15 ماۋسىم 2015, 10:28 18599 4 الداسپان احمەت ومىرزاق

«كۇتىپ الام جۇماقتىڭ قاقپاسىنان»

ءسابي تىلەگى «الماتى Music» ميۋزيكل تەاترىنىڭ جاڭا قويىلىمىندا كوز الدىمىزعا كەلەدى

ونەر – ءاردايىم قوعامدى تاربيەلەيتىن ەستەتيكالىق كۇش. زامان وزگەرىپ، قۇندىلىقتار وزگەرگەن تۇستا قوعامدا قۇبىلىستاردىڭ نەگىزىن ىزدەپ، ادام جانىنىڭ تۇڭعيىعىنا ۇڭىلەتىن ونەر قۇدىرەتى ءاردايىم ادام ساناسىنداعى ادمگەرشىلىك، ادالدىق، ادىلدىك سياقتى ىزگى قاسيەتتەردى وياتۋعا كۇش سالادى. بۇل ورايدا تەاتردىڭ الار ورنى ەرەكشە. سەبەبى ونەر تۋىندىسىن كورەرمەننىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان ومىرگە اينالدىرىپ، ونىڭ ەستەتيكالىق اسەرىن كورۋشىنىڭ جان دۇنيەسىنە ۇيالاتا الارلىق قۇدىرەتكە يە تەاتر – ادەبيەت پەن مۋزىكا جانە كينوعا قاراعاندا ۇنەمى الدا جۇرەتىن جاۋىنگەر ونەر سالاسى. ويتكەنى تەاتر – ادەبيەت پەن مۋزىكانى، كينونى ءبىر ارنادا توعىستىرا الادى.

ەلىمىزدە تەاترلار از ەمەس، بىراق ونىڭ تۇگەلگە جۋىعى ءداستۇرلى كلاسسيكالىق تەاترلار بولسا، ەكسپەريمەنتالدى تەاترلار ەكى-ۇشەۋ عانا. سونداي وزگەشە فورماتتاعى تەاترلاردىڭ ءبىرى – «الماتى-Music» ميۋزيكل تەاترى.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن اشىلعان بۇل تەاتردىڭ نەگىزىن قالاۋشى، تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى، دوتسەنت تاسبولات وماروۆ بولاتىن. «الماتى-Music» ۇجىمى 2014 جىلدىڭ 9-10 ساۋىرىندە مەملەكەتتىك قۇدىس قوجامياروۆ اتىنداعى ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترىندا اعىلشىن دراماتۋرگى كەترين دجونسوننىڭ اتى الەمگە ايگىلى شۆەدتىك «اۆۆا» كۆارتەتىنىڭ تاڭداۋلى كومپوزيتسيالارى نەگىزىندە جازعان «مamma mia» اتتى ميۋزيكلىن قازاقشالاپ قويعان بولاتىن. تەاتردىڭ دەبيۋتى بولۋىنا قاراماستان كورەرمەندەردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن بۇل ميۋزيكلدىڭ ورىسشا ۆاريانتى حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ 13-14 جەلتوقسانىندا «قازاقكونتسەرت» ساحناسىندا كورسەتىلىپ، كورگەن جۇرتتىڭ كوڭىلىنە جاقسى اسەر قالدىردى. ەندى مىنە، اتالعان تەاتر ۇجىمى حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنىنە وراي «قازاقكونتسەرت» ساحناسىندا «جازىعىم نە مەنىڭ، ماما؟» اتتى تاعى ءبىر درامالىق ميۋزيكلىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. جانرى «ساحنالىق كاتارسيس» دەپ بەلگىلەنگەن بۇل درامالىق ميۋزيكلدىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى قازىرگى زامانداعى ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – بالالار ومىرىندەگى قيىندىقتار. قويىلىمنىڭ بالالار الدىنداعى اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اشۋعا جاساعان تالپىنىس وتە ءساتتى شەشىمىن تاپقان. بىرنەشە مونولوگتان قۇرالىپ، ءار مونولوگ انمەن قوسا ءورىلىپ وتىراتىن بۇل ساحنالىق تۋىندى ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالعان. ءار مونولوگ سايىن بالالار ومىرىندەگى قاسىرەت داپتەرىنىڭ ءبىر بەتى اشىلىپ، ادام بالاسىنىڭ قولىمەن جاسالاتىن قاتىگەزدىكتىڭ شەگى جوقتاي كورىنەدى.

«جازىعىم نە مەنىڭ، ماما؟» قويى­لىمى بالالار ومىرىندەگى شىرعالاڭداردى كوز الدىمىزعا ايقىن ەلەستەتەتىن الدەنەشە سيتۋاتسيالاردان قۇرالعان.

ساحنا اشىلىپ، العاشقى كورىنىستە سويلەيتىن «قۇرساقتاعى ءسابيدىڭ» (رولدە – قالدىكوز راقىمجان) جاساندى تۇسىك جاساتۋعا شەشىم قابىلداعان اناسىنا جانۇشىرا جالىنىپ: «مەن سىزگە نە جازدىم؟ مەن بۇل دۇنيەدە انا قۇرساعىنان باسقا، بارلىق بالالار سياق­تى اكە قامقورلىعى مەن انا قۇشاعىن كورمەي وتەمىن بە؟ اناشىم، مەنى الدىرماڭىزشى، وتىنەم. مەن اكەم جۇمىستان شارشاپ كەلگەندە الدىنان شىعىپ، قولىنا سۋ قۇيىپ بەرەم. مەن اقىلدى بالا بولامىن. مەن بۇزىقشىلىق جاسامايمىن. وتىنەم، مەنى الدىرماڭىزشى، اناشىم!»، – دەپ وزىنە ءومىر سىيلاۋىن قيىلىپ سۇراعانىن ەستىگەندە توبە قۇيقاسى شىمىرلامايتىن ادام جوق شىعار ءسىرا. «جەتىم قىزدىڭ مونولوگى» (دانا ساعىنباەۆا) «كەنەت، سىرتتان ءجۇزى جىلى ايەلدىڭ بەينەسىن كورىپ، ونى ءوزىمنىڭ انام ەكەن دەپ، مەنى الىپ كەتۋگە كەلدى ەكەن دەپ، مەنىڭ وسىندا وتىرعانىمدى كورە الماي قالادى عوي دەپ: «ماما! ماما! ماما! مەن مۇندامىن، ماما»، – دەپ ايقايلاي بەرگەنىمدە، تەرەزە الدىنداعى گۇل جەرگە قۇلاپ قالدى. تاربيەشى اپاي كورىپ قويماسىنشى وسىنى دەپ تەز-تەز جيناي باستاعانىمدا، تاربيەشى اپاي كەلىپ قالدى دا، ۇرا جونەلدى، ماما! ماما، بىلەسىڭ بە، سول اپايدىڭ ماعان نە دەگەنىن؟ ەي، جەتىمەك، سەن اكە-شەشەڭە كەرەك بولماعاندا، ماعان قايدان عانا كەرەكسىڭ – دەدى دە، ودان ءارى ۇرا بەردى... ءتاڭىرىم، كىشكەنتاي عانا بالا جۇرەگىممەن سەنەن جالىنىپ سۇرايمىن. مەنىڭ انامنىڭ جۇرەگىنە تيتتەي بولسا دا، مەيىرىم شۋاعىن توكشى. ءسويتسىن دە، ول مەنى مىنا تار قاپاستان قۇتقارسىنشى...»، پاناسىز بالانىڭ بالالار ۇيىندە كورگەن قورلىعىن كوز الدىڭا ەلەستەتسە، «كىشكەنتاي پەرىشتە» مونولوگىندا ءوز بالالارىن اسقان قاتالدىقپەن جازىم قىلعان انانىڭ ارەكەتى («قالاي جانە نە بولعانىن تۇسىنبەي قالدىق، كەنەتتەن، مامام قولىندا پىشاعى بار، اس ۇيدەن جەتىپ كەلدى دە، اعاما پىشاقتى ەكى-ءۇش رەت سالىپ-سالىپ الدى. مەن قاشىپ، كەرەۋەتتىڭ ۇستىنە قاراي شىعا بەرگەنىمدە، جۇرەك تۇسىمنان كىرش ەتىپ قادالعان پىشاق، مەنى ارى قاراي تىرپ ەتكىزبەدى. شالقالاي قۇلاعان مەنى، تاعى دا جۇرەك تۇسىمنان تۇيرەپ-تۇيرەپ جىبەردى...») جۇرەكتى سىزداتادى. «دياگنوزداعى» (سۇلتان سادىقوۆ) «ورتالىق پارككە بارا جاتىرمىز. مەن دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن، دارىگەرلەر ماعان، «دتسپ» – دەگەن دياگنوز قويدى. وسى دياگنوزدىڭ دالدىگىن انىقتاۋ ءۇشىن، مامام اۋدان ورتالىعىنان، ۇلكەن قالاعا كەلەدى. قالاداعى ۇلكەن پروفەسسور دياگنوزدى راستاپ، جانە دە وعان قوسا، باسقا اۋرۋدىڭ – «گيدروتسەفاليا»، ياعني، «ۆوديانكا گولوۆنوگو موزگا» اۋرۋىنىڭ بار ەكەنىن ايتىپ: «بالاڭىز بيولوگيالىق – قوقىس بولادى»، – دەپ جايىپ سالادى. وسى سوزدەر سەبەپ بولدى ما، الدە، باسقا نارسە مە، بىلمەيمىن... انام وسى ءبىر ارەكەتكە بارۋعا ءماجبۇر بولدى» دەپ دارىگەرلەردىڭ قاتە دياگنوزىنىڭ كەسىرىنەن ءوزىنىڭ بەس جاستاعى پەرزەنتىن ولىمگە قيىپ، سوڭىنان وزىنە دە قول سالعان ايەلدىڭ باسىنان وتكەن جانتۇرشىگەرلىك جاعدايدى بايانداۋى – بۇگىنگى ادام جانىنىڭ شەكتەن تىس قاتىگەزدىككە ۇرىنعانىن بايقاتادى. ال «پەشتەگى بالادا» (توقتاسىن نۇرقانات) ەكى جاسىندا اناسى كورشىسىمەن اراق ءىشىپ وتىرعاندا قۇلاعان بالاسىن ءولتىرىپ الدىم دەپ ويلاپ... پەشكە تاستاپ جىبەرۋى – ەستۋدىڭ وزىنە اۋىر سۇمدىق جاعداي بولسا، «دامۋشىنىڭ»، دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ ءوز اناسىنىڭ كەسىمىمەن جارىق دۇنيەنى كورە الماعان شارانانىڭ (بايجۇما جۇمابەك، ەرمەك تولەۋوۆ) ولەڭمەن بەرىلگەن مونولوگى دا جۇرەكتى ەزىپ جىبەرەردەي اۋىر قاسىرەت. «دامۋشىنىڭ» مونولوگى «قۇرساقتاعى سابيمەن» ماعىنالاس بولسا دا، مۇندا ءوزىن ولىمگە قيعان اناعا دەگەن بالانىڭ پەرىشتەدەي پاك سەزىمى، كىرشىكسىز تازا جۇرەگىنىڭ كەشىرىمشىلدىگى سۋرەتتەلەدى:

الدىرتپاشى، ەمەس قوي جوق امالى،

الدىرتپاشى اقىلدى بولام ءالى.

ءتىل الامىن، تەنتەكتىك جاسامايمىن،

بولامىن عوي قازاقتىڭ قارا دوما­لاعى! – دەپ وتىنەدى انا بويىنداعى تىرشىلىك يەسى. الايدا اناسىنىڭ العان بەتتەن قايتپايتىنىن سەزگەن شاراسىز شارانا بىلاي دەيدى:

– جان انام، اياۋلى انام، بايقا دەيىن،

شىعاتىنداي جانىمنان ايقاي كەيىن،

جان اناشىم وسىلاي شەشسە، ەندى

قۇدايىم-اي، قايتەيىن، ءاي، قايتەيىن؟!

تىلەپ جۇرەم ايىرمام باسقاسىنان،

كەتپەسىن دەپ انامنىڭ باق باسىنان.

كەزدەسەرمىز، توزاقتىڭ وتى ەمەس

كۇتىپ الام جۇماقتىڭ قاقپاسىنان...

«امانسىڭ با، ماما! بۇگىن مە­نىڭ تۋعان كۇنىم. ەسىڭدە مە، بۇل كۇن بىلمەيمىن، بىراق، مەنىڭ ساعان كوپ نارسەلەردى ايتقىم كەلەدى. ءبىر-ءبىرىمىزدى كورمەگەنىمىزگە كوپ بولدى»، – دەپ باستالاتىن «ماماعا حاتتا» (ەلميرا نۇرماحان) تۋعاننان ماڭدايىنا جەتىمدىك قايعىسى جازىلسا دا، ءوزىن تاستاپ كەتكەن اناسىن ساعىنعان بەيباقتىڭ «بىلەسىڭ بە، ماما، كۇندە، ۇيىقتار الدىندا ءار نارسە ويىما تۇسەدى. ەگەر مەن جالعىز، كوشەدە قالعان بولسام، ءومىرىم قالاي بولار ەدى – دەپ، ويلايمىن. مەنىڭ بۇرىنعى دوستارىمنىڭ كوبى قازىر بۇل ومىردە جوق. بىرەۋلەرى ناشاقورلىقتان ولسە، بىرەۋلەرى ۆيچ اۋرۋىنان كوز جۇمدى، كوبىسى ءالى دە كوشەدە ايانىشتى حال كەشىپ ءجۇر. مەن مۇندا، بالالار ۇيىندە ءجۇرىپ، سيىنۋدى ۇيرەندىم. بىلەسىڭ بە، قۇدايدىڭ بار ەكەنىنە، مەنى جاقسى كورەتىنىنە جانە مەنى ەستيتىنىنە سەنەتىن بولدىم. سوندىقتان، سەن ءۇشىن دە كوپ سيىنام. ايتەۋىر، ءبىر كۇنى كەلىپ، مەنى تاۋىپ الاتىنىڭا سەنەم»، –دەپ شەر تارقاتا وتىرىپ، مەيىرىمنەن ءۇمىت ۇزبەۋى كورەرمەندى قاتتى تولعاندىرسا، «كوزىڭە ەرىكسىز جاس كەلەدى» مونولوگىنداعى (كوزدىباي مۋحاممەد-راسۋل، الىبەك شىنتەمىروۆ) اتا-مەيرىمىنەن ماقۇرىم بوپ وسكەن بالانىڭ شاراسىزدىققا تولى عۇمىرى – كىشكەنە بالالاردىڭ دەرتكە تولى جۇرەگىن ۇلكەندەردىڭ تۇسىنە بەرمەيتىنىن، ءتىپتى تۇسىنگىسى كەلە بەرمەيتىنىن انىق بايقاتادى. سوندىقتان بولسا كەرەك:

– مامالار، مەن ءوتىنىپ، ءوتىنىپ سۇرايمىن، سابيلەرىڭىزدى تاستاماڭىزدارشى، باقىتتى ءومىر سۇرەم دەگەن ۇمىتىنە بالتا شاپپاڭىزدارشى.

كىشكەنتاي ءسابي سىزدەردىڭ ارماندارىڭىز بەن مۇمكىندىكتەرىڭىزدى جويىپ، توقتاتۋ ءۇشىن قويىلاتىن توسقاۋىل ەمەس، كەرىسىنشە، العا جەتەلەيتىن سەبەپشى بولسىن...، – دەپ بىتەتىن «امانات» مونولوگىندا (گۇلباحار يلياسوۆا) ادامداردى قاتىگەزدىكتەن ارىلۋعا ۇندەپ، ار تازالىعىنا شاقىرادى.

وسىلايشا دۇنيەنى ساقتاپ قالاتىن ادامگەر­شى­لىك پەن مەيىرىم اتتى قاسيەتتى جوعالتۋ – ادامنىڭ جانىن قاتىگەزدەندىرىپ، اپاتقا اكەلەتىنىن ەسكەرتكەن قويىلىمنىڭ فينالى قاتال ەسكەرتۋمەن اياقتالادى:

– ادامدار،

ادامدار قاتالسىڭدار!

قاتالدىقتان ءالى-اق زار تاتارسىڭدار.

جالعىزدىقتان زارىعىپ اشىنعاندا

مەن

سەندەردى اسىلدار دەپ ەم،

سيپايدى-اۋ شاشىمنان دەگەم...

جووق! تاس ەكەن جۇرەكتەرىڭدە!

شىنشىلدىق دەگەن جوق ەكەن

تىلەكتەرىڭدە

وزدەرىڭ ونى كولگىرسىپ

جاسىرعانمەنەن

مەيىرىمگە ساراڭسىڭدار.

ءتۇبى سودان جازىم دا تابارسىڭدار!

...ادىلەتتەن جۇردايسىڭدار،

تاقسىرەتىن تارتپاي ءبىر

تىنبايسىڭدار!..

درامالىق ميۋزيكلدىڭ ءار مونولوگى سازبەن ءورىلىپ، وندا «ءسابي باقىتى» (ب.وماروۆ – س.قاليەۆ), «پەرزەنت باقىتى» (ۇ.جولداسوۆ – ر.زايىتوۆ), «جىلا، جۇرەك» (ق.يبراگيموۆ – ف. وڭعارسىنوۆا), «جەتىمدەر» (ب.ەسەباەۆ), «كونەمىز عوي» (س.قىنات – م.ماقاتاەۆ) اتتى اندەر ورىندالدى. قويىلىمدى قۇرايتىن ون مونولوگتى ورىنداعان ون اكتەردەن باسقا كوپشىلىك ساحنادا ونەر كورسەتكەن جانەركە كەنجەعۇلوۆا، ەردەن ەسەتوۆ، نۇرجان قايىروۆ، ايجان ۇسەنوۆا، گامزە ديلەك سىندى جاستاردىڭ ونەرى دە تارتىمدى بولدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى – بۇل قويىلىمعا قاتىسقان جاستاردىڭ ءبىر دە ءبىرى كاسىبي اكتەر نەمەسە ونەر سالاسىنىڭ ادامى ەمەس، ماماندىقتارى ءارتۇرلى. سولاي بولسا دا ءار ونەرپاز وزىنە بەرىلگەن وبرازدى شەبەر ورىنداپ شىقتى.

جان تەبىرەنتەرلىك سيتۋاتسيالاردان قۇرالعان قويىلىم اۆتورى – «الماتى-Music» ميۋزيكل تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتكەشىسى – تاسبولات وماروۆ بولسا، كيىم ۇلگىسىن جاساعان و.ۆولودينا. قويىلىمعا فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ «جەتىمنىڭ مونولوگى»، ەركىن رامانقۇلوۆتىڭ «دامۋشى»، سالتانات قايراتقىزىنىڭ «جەتىم قىزدىڭ مونولوگى» شىعارمالارى پايدالانىلعان.

تىڭ پىشىندەگى جاڭا قويىلىمدى ومىرگە اكەلگەن ەكسپەريمەنتالدى تەاتردىڭ بۇل درامالىق-ميۋزيكلى ءبىز بىلمەيتىن ءسابي-دۇنيە قاسىرەتتەرىن كوز الدىمىزعا اكەلۋ ارقىلى ۇنەمى ءبىزدىڭ نازارىمىزدا بولۋى ءتيىس ماسەلەنى قوعام تالقىسىنا ۇسىنىپ وتىر.

ءبىز ۇلت بولاشاعى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن تەاتردىڭ الداعى ۋاقىتتاردا دا ەڭبەگى جەمىستى بولا بەرەتىنىنە سەنىم ارتىپ، ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى. «الماتى-Music» ميۋزيكل تەاترىنىڭ الار اسۋى، شىعار بيىگى كوپ بولعاي.

سوڭعى جاڭالىقتار