەگىزگى جەلى رەتىندە نەگە قازاقستان تاڭدالدى؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ، امەريكالىق، ەۋروپالىق اكادەميالىق زەرتتەۋلەرگە شولۋ جاسادىق. ءيا، باتىستىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۋاقىت ارالاتىپ بورات تاقىرىبىنا سوعىپ تۇراتىنى ازداي، ونى باتىستىق زەرتتەۋشىلەر ىندەتىپ زەرتتەپ، بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدار جاساعان. سەبەبى كەز كەلگەن قۇبىلىستى نە وقيعانى جەتە زەرتتەپ، ونىڭ مانىسىنە بويلاۋ، پىكىر قالىپتاستىرۋ – ويلى قوعامنىڭ عادەتى.

بورات ساعديەۆ – ساشا بارون كوەننىڭ بەلگىلى ءتورت كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى عانا. اتاپ ايتساق، اۆستريالىق سانقوي جۋرناليست Bruno, اعىلشىن رەپەرى Ali G, افريكالىق ديكتاتور الادين جانە قازاق ءجۋرناليسى بورات ساعديەۆ. بۇلاردىڭ ىشىندە عالامدىق دەڭگەيدە تانىمال بولعانى جانە كوەنگە 250 ميلليون دوللار پايدا اكەلگەنى – بورات ءرولى. بۇل ءرولى ءۇشىن اكتەر «التىن گلوبۋس» سىيلىعىن الىپ، ال فيلم ستسەناريى ءۇشىن «وسكار» سىيلىعىنا ۇسىنىلعانى تاعى بار.

2000 جىلداردىڭ باسىندا Da Ali G Show اتتى تەلەشوۋدا «تۇساۋى كەسىلگەن» بورات ساعديەۆتىڭ بەينەسى امەريكالىق جانە بريتاندىق تەلەارنالاردا تۇراقتى كورسەتىلگەنىمەن، اناۋ ايتارلىقتاي تانىمال بولعان جوق. تەك 2006 جىلى «Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan» دەگەن اتپەن فيلم رەتىندە تۇسىرىلگەن ساتتەن باستاپ، بوراتتىڭ «جۇلدىزى جاندى». فيلم پروكاتقا شىعىسىمەن، العاشقى اپتانىڭ وزىندە ۇلىبريتانيادا 12 ميلليون دوللار، ال اقش-تا 26 ميلليون دوللاردان كوپ پايدا كورگەن. ال الەمدىك پروكاتتا بۇل تۋىندى 250 ميلليون دوللار ءتۇسىم تاپقان.

بىلايعى ومىردە ساشا كوەن جۋرناليستەرمەن بەتپە-بەت سۇحباتتاسۋدان بويىن اۋلاق سالادى. الايدا الي دجي، نە برۋنو، نە بورات بەينەسىندە «سويلەسۋگە» اركەز دايىن. وسى بەينەلەرىنىڭ بىرىندە ول كەز كەلگەن ماسەلەگە وراي پىكىر ءبىلدىرىپ، ويىنا كەلگەنىن ايتىپ، جۇرتشىلىقتى دۇرلىكتىرىپ جۇرگەندى جاقسى كورەدى.

كىلتيپان مىنادا: ءدال وسىنداي جوقتان بار قۇراستىرعان، تۇرپايى، ءتىپتى انايى ازىلگە قۇرالعان كينونىڭ نىساناسى رەتىندە نەگە باسقا مەملەكەت ەمەس، قازاقستان الىندى؟ وسى تاقىرىپتى 2007 جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن روبەرت سوندەرس قازاقستاننىڭ تاڭدالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى كوەنننىڭ «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن ۇستانىمعا بەرىكتىگى ەكەنىن ايتادى. «Buying into Brand Borat: Kazakhstan’s Cautious Embrace of Its Unwanted «Son» («بورات برەندىن كادەگە جاراتۋ: قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ تىلەمەگەن «ۇلىن» ابايلاپ قۇشاعىنا باسۋى») اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «بارون كوەن كوبىنە كومەديالىق باتىلدىعى ءۇشىن قوشەمەتتەلسە دە، ول ءوزىنىڭ نىساناسىن تاڭداۋدا ەڭ اۋەلى قاۋىپسىزدىكتى ەسەپكە الاتىن سياقتى. ونىڭ بورات-كەيىپكەرىنىڭ بۇعان دەيىنگى مەكەنى مولدوۆا مەن البانيا بولاتىن. ەگەر ول وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرىن نەمەسە باسقا ءبىر «ستان»-دى تاڭداسا، ول قۇقىقتىق نەمەسە ساياسي قيىندىقتارعا دۋشار بولۋى مۇمكىن ەدى، ءتىپتى، ءوز باسىنا كۇن تۋى ىقتيمال بولاتىن. ابىروي بولعاندا، الەمدىك بەدەلىن ويلايتىن قازاقستان وعان جۇمساقتىق تانىتتى. قازاقستان برەندىن جاساۋشى مەنەدجەرلەر ليموندى جۇتىپ، ءبىراز قينالىستان سوڭ ودان ليموناد جاساۋعا شەشىم قابىلدادى».

قىسقاسى، فيلم اقش سياقتى دامىعان باتىستىق ەلدەرگە ارناپ تۇسىرىلگەن، ولارعا اتىن ءومىرى ەستىمەگەن، ەستىسە دە ول تۋرالى قانداي دا ءبىر اقپاراتتان ماقۇرىم، ياعني «جان اياعى باسپاعان» مەملەكەت كەرەك بولدى. امەريكالىقتاردىڭ جاعراپيالىق ساۋاتى ناشار ەكەنى كىشى دجوردج بۋشتىڭ كەزىنەن انەكدوتقا اينالعان. شاماسى، كوەننىڭ ءوزى «ەشكىم بىلمەيتىن، تانىمايتىن» ەلدى تاڭداعاندا، كەيىن «ول ەلدىڭ» اۆسترياداعى ەلشىسى جۇرت الدىنا شىعىپ، رەسمي مالىمدەمە جاساۋى مۇمكىن-اۋ، ال ۇكىمەت ونىڭ كينوسىنا تىيىم سالىپ، سوتقا شاعىم تۇسىرەمىز دەپ ايبات شەگەدى-اۋ دەپ استە ويلاماعان بولۋى كەرەك.

وبالى نەشىك، بورات ساعديەۆ باستى كەيىپكەر بولعان كينوسىنىڭ «ساياسي قۋعىنعا» ۇشىراۋىنان ءدال ساشا كوەن ەش زارداپ شەگە قويعان جوق. كەرىسىنشە، ءفيلمنىڭ اتى شىققان سايىن، ونى كورۋشىلەر سانى ارتا ءتۇستى. وسىلايشا، قازاق ۇكىمەتى قازاقستاننىڭ اتىن جاماناتتى قىلعان كينونىڭ باتىستىق نارىقتاعى ساتىلىمىنىڭ كوبەيۋىنە ۇلەس قوستى.

ديكي ۋوللەس (Dickie Wallace) 2008 جىلى شىققان «Hyperrealizing «Borat» with the Map of the European «Other» («باسقا» ەۋروپانىڭ كارتاسىن قولدانىپ، «بوراتتى» تۇسىنۋدەگى اسىرا سىلتەۋ») اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «ادەپكى كەزدە بورات قازاقستان سياقتى الىس شىعىستا ورنالاسقان ەلدەن بولماۋى ءتيىس ەدى. بارون كوەن سوناۋ 1994 جىلى اعىلشىن ءتىلىن شاتىپ-بۇتىپ سويلەيتىن ءجۋرناليستىڭ بەينەسىن ويدان شىعارعاندا، ونىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە البانيا نەمەسە مولدوۆادان شىققان كريستو اتتى تەلەجۋرناليستىڭ بەينەسىن سومدادى. كريستو LWT/كانادا تەلەارناسىندا جانە BBC ارناسىنداعى Comedy Nation حابارىندا جىلت ەتىپ ءبىر كورىنىپ قالاتىن. بىراق 4-ارناداعى Eleven O’Clock Show حابارىن جاساۋ ءۇشىن بارون كوەن مەن ستسەناريستەر بۇل كەيىپكەردى قازاقستانعا كوشىردى. ولار قازاقستاندى كارتادان كەزدەيسوق تاڭداعان، بارون كوەن 2007 جىلى قاڭتاردا تەرري گروسقا بەرگەن سۇحباتىندا وسىنى ايتادى: «ءبىز ەكس-سوۆەت باتپاعىنان تاڭداعاندى ءجون كوردىك... ەشكىم ول تۋرالى ەشتەڭە ەستىمەگەن بولسا دەدىك». بارون كوەننىڭ العاشقى كومەديالارىن جارىققا شىعارعان ەندريۋ نيۋمان بىلاي دەيدى: «ءبىز قازاقستاندى ەش ويلانباستان تاڭداي سالدىق، ول تۋرالى انىقتاپ ءبىلۋ وڭاي بولادى دەپ ويلامادىق».

بورات تۋرالى فيلمنەن سوڭ امەريكالىق رەجيسسەر لارري چارلز بەن ساشا كوەن 2012 جىلى تاعى بىرلەسىپ، ويدان شىعارىلعان كەيىپكەر الادين تۋرالى «ديكتاتور» اتتى كومەديالىق فيلم ءتۇسىردى. مۇندا دا كوەن ستسەناري جازۋعا اتسالىسىپ، ءوزى باستى رولدە وينايدى. بىراق بۇل فيلمنەن تۇسكەن پايدا «بورات» اكەلگەن پايدادان اسقان جوق. ونىڭ ۇستىنە، «ديكتاتور» ويدان شىعارىلعان افريكالىق مەملەكەتتەگى وقيعالارعا قۇرالعاندىقتان، ونىڭ اينالاسىنداعى دابىرانى بورات-پاروديامەن سالىستىرۋعا كەلمەس.

بوراتتان سوڭ...

پاروديانىڭ قازاقستاننىڭ ابىرويىنا كەلتىرگەن كوپە-كورنەۋ زارداپتارى دا بولدى. 2012 جىلى كۋۆەيتتە نىسانا كوزدەۋدەن وتكەن ازيا بىرىنشىلىگىندە ماريا دميتريەنكو التىن مەدال جەڭىپ العان كۇنى قازاقستاننىڭ ءانۇرانى ورنىنا «بوراتتىڭ» ورىنداۋىنداعى «ءانۇران» شىرقالىپ، قازاق قوعامىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.

ال 2017 جىلدىڭ قاراشا ايىندا استانادا «بورات-مانكيني» كيگەن التى چەحتى پوليتسيا تۇتقىنعا الدى. تىم قۇرىعاندا، شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە كەلمەي، قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا «شوۋ» كورسەتكىسى كەلگەندەرىنە قاراعاندا، قازاقستان تۋرالى شىنىمەن مۇلدەم بەيحابار ادامدار. ەگەر عالامتوردان اۋا-رايىن تەكسەرسە، قاراشا ايى استانادا قىستىڭ باسى ەكەنىن بىلەر ەدى. اقىرى جەرگىلىكتى پوليتسيا ولاردى ۇسىك شالماي تۇرىپ ۇستاپ، ارقايسىسىنا 22 500 تەڭگە ايىپپۇل سالىپ، ەل اۋماعىنان شىعارىپ جىبەردى. وسى جاڭالىق عالامتوردا تاراعانى سول، ساشا كوەن دەرەۋ ءۇن قوسىپ، «چەح تۋريستەرىنىڭ ايىپپۇلىن ءوز قالتامنان تولەۋگە دايىنمىن» دەپ مالىمدەمە جاسادى. ول فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىندا: «ماعان وزدەرىڭىز تۋرالى مالىمەتتەردى جىبەرىڭىزدەر، سول تۋريستەردىڭ ءدال سىزدەر ەكەندەرىڭىز دالەلدەنسە، بۇل ايىپپۇل شىعىنىن قايتارامىن» دەپ جازعان. باس-اياعى 400 دوللاردان ءسال عانا اساتىن ايىپپۇل شىعىنىن قايتارۋ كوەن ءۇشىن ءسوز ەمەس، ونىڭ ۇستىنە چەح تۋريستەرى ونىڭ «بوراتىنا» ودان ءارى جارناما جاسادى ەمەس پە؟ ودان دا كوەن مىرزا وسى فيلمگە تۇسكەن گلود قىستاعىنداعى تۇرعىنداردىڭ اقشاسىن تولەسە ابزال ەدى. بۇل قىستاقتا مىڭعا تارتا رۋمىندىق ءومىر سۇرەدى. ساشا كوەن ولاردىڭ ىشىندە «وزدەرى جايلى دەرەكتى فيلمگە تۇسكەن» بەلسەندىلەرىنە 3 فۋنت ستەرلينگ (1500 تەڭگە شاماسىندا) تولەگەن. بريتاندىق Daily Mail باسىلىمى فيلم شىققان سوڭ وسى قىستاقتان ارنايى رەپورتاج جاريالاپ، ونداعى تۇرعىنداردىڭ كوەنگە دەگەن وكپە-رەنىشى جايلى جازعان ەدى. باسىلىم ءجۋرناليسىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا، قىستاق تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ كومەديالىق فيلمگە ءتۇسىپ جاتقانىن بىلمەگەن، ولارعا «وزدەرى تۋرالى، اۋىر تۇرمىس، كەدەيشىلىكتىڭ اۋىرتپالىقتارى جايلى دەرەكتى كينو تۇسىرەمىز» دەگەن كورىنەدى. ال كەيىن فيلم جارىققا شىققاندا، ولار وزدەرىن «جابايى ادامدار كەيپىندە كورسەتكەنىنە» قاتتى نارازى بولعان. «ولار ءبىزدى وتە قارابايىر، جابايىلار سياقتى كورسەتكەن. ولار بىزگە 15 لەي عانا تولەدى، ال وزدەرى ميلليونداپ پايدا تاۋىپ جاتىر» دەگەن گلودتىق تۇرعىندار كوەننىڭ وتەماقى تولەۋىن تالاپ ەتتى. ءتىپتى، وسى قىستاققا كەلگەن ادۆوكاتتار كوەننەن ميلليونداپ وتەماقى ءوندىرىپ بەرۋگە ۋادە ەتكەنى بار. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءدوڭايباتتان ارىگە بارمادى. قولى قىسقا، تۇرمىسى اۋىر قىستاق تۇرعىندارى ءوز اشۋىنا بۋلىعىپ قالا بەردى. ولاردىڭ بار پايداسى – «دەرەكتى فيلمگە تۇسكەنى ءۇشىن» ارقايسىسىنا تولەنگەن ءۇش فۋنت ستەرلينگ قانا.

ءوزىمىز كۋا بولعان «بوراتتىڭ قازاقستانىندا» كورسەتىلگەن قيسىنسىز جايتتاردىڭ ءبىرسىپىراسىن مىسالعا كەلتىرسەك:

فيلم بۋحارەستىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا، كارپات تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان گلود (Glod) ەلدى مەكەنىندە تۇسىرىلگەن. تابيعاتى قازاقستان سياقتى كەز كەلگەن ەلگە ۇقسايتىن قىستاقتا نەگىزىنەن رۋمىندار تۇرادى. فيلمدە «قازاقتار» بولىپ وينايتىن «اكتەرلەردىڭ» ءبارى دەرلىك – شىن مانىندە وسى قىستاقتىڭ تۇرعىندارى. ولاردىڭ كوبىسى وسى فيلمگە نە ماقساتپەن ءتۇسىپ جاتقانىن بىلمەگەن;

فيلمدە «قۇسىق» دەپ اتالعان شاعىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى «ءوز تىلىندە»، ياعني رۋمىن تىلىندە سويلەيدى. ال بورات ساعديەۆتىڭ ءرولىن ويناعان كوەننىڭ «قازاقشاسى» – شىن مانىندە پولياك پەن يۆريت ءتىلىن ارالاستىرعان قويىرتپاق;

«بورات» تانىستىراتىن كارتادا «قازاقستان» اتتى جازۋ «كفيافلىەفي» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل شاماسى، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭزەسە كەرەك. شىن مانىندە، ءدال «كفيافلىەفي» دەگەن ءسوزدىڭ قانداي دا ءبىر جازۋ تىلىندە بار ەكەنى كۇماندى;

فيلمدەگى ساۋندترەكتەر الدە رۋمىن، الدە بالقاندىق، الدە تۇرىك سازىن ەسكە تۇسىرەدى. البەتتە، قازاق ۇلتتىق اۋەنىنە ۇقسايتىن ءبىر نوتا ەستىمەيسىز;

بوراتتىڭ «رەپورتاجىندا» «قازاقتاردىڭ» «ەۆرەيدى قۋ» اتتى «ۇلتتىق» ويىنى كورسەتىلەدى. قازاقستاندا انتيسەميتيزم بار دەپ ەشكىم داۋ شىعارا المايتىنى ءبىر بولەك، مۇنداي «ويىن» ەشبىر حالىقتا جوق ەكەنى ونسىز دا تۇسىنىكتى;

نيۋ-يوركتان كاليفورنياعا ميني-فۋرگونمەن ساپارعا شىققان بورات ساعديەۆ پەن ازامات باعاتوۆ وزدەرىن قورعاۋ ءۇشىن قوڭىر ايۋ «ساتىپ الادى». قانشا كۇلكىلى بولسا دا، «قازاقتار» ءۇشىن ايۋ ۇيرەنشىكتى ءۇي جانۋارى دەپ ەشكىمدى سەندىرە الماس.

مىسال ءۇشىن، ەگەر «قازاقستان»، «قازاقتار» دەپ ايدار تاقپاي-اق، الدە افريكاداعى، الدە باسقا عالامشارداعى بەلگىسىز ءبىر حالىق تۋرالى بولسا دا، ءدال وسى تۋىندىنى مەن «كينو» دەپ قاراماس ەدىم. ونەرگە دەگەن تالعام بار دا، ولشەم بار. اركىمنىڭ تالعامى – ءوز ورەسىنىڭ ولشەمى.

قايتپەك كەرەك؟

سوندا قايتپەك كەرەك دەرسىز؟ مۇنداي ارزانقول ءازىل، ءارى قيسىنسىز وتىرىككە قۇراستىرىلعان كينو ءتۇسىرىلىپ، بريتاندىق، امەريكالىق، ەۋروپالىق تۇرعىندار قازاقستان دەگەن ەلدىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ، ول تۋرالى اتالمىش فيلمگە وراي پىكىر قالىپتاستىرىپ جاتسا، وعان نە شارا بار؟ الگى «بوراتتىڭ مانكيني كيىمىن» كيىپ، ايازدى كۇنى بۇرسەڭدەپ، استانانىڭ سۋىعىندا جارتىلاي جالاڭاش سۋرەتكە تۇسەمىز دەپ جۇرگەن التى ءتۋريستى تۇتقىنداپ، ەلدەن الاستاتقانداي، الەمدەگى باسقا كورەرمەندەردى قۋدالاۋعا تۇسىرە المايمىز عوي. نەمەسە وسى ءفيلمدى تاراتۋعا تىيىم سالعانداي، دۇنيەجۇزىنە تاراپ كەتكەن بار تاسپانى تاركىلەپ، جويىپ جىبەرە المايسىز عوي. ەندەشە، قايتپەك كەرەك؟

البەتتە، «بۇل فيلم جالپى قازاقستان تۋرالى ەمەس» دەپ، «پالساپالىق» تۇرعىدا قارايتىن ينتەللەكتۋالدار دا تابىلار، وعان كۇمانىمىز جوق. بىراق «جاقسىنىڭ ارتىنان ءسوز ەرەدى» دەپ سىپايىلاپ، ءوز كەمشىلىگىمىزدى جۋىپ-شايۋدىڭ دا رەتى كەلمەس. سەبەبى ەگەر قيسىنعا سالساق، مۇنداي فيلم باسقا ەمەس، قازاقستان تۋرالى ءتۇسىرىلدى مە – وعان سەبەپ بار. كەزدەيسوقتىقتىڭ ءوزى كەزدەيسوق بولمايدى. بازبىرەۋلەر توپشىلاپ جۇرگەندەي، ساياسي تاپسىرىس بولسا شە؟ بىراق ەندىگى ماسەلە كوەن مىرزاعا «قازاق ءجۋرناليسىنىڭ» ءرولىن سومداۋعا وي سالعان، ودان وسى فيلم تۋرالى يدەياعا تۇرتكى بولعان سەبەپتە ەمەس.

ماسەلە – ەگەر بۇعان دەيىن قازاقستان تۋرالى الەم جۇرتشىلىعى انىق قۇلاعدار بولسا، كوەننىڭ «قالجىڭى» نانىمسىز شىعار ەدى ءارى ءوتىمسىز تاۋار بولار ەدى. «قايدان كەلدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا «قازاقستاننان» دەگەن جاۋاپتى ەستىگەندە، شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ ىشىندە ىلۋدە بىرەۋى سونداي مەملەكەتتىڭ بار ەكەنىن ەسكە تۇسىرەر. وندا دا ساياسي جاڭالىقتاردى ۇزبەي قارايتىن ساۋاتتىسى مۇنايعا باي ەل ەكەنىن ايتار. ال ولاردىڭ قازاقستاننىڭ «جەتىستىكتەرىن» بىلاي قويعاندا، قازاق دەگەن حالىقتىڭ ونەرى، تاريحى، مادەنيەتى، ادەبيەتى، سالتى، تۇرمىسى، ۇلتتىق تاعامى جايلى وي جۇگىرتىپ تە كورمەگەنىنە ءباس تىگەم. قازاق، باسقا كەز كەلگەن ۇلت سياقتى، وزسا، ونەرى، ءبىلىمى، عىلىمى جانە ادەبيەتىمەن وزادى. ونەرى وزعان جۇرت قانا وزگەلەردى بيلەيدى. ءبىزدىڭ «بوراتشىلدىققا» بەرەتىن جاۋابىمىز دا سول بولۋى كەرەك. ايتپەسە، جىعىلىپ جاتىپ، سۇرىنگەنگە كۇلگەن نەمەسە كەمشىلىگىن كۇلكى قىلعان ادامعا كەكتەنگەن اقىلسىزدىڭ كۇيىن كەشەمىز. راسىندا، ءبىز ءالى «بورات-پارودياعا» لايىقتى «جاۋاپ» بەرگەن جوقپىز. وسى اتتاس فيلمگە جانە ساشا كوەن سياقتى سايقىمازاق اكتەرگە، ءتىپتى «بوراتتىڭ» فاناتتارى – چەح تۋريستەرىنە نارازى بولىپ، اشۋ-ىزامىز كەلەتىنى سودان.

كەرىسىنشە، بورات-پارودياسى ءۇشىن ساشا كوەنگە راحمەت ايتۋ كەرەك شىعار. 2011-2012 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ەرجان قازىحانوۆ پارلامەنتتە سويلەگەن ءبىر سوزىندە بىلاي دەگەنى بار: «بۇل كارتينا جارىققا شىققالى قازاقستاننان بەرىلگەن ۆيزالار سانى ون ەسە ءوستى. بۇل كەرەمەت جەڭىس، قازاقستانعا كەلەتىن تۋريستەر قاتارىن ارتتىرعانى ءۇشىن بوراتقا راحمەت ايتامىن».

جوق، وعان راحمەت ايتساق، تۋريستەر سانىن كۇرت ارتتىرعانى ءۇشىن نەمەسە مانكيني كيىپ، «I love Astana» دەگەن جازۋدىڭ الدىندا سۋرەتكە تۇسەمىز دەپ الەككە تۇسكەن چەحتاردى كەلتىرگەنى ءۇشىن ەمەس. «ءبىز كىمبىز؟ تورتكۇل الەمدەگى ورنىمىز؟ وزگەلەردەن ەرەكشەلەيتىن ۇلتتىق «مەنىمىز» بار ما؟» دەگەن سۇراقتاردى وزىمىزگە قويۋعا ءماجبۇر ەتكەنى ءۇشىن. ارينە، ونىڭ بەلدەن جوعارى كوتەرىلمەي قالعان قارابايىر يۋمورى – ءوزىنىڭ ورەسى، بىراق الەمدە قازاقستان دەگەن حالىق بار ەكەنىنە جۇرت نازارىن اۋدارىپ، ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ ءوز-وزىمىزگە سىناي قاراپ: «وسى ءبىز قاندايمىز؟» دەپ ويلانۋعا، كەلەشەكتە قازاقتى سوزبەن ەمەس، ىستە تانىتۋعا تۇرتكى بولسا، نەگە راحمەت ايتپاسقا؟

اشۋ – الدى، اقىل – سوڭى

بورات ساعديەۆ اتتى قازاق ءجۋرناليسىنىڭ ءرولىن ساشا كوەن 2000 جىلداردىڭ باسىندا بريتاندىق تەلەارناداعى Da Ali G Show دەپ اتالاتىن حاباردا ويناي باستاعانىن جوعارىدا ايتتىق. بىرنەشە جىل قاتار بريتان جانە امەريكالىق تەلەارنالاردا كورسەتىلگەن شوۋ ايتارلىقتاي تانىمال بولدى دەۋ قيىن. بىراق ساشا كوەننىڭ انايى ازىلدەرى، «بريتاندىق» يۋمور، ونىڭ اكتەرلىك ونەرىنە ىقىلاس تانىتاتىن ءوز كورەرمەنى بولدى. بۇل كەزدە قازاقستان دەگەن ەل، ونداعى قازاق دەگەن حالىق ءوزى «تۋرالى» وسىنداي حابار تاراي باستاعانىنان، ال ءوزى سايقىمازاقتىڭ نىساناسىنا اينالعانىنان مۇلدە بەيحابار ەدى. تەك بريتانياداعى، اقش-تاعى ەلشىلىكپەن بايلانىسى بار قىزمەتكەرلەر نەمەسە ىسساپارمەن وسى ەلدەرگە بارعان شوعىرداي توپ قانا بۇل حاباردى كورگەن-ءدى. سول جىلدارى بريتان كەڭەسىندە قىزمەت ەتكەن، ءفيلمدى لوندونعا ءبىر ءىسساپارى كەزىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورگەن ەرلان اسقاربەكوۆ 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا بورات تۋرالى ءفيلمنىڭ شىققانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي BBC سايتىندا ارنايى ماقالا جاريالادى. سول كەزدەگى جاعدايدى سيپاتتاي كەلىپ: «بۇل فيلم بوراتتىڭ «وتانىنان» گورى امەريكالىقتارعا ارنالعانىن قازاقستاندىقتار تەز ءتۇسىندى. ساشا بارون كوەننىڭ ماقساتى – اقش-قا سىرت كوز رەتىندە قاراۋ جانە بوراتتىڭ اينالاسىنداعى امەريكالىقتاردىڭ باستى كەمشىلىگىن – وزدەرىن اقش-تان باسقا جاقتا ەل جوق سياقتى ۇستايتىنىن اشىپ كورسەتۋگە ۇمتىلعان» دەگەن پىكىر ايتادى.

2006 جىلى فيلم جارىققا شىققاننان كەيىن «بورات ساعديەۆتىڭ قازاقستانى» جايلى تورتكۇل الەم قۇلاقتاندى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وبالى نەشىك، قازاقستاندى بىلمەك تۇرماق، بۇل ەلدىڭ اتىن ەستىمەگەن امەريكالىقتار، بريتاندىقتار ءفيلمنىڭ سيۋجەتىن شىنعا بالادى. ال ەلگە بۇل كينو تۋرالى تام-تۇم مالىمەت جەتىپ، رەسمي مالىمدەمە ەندى جاسالا باستاعانشا، ونىڭ بار اۋىرتپاشىلىعىن وسى جىلدارى سىرتتا وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى كوتەردى. سەبەبى سول جىلدارى قازاقستاننىڭ اتىن ەستي سالىسىمەن شەتەل ازاماتتارى: «ا، بورات!» دەپ اشىقتان-اشىق كۇلەتىن جاعدايعا جەتكەن. مۇنداي مازاققا شىداماي، بريتان ۋينۆەرسيتەتىندە وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەردىڭ شەتەلدىكتەرمەن توبەلەسىپ قالعان كەزدەرى دە بولعان. ستۋدەنتتەردىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدە بولات، مۇرات اتتى جىگىتتەردىڭ جاعدايى ءتىپتى قيىنداپ كەتكەن ەدى، سەبەبى ولاردىڭ اتىن ەستىگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى «بورات؟» دەپ قايىرا سۇراپ، كۇلكى ەتۋگە دايىن تۇراتىن.

ءتىپتى، بريتانياعا 2009-2010 جىلدارى وقۋعا كەلگەندەردىڭ ءوزى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بوراتقا بايلانىستى شەكىسىپ قالا بەرەتىن. Oxford, Nottingham, Bristol جانە باسقا ۋنيۆەرسيتتەردە سول كەزدە ءبىلىم العان قازاق ستۋدەنتتەردىڭ كوبىسى مۇنى راستايدى. ءتىپتى، Mirror.co.uk سايتىندا 2010 جىلى Exeter ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقيتىن قازاق ستۋدەنتىنىڭ ەكى بەيتانىس جىگىتتى ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن سوتقا شاقىرىلعانى، ال توبەلەسكە سەبەپ بولعان بورات تۋرالى ءزىلدى قالجىڭ ەكەنى جايلى اقپارات جاريالاندى. ەسەسىنە سول كەزدە UCL, King’s Colledge London, Queen Mary جانە باسقا وقۋ ورىندارىندا قازاق قوعامدارىنىڭ (ستۋدەنتتىك ۇيىمدار – گ.و.) تانىمالدىعى كۇرت ارتىپ، وعان جەرگىلىكتى ستۋدەنتتەر دە، شەتەلدىكتەر دە توپتاپ جازىلىپ، ارقايسىسى بەس فۋنت جارنا تولەپ، مۇشە بولعان. ءار ۋنيۆەرسيتەتتەگى Kazakh Society (قازاق قوعامى) اتالاتىن ۇيىمداردى ولار «بوراتتىڭ فان-كلۋبى» دەپ ويلاعانى كەيىنىرەك انىقتالعان ەكەن.

دەگەنمەن، بريتانيادا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ بۇل فيلمگە جانە بورات بەينەسىنە دەگەن پىكىرى بۇگىندە وزگەرگەن. وسىدان ون جىل بۇرىن بوراتتىڭ اتىن ەستىگەندە توبەلەس شىعاراتىن قازاق جاستارى قازىر بۇل فيلم قازاقتاردى ەمەس، امەريكالىقتاردى مازاق ەتۋدى ماقسات ەتكەن دەپ سانايدى. ولاردىڭ دەنى ساشا كوەن امەريكالىقتاردىڭ ءبىلىمى تاياز ەكەنىن، ورەسىنىڭ شەكتەۋلىگىن مەڭزەپ، تەلەديداردان نە كورسەتسە سوعان يلاناتىن ويسىزدىعىن سىناعان دەگەن پىكىردە.

اسەل قامزا، «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى، گلازگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى:

«بورات» دوكتورلىق زەرتتەۋىمنىڭ تاقىرىبىنا وزەك بولدى

– 2006 جىلى بەرلين قالاسىنا جاس دەموكراتيا مەكتەبىنىڭ سەسسياسىنا قازاقستان اتىنان ءبىر توپ جاس ساپارعا اتتاندىق. ءبىزدىڭ ەل تۋرالى ۇلىبريتانيانىڭ كومەديا اكتەرى فيلم ءتۇسىرىپ، ونىسى ەۋروپانىڭ بۇكىل كينوتەاترىندا كورسەتىلىمگە شىققان كەزى ەدى. ويىمىزدا ەشتەڭە جوق، ءبىز دە كەشكى سەانسقا باردىق. حرونومەتراجى ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن بۇل ءفيلمنىڭ و باستاعى ماقساتىن تۇسىنبەدىك. مۇنداي دا ءفيلمدى الەمدىك پروكاتقا شىعارۋعا بولا ما ەكەن دەپ ويلادىم. كۇلەتىندەي تۇگى جوق. الدە ءبىز ەۋروپانىڭ ءاجۋا-ءازىلىن دۇرىس تۇسىنە المادىق پا؟ كينوتەاتر زالى لىق تولى بولماسا دا، ءبىراز ادام ادەتتەگى پوپ-كورندارىن جەپ، كۇلىپ وتىردى. شىنى كەرەك، نامىستاندىم. تىيىم سالىنسا دا، فوتواپپاراتىمىزبەن اقىرىنداپ كينو كادرلارىن ءتۇسىرىپ الدىق. سول كەزدە گەرمانيانىڭ رەسپۋبليكالىق تەلەارناسى قازاقستاننان جاس ازاماتتار كەلگەنىن ەستىپ، ءبىزدى ورتالىق الاڭىنا شاقىرىپ، سۇحبات الدى. فيلم تۋرالى پىكىرىمىزدى بىلگىسى كەلگەن ەكەن. كەشكە قاراي جاڭالىقتاردان كورسەتتى. بىراق رەداكتورلار وزىنە كەرەگىن عانا الىپ، ماڭىزدىسىن كەسىپ تاستاپتى.

سونىمەن نە كەرەك، قازاقستانعا قايتقان سوڭ توپتاعى ستۋدەنتتەر مەن مۇعالىمدەرگە كينوتەاتردا تۇسىرگەن فوتولاردى كورسەتسەم، ءالى «بوراتتان» بەيحابار ەكەن. بىرنەشە اي وتكەن سوڭ عانا جايلاپ اقپارات كەلە باستادى.

اراعا بىرنەشە جىل سالىپ، ۇلىبريتانياعا وقۋعا كەلگەنىمدە، جەرگىلىكتى جاستاردىڭ قازاقستان دەسە، بوراتتى ەسكە تۇسىرەتىنىن بايقادىم. ونىڭ ۇستىنە Amazon, Ebay سياقتى سايتتاردا «بورات» ءالى دە ساتىلىپ جاتىر. ءيا، كوزى اشىق، وقىعان جۇرت كورسەتىلگەن وقيعالار قازاقستانعا قاتىسى جوق ەكەنىن تۇسىنەدى. الايدا قاراپايىم

جۇرت ونى قازاقستانمەن بايلانىستىرىپ، اقپاراتتى «جۇتىپ الدى».

2017 جىلى گلازگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇسىپ، «ۇلت برەندينگى قازاقستان مىسالىندا» اتتى تاقىرىپتى بەكىتتىم. بۇل تاقىرىپقا 2006 جىلعى «بورات» ءفيلمى العىشارت بولدى دەسەم، ارتىق ايتقانىم ەمەس. فيلم جانە قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى ءيميدجىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەي كەلە، كەرىسىنشە، «بورات» ەلىمىزدىڭ تانىلۋىنا سەبەپكەر بولدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، 2012 جىلى قازاقستان ۆيزاسىن الۋ ءۇشىن بەرىلگەن ءوتىنىش سانى 10 ەسە ارتقان. ارينە، «بورات» ماقساتى بىزگە كەلەتىن تۋريستەر سانىن كوبەيتۋ بولماعانى انىق. مەنىڭ ويىمشا، ورتالىق ازيانىڭ 5 ەلىنەن قازاقستاندى تاڭداعانى بەكەر ەمەس. نەگىزگى ماقساتى – قارجىسى كوپ ەلدى الەمدىك برەندينگپەن اينالىساتىن الپاۋىت كومپانيالاردىڭ كومەگىنە جۇگىندىرۋ بولدى دەپ ويلايمىن. BBC, CNN ارنالارىنان 1-1,5 مينۋتتىق promotion ۆيدەولارىمىز كورسەتىلدى. اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ رەسپۋبليكالىق گازەتتەرىنە تاپسىرىسپەن قازاقستان تۋرالى ماقالالار باسىلدى. ءبىز اقپاراتتىق شابۋىلعا دايىن بولماي، وسىلايشا اقتالدىق. «بورات» ءفيلمى بىزگە ۇلكەن ساباق بولدى. ال «استاناEXPO 2017» حالىقارالىق يميدج ساياساتىنداعى ولقىلىعىمىزدى تۇزەتكەن سياقتى.

ءاليا سەمباەۆا، ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتى:

بۇل فيلمگە يۋمورمەن قاراساق

– ۇلىبريتانياعا العاش رەت 2015 جىلدىڭ كۇزىندە تابان تىرەدىم. سوندا «قازاق­ستاننان كەلدىم» دەپ ءوزىمدى تانىستىرعاندا العان جاۋابىم – اۋەلى «بورات» دەگەن ءسوز، ارتىنشا – مىسقىل كۇلكى. ول كەزدە مەن بيرمينگەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋ ماگيستراتۋراسىنا تۇسكەن ەدىم، وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وكىلدەرى مەنى اۋەجايدا كۇتىپ العان بولاتىن. سول جىلى ءجيى بايقاعانىم – قازاقستاننىڭ اتىن ەستىگەن شەتەلدىكتەردىڭ كوبىسىنىڭ ويىنا ەڭ ءبىرىنشى بورات تۇسەتىن.

شىنىمدى ايتسام، بورات تۋرالى ءفيلمنىڭ قازاقستاننىڭ اتىن اجۋاعا اينالدىرۋعا سەبەپ بولعانى وكىنىشتى ءارى بۇل فيلم تۋرالى تەرىس پىكىر وتە كوپ بولعاندىقتان، ونى كورگەن ەمەسپىن. ايتسە دە، وعان يۋمورمەن قاراۋعا تىرىسۋ كەرەك دەپ سانايمىن، ال قازاقستاننىڭ اتىن بوراتپەن بايلانىستىرعانى ءۇشىن ەشكىممەن تاجىكەلەسىپ تە جاتقىم كەلمەيدى.

قازىر مەن ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە مەحانوحيميا سالاسىندا PhD زەرتتەۋ جاساپ ءجۇرمىن، بۇل وقۋ ورنىندا قازاقستان تۋرالى پىكىر-كوزقاراس مۇلدە بولەك. مەنىڭ PhD ارىپتەسىم، يتالياندىق ستۋدەنت ماسكەۋ قالاسىندا استانا-بالەت ترۋپپاسىنىڭ ونەرىن تاماشالاعان ەكەن، ولاردىڭ تالانتىنا ءالى سۇيسىنەتىنىن ايتادى. سونداي-اق، باسقا شەتەلدىكتەرمەن جانە زەرتتەۋشىلەرمەن سويلەسكەندە اڭعارعانىم، ولار قازاقتىڭ تالانتتى شاحماتشىلارى مەن ۆەلوسيپەدشىلەرىن بىلەتىن بولىپ شىقتى. فيزيكا پانىنەن ءدارىس وقيتىن پروفەسسورىمىز استانادا بولعانىن، بىلتىر قازاقستاندا ەكسپو كورمەسى وتكەنىن بىلەتىنىن ايتتى. قىسقاسى، دوكتورلىق باعدارلامانى باستاعالى مەن بورات تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ەستىمەدىم.

مەنىڭشە، قازاقستاندىقتار بۇل فيلمگە يۋمورمەن قاراۋ كەرەك، سەبەبى بۇل بار بولعانى فيلم ەمەس پە. ال قازاقستاننىڭ شىن مانىندە قانداي ەكەنى ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىزدەن كورىنەتىن بولادى.

ماريام، لانكاستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى:

قازاقستاندى باسقالارعا تانىستىراتىن برەند كەرەك

– 2007 جىلى بريتانياعا وقۋعا كەلەر الدىندا بۇل ءفيلمدى ارنايى كوردىم. الدا-جالدا بريتاندىقتار ول تۋرالى سۇراي قالسا، ايتار ويىمدى جۇپتاپ الايىن دەگەنىم عوي. بىراق وكسفوردتا وقىعان جىلدارى مەنەن بۇل فيلم تۋرالى ەشكىم ەشتەڭە سۇراعان ەمەس. راسىن ايتقاندا، بىزگە ءبىر نارسەنى تۇسىنەتىن كەز جەتتى دەپ ويلايمىن: بۇل فيلم قازاقستان تۋرالى ەمەس، بۇل – باتىستىق قوعامنىڭ ناسىلشىلدىك، سەميتيزم، ميزوگينيا، گوموفوبيا، ساياسي ساۋاتتىلىق، تولەرانتتىلىق ت.س.س. ىشكى دەرتتەرىن اشكەرە ەتەتىن فيلم-پروۆوكاتسيا. كوەننىڭ ءوزى – كەمبريدجدە تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان مامان. ءوزى ەۆرەي وتباسىنان شىققان، ولار حولوكوست كەزىندە ارەڭ امان قالعان. ءوز سۇحباتىندا كوەننىڭ ءبىر ايتقانى بار: كەزىندە گەرمانيادا ەۆرەيلەر مەن باسقا ۇلتتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ سەبەبى بارلىق ادامداردىڭ ەۆرەيلەردى جەك كورگەندىگىنەن ەمەس، كوپشىلىك وزگەلەردىڭ باسىنداعى جاعدايعا نەمكەتتى قارايتىندىعى سەبەپ بولعان دەپ سانايدى. كوەن ءوز فيلمىندە وسى نەمكەتتىلىك جايلى يدەيانى ودان ءارى قاۋزايدى: ول كوپ نارسەنى ادەيى ىستەيدى، وسىلايشا باسقا ادامداردىڭ قالاي ارەكەت ەتەتىنىن كورگىسى كەلەدى، مىسالى، بىرەۋ قارا ءناسىلدى ادامداردى سىباپ جاتقاندا، جانىنداعى اق ءناسىلدى ادام ءجاي تىڭداپ تۇرا بەرە مە دەگەن سياقتى... ءفيلمنىڭ پروديۋسەرى ساشا بارون كوەن ءوز سۇحباتتارىندا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ نامىسىنا تيۋ نەمەسە ونى مازاق ەتۋ نيەتى بولماعانىن تالاي رەت ايتقان. قازاقستاندى ولار كەزدەيسوق تاڭداعان، سەبەبى باتىس ەلدەرىندە ءبىزدىڭ ەل تۋرالى ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيتىن.

بورات تۋرالى كينو 2006 جىلى جارىققا شىقتى، ياعني قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىنا ون بەس جىل تولعان كەز ەدى! سول ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتىن شىعاراتىن ۇلتتىق برەند جاساي الماعان شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ كىناسى دەپ ويلايمىن. مىسالى، چەحيانى ايتقاندا – چەح سىراسىن، بولگاريانى ءسوز ەتكەندە – بۇلعار بۇرىشىن، موڭعوليانى اتاعاندا – موڭعول كاشەميرىن ەسكە تۇسىرەتىنى سياقتى ءبىزدى ايشىقتايتىن ءتول برەندىمىز بولۋى كەرەك ەدى. ءوز ىرقىمىزدان تىس 2006 جىلى «بورات» ءبىزدىڭ «برەندىمىزگە» اينالدى. ەسەسىنە، 2018 جىلى ءبىزدىڭ برەندىمىز – گەننادي گولوۆكين! قازىر بريتاندىقتار، امەريكالىقتار مەن كانادالىقتار مەنەن بورات تۋرالى ەمەس، گەنا تۋرالى سۇرايدى. بريتانيادا ەندى قازاقستان تۋرالى ءسوز بولا قالسا، اۋىزعا اۋەلى وسى بوكسشىمىزدىڭ اتى ىلىگەدى. ەندەشە، ءبىزدىڭ جاڭا برەندىمىز – گولوۆكين!

ۇلىبريتانيا

سوڭعى جاڭالىقتار